Kanda.Sarga 4.3

वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।पर्वतात् ऋष्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ॥

vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |parvatāt ṛṣyamūkāt tu pupluve yatra rāghavau ||

कपि रूपम् परित्यज्य हनुमान् मारुतात्मजः ।भिक्षु रूपम् ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः॥

kapi rūpam parityajya hanumān mārutātmajaḥ |bhikṣu rūpam tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ ||

ततः च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च॥

tataḥ ca hanumān vācā ślakṣṇayā sumanojñayā |vinītavat upāgamya rāghavau praṇipatya ca ||

अबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ।संपूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः॥

ababhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca |saṃpūjya vidhivad vīrau hanumān vānarottamaḥ ||

उवाच कामतो वाक्यम् मृदु सत्य पराक्रमौ ।राजर्षि देव प्रतिमौ तापसौ संशित व्रतौ॥

uvāca kāmato vākyam mṛdu satya parākramau |rājarṣi deva pratimau tāpasau saṃśita vratau ||

देशम् कथम् इमम् प्राप्तौ भवन्तौ वर वर्णिनौ ।त्रासयन्तौ मृग गणान् अन्याम् च वन चारिणः॥

deśam katham imam prāptau bhavantau vara varṇinau |trāsayantau mṛga gaṇān anyām ca vana cāriṇaḥ ||

पम्पा तीर रुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समंततः ।इमाम् नदीम् शुभ जलाम् शोभयन्तौ तरस्विनौ॥

pampā tīra ruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samaṃtataḥ |imām nadīm śubha jalām śobhayantau tarasvinau ||

धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवाम् चीर वाससौ ।निःश्वसन्तौ वर भुजौ पीडयन्तौ इमाः प्रजाः॥

dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvām cīra vāsasau |niḥśvasantau vara bhujau pīḍayantau imāḥ prajāḥ ||

सिंह विप्रेक्षितौ वीरौ महाबल पराक्रमौ ।शक्र चाप निभे चापे गृहीत्वा शत्रु नाशनौ॥

siṃha viprekṣitau vīrau mahābala parākramau |śakra cāpa nibhe cāpe gṛhītvā śatru nāśanau ||

श्रीमन्तौ रूप संपन्नौ वृषभ श्रेष्ठ विक्रमौ ।हस्ति हस्त उपम भुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ॥

śrīmantau rūpa saṃpannau vṛṣabha śreṣṭha vikramau |hasti hasta upama bhujau dyutimantau nararṣabhau ||

प्रभया पर्वत इन्द्रः असौ युवयोः अवभासितः ।राज्य अर्हौ अमर प्रख्यौ कथम् देशम् इह आगतौ॥

prabhayā parvata indraḥ asau yuvayoḥ avabhāsitaḥ |rājya arhau amara prakhyau katham deśam iha āgatau ||

पद्म पत्र ईक्षणौ वीरौ जटा मण्डल धारिणौ ।अन्योन्य सदृशौ वीरौ देव लोकात् इह आगतौ॥

padma patra īkṣaṇau vīrau jaṭā maṇḍala dhāriṇau |anyonya sadṛśau vīrau deva lokāt iha āgatau ||

यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्र सूर्यौ वसुंधराम् ।विशाल वक्षसौ वीरौ मानुषौ देव रूपिणौ॥

yadṛcchayeva saṃprāptau candra sūryau vasuṃdharām |viśāla vakṣasau vīrau mānuṣau deva rūpiṇau ||

सिंह स्कन्धौ महा उत्साहौ समदौ इव गोवृषौ ।आयताः च सुवृत्ताः च बाहवः परिघोपमाः॥

siṃha skandhau mahā utsāhau samadau iva govṛṣau |āyatāḥ ca suvṛttāḥ ca bāhavaḥ parighopamāḥ ||

सर्व भूषण भूषार्हाः किम् अर्थम् न विभूषिताः ।उभौ योग्यौ अहम् मन्ये रक्षितुम् पृथिवीम् इमाम्॥

sarva bhūṣaṇa bhūṣārhāḥ kim artham na vibhūṣitāḥ |ubhau yogyau aham manye rakṣitum pṛthivīm imām ||

स सागर वनाम् कृत्स्नाम् विन्ध्य मेरु विभूषिताम् ।इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्र अनुलेपने॥

sa sāgara vanām kṛtsnām vindhya meru vibhūṣitām |ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citra anulepane ||

प्रकाशेते यथा इन्द्रस्य वज्रे हेम विभूषिते ।संपूर्णाः च शितैः बाणैः तूणाः च शुभ दर्शनाः॥

prakāśete yathā indrasya vajre hema vibhūṣite |saṃpūrṇāḥ ca śitaiḥ bāṇaiḥ tūṇāḥ ca śubha darśanāḥ ||

जीवित अन्तकरैः घोरैः ज्वलद्भिः इव पन्नगैः ।महा प्रमाणौ विपुलौ तप्त हाटक भूषणौ॥

jīvita antakaraiḥ ghoraiḥ jvaladbhiḥ iva pannagaiḥ |mahā pramāṇau vipulau tapta hāṭaka bhūṣaṇau ||

खड्गौ एतौ विराजेते निर्मुक्त भुजगौ इव ।एवम् माम् परिभाषन्तम् कस्माद् वै न अभि भाषतः॥

khaḍgau etau virājete nirmukta bhujagau iva |evam mām paribhāṣantam kasmād vai na abhi bhāṣataḥ ||

सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चित् वानर पुंगवः ।वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगत् भ्रमति दुःखितः॥

sugrīvo nāma dharmātmā kaścit vānara puṃgavaḥ |vīro vinikṛto bhrātrā jagat bhramati duḥkhitaḥ ||

प्राप्तः अहम् प्रेषितः तेन सुग्रीवेण महात्मना ।राज्ञा वानर मुख्यानाम् हनुमान् नाम वानरः॥

prāptaḥ aham preṣitaḥ tena sugrīveṇa mahātmanā |rājñā vānara mukhyānām hanumān nāma vānaraḥ ||

युवाभ्याम् स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति ।तस्य माम् सचिवम् वित्तम् वानरम् पवनात्मजम्॥

yuvābhyām sa hi dharmātmā sugrīvaḥ sakhyam icchati |tasya mām sacivam vittam vānaram pavanātmajam ||

भिक्षु रूप प्रति च्छन्नम् सुग्रीव प्रिय कारणात् ।ऋश्यमूकात् इह प्राप्तम् कामगम् कामचारिणम्॥

bhikṣu rūpa prati cchannam sugrīva priya kāraṇāt |ṛśyamūkāt iha prāptam kāmagam kāmacāriṇam ||

एवम् उक्त्वा तु हनुमाम् तौ वीरौ राम लक्ष्मणौ ।वाक्यज्ञो वाक्य कुशलः पुनः न उवाच किंचन॥

evam uktvā tu hanumām tau vīrau rāma lakṣmaṇau |vākyajño vākya kuśalaḥ punaḥ na uvāca kiṃcana ||

एतत् श्रुत्वा वचः तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ।प्रहृष्ट वदनः श्रीमान् भ्रातरम् पार्श्वतः स्थितम्॥

etat śrutvā vacaḥ tasya rāmo lakṣmaṇam abravīt |prahṛṣṭa vadanaḥ śrīmān bhrātaram pārśvataḥ sthitam ||

सचिवो अयम् कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।तम् एव काङ्क्षमाणस्य मम अन्तिकम् इह आगतः॥

sacivo ayam kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |tam eva kāṅkṣamāṇasya mama antikam iha āgataḥ ||

तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।वाक्यज्ञम् मधुरैः वाक्यैः स्नेह युक्तम् अरिन्दम॥

tam abhyabhāṣa saumitre sugrīva sacivam kapim |vākyajñam madhuraiḥ vākyaiḥ sneha yuktam arindama ||

न अन् ऋग्वेद विनीतस्य न अ\-\-यजुर्वेद धारिणः ।न अ\-\-साम वेद विदुषः शक्यम् एवम् विभाषितुम्॥

na an ṛgveda vinītasya na a\-\-yajurveda dhāriṇaḥ |na a\-\-sāma veda viduṣaḥ śakyam evam vibhāṣitum ||

नूनम् व्यकरणम् कृत्स्नम् अनेन बहुधा श्रुतम् ।बहु व्याहरता अनेन न किंचित् अप शब्दितम्॥

nūnam vyakaraṇam kṛtsnam anena bahudhā śrutam |bahu vyāharatā anena na kiṃcit apa śabditam ||

न मुखे नेत्रयोः च अपि ललाटे च भ्रुवोः तथा ।अन्येषु अपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित्॥

na mukhe netrayoḥ ca api lalāṭe ca bhruvoḥ tathā |anyeṣu api ca sarveṣu doṣaḥ saṃviditaḥ kvacit ||

अविस्तरम् असंदिग्धम् अविलम्बितम् अव्यथम् ।उरःस्थम् कण्ठगम् वाक्यम् वर्तते मध्यमे स्वरम्॥

avistaram asaṃdigdham avilambitam avyatham |uraḥstham kaṇṭhagam vākyam vartate madhyame svaram ||

संस्कार क्रम संपन्नाम् अद्भुताम् अविलम्बिताम् ।उच्चारयति कल्याणीम् वाचम् हृदय हर्षिणीम्॥

saṃskāra krama saṃpannām adbhutām avilambitām |uccārayati kalyāṇīm vācam hṛdaya harṣiṇīm ||

अनया चित्रया वाचा त्रिस्थान व्यंजनस्थयाः ।कस्य न आराध्यते चित्तम् उद्यत् असे अरेः अपि॥

anayā citrayā vācā tristhāna vyaṃjanasthayāḥ |kasya na ārādhyate cittam udyat ase areḥ api ||

एवम् विधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु ।सिद्ध्यन्ति हि कथम् तस्य कार्याणाम् गतयोऽनघ॥

evam vidho yasya dūto na bhavet pārthivasya tu |siddhyanti hi katham tasya kāryāṇām gatayo'nagha ||

एवम् गुण गणैर् युक्ता यस्य स्युः कार्य साधकाः ।तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूत वाक्य प्रचोदिताः॥

evam guṇa gaṇair yuktā yasya syuḥ kārya sādhakāḥ |tasya siddhyanti sarve'rthā dūta vākya pracoditāḥ ||

एवम् उक्तः तु सोउमित्रिः सुग्रीव सचिवम् कपिम् ।अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञम् पवनात्मजम्॥

evam uktaḥ tu soumitriḥ sugrīva sacivam kapim |abhyabhāṣata vākyajño vākyajñam pavanātmajam ||

विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः ।तम् एव च अवाम् मार्गावः सुग्रीवम् प्लवगेश्वरम्॥

viditā nau guṇā vidvan sugrīvasya mahātmanaḥ |tam eva ca avām mārgāvaḥ sugrīvam plavageśvaram ||

यथा ब्रवीषि हनुमान् सुग्रीव वचनाद् इह ।तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम॥

yathā bravīṣi hanumān sugrīva vacanād iha |tat tathā hi kariṣyāvo vacanāt tava sattama ||

तत् तस्य वाक्यम् निपुणम् निशम्यप्रहृष्ट रूपः पवनात्मजः कपिः ।मनः समाधाय जय उपपत्तौसख्यम् तदा कर्तुम् इयेष ताभ्याम्॥

tat tasya vākyam nipuṇam niśamyaprahṛṣṭa rūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |manaḥ samādhāya jaya upapattausakhyam tadā kartum iyeṣa tābhyām ||