Kanda.Sarga 4.25

स सुग्रीवम् च ताराम् च स अंगदाम् सह लक्ष्मणः ।समान शोकः काकुत्स्थः सांत्वयन् इदम् अब्रवीत्॥

sa sugrīvam ca tārām ca sa aṃgadām saha lakṣmaṇaḥ |samāna śokaḥ kākutsthaḥ sāṃtvayan idam abravīt ||

न शोक परितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः ।यद् अत्र अनंतरम् कार्यम् तत् समाधातुम् अर्हथ॥

na śoka paritāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ |yad atra anaṃtaram kāryam tat samādhātum arhatha ||

लोक वृत्तम् अनुष्ठेयम् कृतम् वो बाष्प मोक्षणम् ।न कालाद् उत्तरम् किंचित् कर्म शक्यम् उपासितुम्॥

loka vṛttam anuṣṭheyam kṛtam vo bāṣpa mokṣaṇam |na kālād uttaram kiṃcit karma śakyam upāsitum ||

नियतिः कारणम् लोके नियतिः कर्म साधनम् ।नियतिः सर्व भूतानाम् नियोगेषु इह कारणम्॥

niyatiḥ kāraṇam loke niyatiḥ karma sādhanam |niyatiḥ sarva bhūtānām niyogeṣu iha kāraṇam ||

न कर्ता कस्यचित् कश्चित् नियोगे च अपि न ईश्वरः ।स्वभावे वर्तते लोकः तस्य कालः परायणम्॥

na kartā kasyacit kaścit niyoge ca api na īśvaraḥ |svabhāve vartate lokaḥ tasya kālaḥ parāyaṇam ||

न कालः कालम् अत्येति न कालः परिहीयते ।स्वभावम् च समासाद्य न कश्चित् अतिवर्तते॥

na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate |svabhāvam ca samāsādya na kaścit ativartate ||

न कालस्य अस्ति बंधुत्वम् न हेतुर् न पराक्रमः ।न मित्र ज्ञाति संबन्धः कारणम् न आत्मनो वशः॥

na kālasya asti baṃdhutvam na hetur na parākramaḥ |na mitra jñāti saṃbandhaḥ kāraṇam na ātmano vaśaḥ ||

किम् तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता ।धर्मः च अर्थः च कामः च कालक्रम समाहिताः॥

kim tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā |dharmaḥ ca arthaḥ ca kāmaḥ ca kālakrama samāhitāḥ ||

इतः स्वाम् प्रकृतिम् वाली गतः प्राप्तः क्रिया फलम् ।साम दान अर्थ संयोगैः पवित्रम् प्लवग ईश्वर॥

itaḥ svām prakṛtim vālī gataḥ prāptaḥ kriyā phalam |sāma dāna artha saṃyogaiḥ pavitram plavaga īśvara ||

स्व धर्मस्य च संयोगात् जितः तेन महात्मना ।स्वर्गः परिगृहीतः च प्राणान् अपरिरक्षता॥

sva dharmasya ca saṃyogāt jitaḥ tena mahātmanā |svargaḥ parigṛhītaḥ ca prāṇān aparirakṣatā ||

एषा वै नियतिः श्रेष्ठा याम् गतो हरि यूथपः ।तत् अलम् परितापेन प्राप्त कालम् उपास्यताम्॥

eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yām gato hari yūthapaḥ |tat alam paritāpena prāpta kālam upāsyatām ||

वचन अन्ते तु रामस्य लक्ष्मणः पर वीर हा ।अवदत् प्रश्रितम् वाक्यम् सुग्रीवम् गत चेतसम्॥

vacana ante tu rāmasya lakṣmaṇaḥ para vīra hā |avadat praśritam vākyam sugrīvam gata cetasam ||

कुरु त्वम् अस्य सुग्रीव प्रेत कार्यम् अनंतरम् ।तारा अंगदाभ्याम् सहितो वालिनो दहनम् प्रति॥

kuru tvam asya sugrīva preta kāryam anaṃtaram |tārā aṃgadābhyām sahito vālino dahanam prati ||

समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च ।चन्दनानि च दिव्यानि वालि संस्कार कारणात्॥

samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca |candanāni ca divyāni vāli saṃskāra kāraṇāt ||

समाश्वासय दीनम् त्वम् अंगदम् दीन चेतसम् ।मा भूः बालिश बुद्धिः त्वम् त्वत् अधीनम् इदम् पुरम्॥

samāśvāsaya dīnam tvam aṃgadam dīna cetasam |mā bhūḥ bāliśa buddhiḥ tvam tvat adhīnam idam puram ||

अंगदः तु आनयेत् माल्यम् वस्त्राणि विविधानि च ।घृतम् तैलम् अथो गन्धान् यत् च अत्र समनंतरम्॥

aṃgadaḥ tu ānayet mālyam vastrāṇi vividhāni ca |ghṛtam tailam atho gandhān yat ca atra samanaṃtaram ||

त्वम् तार शिबिकाम् शीघ्रम् आदाय आगच्छ संभ्रमात् ।त्वरा गुणवती युक्ता हि अस्मिन् काले विशेषतः॥

tvam tāra śibikām śīghram ādāya āgaccha saṃbhramāt |tvarā guṇavatī yuktā hi asmin kāle viśeṣataḥ ||

सज्जी भवन्तु प्लवगाः शिबिक वाहन उचिताः ।समर्था बलिनः चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम्॥

sajjī bhavantu plavagāḥ śibika vāhana ucitāḥ |samarthā balinaḥ caiva nirhariṣyanti vālinam ||

एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवम् सुमित्र आनन्द वर्धनः ।तस्थौ भ्रातृ समीपस्थो लक्ष्मणः पर वीरहा॥

evam uktvā tu sugrīvam sumitra ānanda vardhanaḥ |tasthau bhrātṛ samīpastho lakṣmaṇaḥ para vīrahā ||

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्त मानसः ।प्रविवेश गुहाम् शीघ्रम् शिबिका आसक्त मानसः॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrānta mānasaḥ |praviveśa guhām śīghram śibikā āsakta mānasaḥ ||

आदाय शिबिकाम् तारः स तु पर्यापयत् पुनः ।वानरैः उह्यमानाम् ताम् शूरैः उद्वहन उचितैः॥

ādāya śibikām tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ |vānaraiḥ uhyamānām tām śūraiḥ udvahana ucitaiḥ ||

दिव्याम् भद्र आसन युताम् शिबिकाम् स्यंदन उपमम् ।पक्षि कर्मभिः आचित्राम् द्रुम कर्म विभूषिताम्॥

divyām bhadra āsana yutām śibikām syaṃdana upamam |pakṣi karmabhiḥ ācitrām druma karma vibhūṣitām ||

अचिताम् चित्र पत्तीभिः सुनिविष्टाम् समंततः ।विमानम् इव सिद्धानाम् जाल वात आयान आयुताम्॥

acitām citra pattībhiḥ suniviṣṭām samaṃtataḥ |vimānam iva siddhānām jāla vāta āyāna āyutām ||

सुनियुक्तानाम् विशालाम् च सुकृताम् शिल्पिभिः कृतात् ।दारु पर्वतकोपेताम् चारु कर्म परिष्कृताम्॥

suniyuktānām viśālām ca sukṛtām śilpibhiḥ kṛtāt |dāru parvatakopetām cāru karma pariṣkṛtām ||

वर आभरण हारैः च चित्र माल्य उपशोभिताम् ।गुहागहन संच्छन्नाम् रक्त चन्दन भूषिताम्॥

vara ābharaṇa hāraiḥ ca citra mālya upaśobhitām |guhāgahana saṃcchannām rakta candana bhūṣitām ||

पुष्प ओघैः समभिच्छन्नाम् पद्म मालाभिः एव च ।तरुण आदित्य वर्णाभिः भ्राजमानभिः आवृताम्॥

puṣpa oghaiḥ samabhicchannām padma mālābhiḥ eva ca |taruṇa āditya varṇābhiḥ bhrājamānabhiḥ āvṛtām ||

ईदृशी शिबिकाम् दृष्ट्वा रमो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।क्षिप्रम् विनीयताम् वली प्रेत कार्यम् विधीयताम्॥

īdṛśī śibikām dṛṣṭvā ramo lakṣmaṇam abravīt |kṣipram vinīyatām valī preta kāryam vidhīyatām ||

ततो वालिनम् उद्यम्य सुग्रीवः शिबिकाम् तदा ।आरोपयत विक्रोशन् अंगदेन सह एव तु॥

tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikām tadā |āropayata vikrośan aṃgadena saha eva tu ||

आरोप्य शिबिकाम् चैव वालिनम् गत जीवितम् ।अलंकारैः च विविधैः माल्यैः वस्त्रैः च भूषितम्॥

āropya śibikām caiva vālinam gata jīvitam |alaṃkāraiḥ ca vividhaiḥ mālyaiḥ vastraiḥ ca bhūṣitam ||

आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवग ईश्वरः ।और्ध्व देहिकम् आर्यस्य क्रियताम् अनुरूपतः॥

ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavaga īśvaraḥ |aurdhva dehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ ||

विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च ।अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तद् अनंतरम्॥

viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca |agrataḥ plavagā yāntu śibikā tad anaṃtaram ||

राज्ञाम् ऋद्धि विशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः ।तादृशैः इह कुर्वन्तु वानरा भ्रतृउ सत् क्रियाम्॥

rājñām ṛddhi viśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ |tādṛśaiḥ iha kurvantu vānarā bhratṛu sat kriyām ||

तादृशम् वालिनः क्षिप्रम् प्राकुर्वन् और्ध्वदैहिकम् ।अंगदम् परिरभ्य आशु तार प्रभृतयः तथा॥

tādṛśam vālinaḥ kṣipram prākurvan aurdhvadaihikam |aṃgadam parirabhya āśu tāra prabhṛtayaḥ tathā ||

क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हत बान्धवाः ।ततः प्रणिहिताः सर्वा वानर्यो अस्य वशानुगाः॥

krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hata bāndhavāḥ |tataḥ praṇihitāḥ sarvā vānaryo asya vaśānugāḥ ||

चुक्रुशुः वीर वीर इति भूयः क्रोशन्ती ताः प्रियम् ।तारा प्रभृतयः सर्वा वानर्यो हत बान्धव॥

cukruśuḥ vīra vīra iti bhūyaḥ krośantī tāḥ priyam |tārā prabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hata bāndhava ||

अनुजग्मुः च भर्तारम् क्रोशंत्यः करुण स्वनाः ।तासाम् रुदित शब्देन वानरीणाम् वन अंतरे॥

anujagmuḥ ca bhartāram krośaṃtyaḥ karuṇa svanāḥ |tāsām rudita śabdena vānarīṇām vana aṃtare ||

वनानि गिरयः चैव विक्रोशंति इव सर्वतः ।पुलिने गिरि नद्याः तु विविक्ते जल संवृते॥

vanāni girayaḥ caiva vikrośaṃti iva sarvataḥ |puline giri nadyāḥ tu vivikte jala saṃvṛte ||

चिताम् चक्रुः सुबहवो वानरा वन चारिणः ।अवरोप्य ततः स्कंधात् शिबिकाम् वानरोत्तमाः॥

citām cakruḥ subahavo vānarā vana cāriṇaḥ |avaropya tataḥ skaṃdhāt śibikām vānarottamāḥ ||

तस्थुः एकांतम् आश्रित्य सर्वे शोक परायणाः ।ततः तारा पतिम् दृष्ट्वा शिबिका तल शायिनम्॥

tasthuḥ ekāṃtam āśritya sarve śoka parāyaṇāḥ |tataḥ tārā patim dṛṣṭvā śibikā tala śāyinam ||

आरोप्य अंके शिरः तस्य विललाप सुदुःखिता ।हा वानर महाराज हा नाथ माम् वत्सल॥

āropya aṃke śiraḥ tasya vilalāpa suduḥkhitā |hā vānara mahārāja hā nātha mām vatsala ||

हा महार्हः महाबाहो हा मम प्रिय पश्य माम् ।जनम् न पश्यसि इमम् त्वम् कस्मात् शोक अभिपीडितम्॥

hā mahārhaḥ mahābāho hā mama priya paśya mām |janam na paśyasi imam tvam kasmāt śoka abhipīḍitam ||

प्रहृष्टम् इह ते वक्त्रम् गत असोः अपि मानद ।अस्त अर्क सम वर्णम् च दृश्यते जीवतो यथा॥

prahṛṣṭam iha te vaktram gata asoḥ api mānada |asta arka sama varṇam ca dṛśyate jīvato yathā ||

एष त्वाम् राम रूपेण कालः कर्षति वानर ।येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एक इषुणा रणे॥

eṣa tvām rāma rūpeṇa kālaḥ karṣati vānara |yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā eka iṣuṇā raṇe ||

इमाः ताः तव राजेन्द्र वानर्यो अप्लवगाः तव।पादैः विकृष्टम् अध्वानम् आगताः किम् न बुध्यसे॥

imāḥ tāḥ tava rājendra vānaryo aplavagāḥ tava |pādaiḥ vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kim na budhyase ||

तव इष्टा ननु चैव इमा भार्याः चन्द्र निभ आननाः ।इदानीम् न ईक्षसे कस्मात् सुग्रीवम् प्लवग ईश्वरम्॥

tava iṣṭā nanu caiva imā bhāryāḥ candra nibha ānanāḥ |idānīm na īkṣase kasmāt sugrīvam plavaga īśvaram ||

एते हि सचिवा राजन् तार प्रभृतयः तव ।पुर वासि जनः च अयम् परिवार्य विषीदति॥

ete hi sacivā rājan tāra prabhṛtayaḥ tava |pura vāsi janaḥ ca ayam parivārya viṣīdati ||

विसर्जय एनान् सचिवान् यथा उचितम् अरिन्दम ।ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदनोत्कटाः॥

visarjaya enān sacivān yathā ucitam arindama |tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madanotkaṭāḥ ||

एवम् विलपतीम् ताराम् पति शोक परीवृताम् ।उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोक कर्शिताः॥

evam vilapatīm tārām pati śoka parīvṛtām |utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śoka karśitāḥ ||

सुग्रीवेण ततः सार्धम् अंगदः पितरम् रुदन् ।चिताम् आरोपयामास शोकेन अभिप्लुत इन्द्रियः॥

sugrīveṇa tataḥ sārdham aṃgadaḥ pitaram rudan |citām āropayāmāsa śokena abhipluta indriyaḥ ||

ततो अग्निम् विधिवत् दत्त्वा सो अपसव्यम् चकार ह ।पितरम् दीर्घम् अध्वानम् प्रस्थितम् व्याकुल इन्द्रियः॥

tato agnim vidhivat dattvā so apasavyam cakāra ha |pitaram dīrgham adhvānam prasthitam vyākula indriyaḥ ||

संस्कृत्य वालिनम् तम् तु विधिवत् प्लवगर्षभाः ।आजग्मुः उदकम् कर्तुम् नदीम् शुभ जलाम् शिवाम्॥

saṃskṛtya vālinam tam tu vidhivat plavagarṣabhāḥ |ājagmuḥ udakam kartum nadīm śubha jalām śivām ||

ततः ते सहिताः तत्र हि सः अंगदम् स्थाप्य च अग्रतः ।सुग्रीव तारा सहिताः सिषिचुः वानरा जलम्॥

tataḥ te sahitāḥ tatra hi saḥ aṃgadam sthāpya ca agrataḥ |sugrīva tārā sahitāḥ siṣicuḥ vānarā jalam ||

सुग्रीवेण एव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः ।समान शोकः काकुत्स्थः प्रेत कार्याणि अकारयत्॥

sugrīveṇa eva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ |samāna śokaḥ kākutsthaḥ preta kāryāṇi akārayat ||

ततो अथ तम् वालिनम् अग्र्य पौरुषम्प्रकाशम् इक्ष्वाकु वर इषुणा हतम् ।प्रदीप्य दीप्त अग्नि सम ओजसम् तदास लक्ष्मणम् रामम् उपेयवान् हरिः॥

tato atha tam vālinam agrya pauruṣamprakāśam ikṣvāku vara iṣuṇā hatam |pradīpya dīpta agni sama ojasam tadāsa lakṣmaṇam rāmam upeyavān hariḥ ||