Loading
वाल्मीकि रामायण · 51 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंइत्युक्ताः सीतया घोरा राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः ।काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः॥
ityuktāḥ sītayā ghorā rākṣasyaḥ krodhamūrcchitāḥ |kāścijjagmustadākhyātuṃ rāvaṇasya tarasvinaḥ ||
ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः ।पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन्॥
tataḥ sītāmupāgamya rākṣasyo ghoradarśanāḥ |punaḥ paruṣamekārthamanarthārthamathābruvan ||
अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये ।राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमतेद्यतासुखम्॥
adyedānīṃ tavānārye sīte pāpaviniścaye |rākṣasyo bhakṣayiṣyanti māṃsamatedyatāsukham ||
सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्ट्वा सन्तर्जितां तदा ।राक्षसी त्रिजटा वृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत्॥
sītāṃ tābhiranāryābhirdṛṣṭvā santarjitāṃ tadā |rākṣasī trijaṭā vṛddhā śayānā vākyamabravīt ||
आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ ।जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च॥
ātmānaṃ khādatānāryā na sītāṃ bhakṣayiṣyatha |janakasya sutāmiṣṭāṃ snuṣāṃ daśarathasya ca ||
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः ।राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च॥
svapno hyadya mayā dṛṣṭo dāruṇo romaharṣaṇaḥ |rākṣasānāmabhāvāya bharturasyā bhavāya ca ||
एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्च्छिताः ।सर्वा एवाब्रुवन् भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः ।कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नो ऽयं कीदृशो निशि॥
evamuktāstrijaṭayā rākṣasyaḥ krodhamūrcchitāḥ |sarvā evābruvan bhītāstrijaṭāṃ tāmidaṃ vacaḥ |kathayasva tvayā dṛṣṭaḥ svapno 'yaṃ kīdṛśo niśi ||
तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखाच्च्युतम् ।उवाच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम्॥
tāsāṃ śrutvā tu vacanaṃ rākṣasīnāṃ mukhāccyutam |uvāca vacanaṃ kāle trijaṭā svapnasaṃśritam ||
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्॥
gajadantamayīṃ divyāṃ śibikāmantarikṣagām ||
युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः ।शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहा गतः॥
yuktāṃ haṃsasahasreṇa svayamāsthāya rāghavaḥ |śuklamālyāmbaradharo lakṣmaṇena sahā gataḥ ||
स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता ।सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थिता ।रामेण सङ्गता सीता भास्करेण प्रभा यथा॥
svapne cādya mayā dṛṣṭā sītā śuklāmbarāvṛtā |sāgareṇa parikṣiptaṃ śvetaṃ parvatamāsthitā |rāmeṇa saṅgatā sītā bhāskareṇa prabhā yathā ||
राघवश्च मया दृष्टाश्चतुर्दन्तं महागजम् ।आरूढः शैलसङ्काशं चचार सह लक्ष्मणः॥
rāghavaśca mayā dṛṣṭāścaturdantaṃ mahāgajam |ārūḍhaḥ śailasaṅkāśaṃ cacāra saha lakṣmaṇaḥ ||
ततस्तौ नहशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा ।शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ॥
tatastau nahaśārdūlau dīpyamānau svatejasā |śuklamālyāmbaradharau jānakīṃ paryupasthitau ||
ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः ।भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता॥
tatastasya nagasyāgre hyākāśasthasya dantinaḥ |bhartrā parigṛhītasya jānakī skandhamāśritā ||
भर्तुरङ्कात् समुत्पत्य ततः कमललोचना ।चन्द्रसूर्यो मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती॥
bharturaṅkāt samutpatya tataḥ kamalalocanā |candrasūryo mayā dṛṣṭā pāṇinā parimārjatī ||
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थितः स गजोत्तमः ।सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरि स्थितः॥
tatastābhyāṃ kumārābhyāmāsthitaḥ sa gajottamaḥ |sītayā ca viśālākṣyā laṅkāyā upari sthitaḥ ||
पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम् ।इहोपयातः काकुत्स्थः सीतया सह भार्यया॥
pāṇḍurarṣabhayuktena rathenāṣṭayujā svayam |ihopayātaḥ kākutsthaḥ sītayā saha bhāryayā ||
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha vīryavān ||
आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् ।उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः॥
āruhya puṣpakaṃ divyaṃ vimānaṃ sūryasannibham |uttarāṃ diśamālokya jagāma puruṣottamaḥ ||
एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह भार्यया *॥
evaṃ svapne mayā dṛṣṭo rāmo viṣṇuparākramaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā saha bhāryayā * ||
न हि रामो महातेजाः शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव॥
na hi rāmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ surāsuraiḥ |rākṣasairvāpi cānyairvā svargaḥ pāpajanairiva ||
रावणश्च मया दृष्टः क्षितौ तैलसमुक्षितः ।रक्तवासाः पिबन् मत्तः करवीरकृतस्रजः॥
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭaḥ kṣitau tailasamukṣitaḥ |raktavāsāḥ piban mattaḥ karavīrakṛtasrajaḥ ||
विमानात् पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि ।कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः॥
vimānāt puṣpakādadya rāvaṇaḥ patito bhuvi |kṛṣyamāṇaḥ striyā dṛṣṭo muṇḍaḥ kṛṣṇāmbaraḥ punaḥ ||
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः ।पिबंस्तैलं हसन् नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः ।गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः॥
rathena kharayuktena raktamālyānulepanaḥ |pibaṃstailaṃ hasan nṛtyan bhrāntacittākulendriyaḥ |gardabhena yayau śīghraṃ dakṣiṇāṃ diśamāsthitaḥ ||
पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः ।पतितो ऽवाविछरा भूमौ गर्दभाद्भयमोहितः॥
punareva mayā dṛṣṭo rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |patito 'vāvicharā bhūmau gardabhādbhayamohitaḥ ||
सहसोत्थाय सम्भ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः ।उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन् बहु॥
sahasotthāya sambhrānto bhayārto madavihvalaḥ |unmatta iva digvāsā durvākyaṃ pralapan bahu ||
दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम् ।मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः॥
durgandhaṃ dussahaṃ ghoraṃ timiraṃ narakopamam |malapaṅkaṃ praviśyāśu magnastatra sa rāvaṇaḥ ||
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिना ।काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति॥
kaṇṭhe baddhvā daśagrīvaṃ pramadā raktavāsinā |kālī kardamaliptāṅgī diśaṃ yāmyāṃ prakarṣati ||
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णौ निशाचरः ।रावणस्य सुताः सर्वे तृष्टास्तैलसमुक्षिताः॥
evaṃ tatra mayā dṛṣṭaḥ kumbhakarṇau niśācaraḥ |rāvaṇasya sutāḥ sarve tṛṣṭāstailasamukṣitāḥ ||
वराहेण दशग्रीवः शिंशुमारेण चेन्द्रजित् ।उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयातो दक्षिणां दिशम्॥
varāheṇa daśagrīvaḥ śiṃśumāreṇa cendrajit |uṣṭreṇa kumbhakarṇaśca prayāto dakṣiṇāṃ diśam ||
एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः॥
ekastatra mayā dṛṣṭaḥ śvetacchatro vibhīṣaṇaḥ ||
शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः ।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः॥
śuklamālyāmbaradharaḥ śuklagandhānulepanaḥ |śaṅkhadundubhinirghoṣairnṛttagītairalaṅkṛtaḥ ||
आरुह्य शौलसङ्काशं मेघस्तनितनिःस्वनम् ।चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः ।चतुर्भिः सचिवैः सार्धं वैहायसमुपस्थितः॥
āruhya śaulasaṅkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam |caturdantaṃ gajaṃ divyamāste tatra vibhīṣaṇaḥ |caturbhiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vaihāyasamupasthitaḥ ||
समाजश्च मया दृष्टो गीतवादित्रनिःस्वनः ।पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम्॥
samājaśca mayā dṛṣṭo gītavāditraniḥsvanaḥ |pibatāṃ raktamālyānāṃ rakṣasāṃ raktavāsasām ||
लङ्कां चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जरा ।सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा॥
laṅkāṃ ceyaṃ purī ramyā savājirathakuñjarā |sāgare patitā dṛṣṭā bhagnagopuratoraṇā ||
लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता ।दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना॥
laṅkā dṛṣṭā mayā svapne rāvaṇenābhirakṣitā |dagdhā rāmasya dūtena vānareṇa tarasvinā ||
पीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः ।लङ्कायां भस्मरूक्षायां प्रविष्टा राक्षसस्त्रियः॥
pītvā tailaṃ pranṛttāśca prahasantyo mahāsvanāḥ |laṅkāyāṃ bhasmarūkṣāyāṃ praviṣṭā rākṣasastriyaḥ ||
कुम्भकर्णादयश्चेमे सर्वे राक्षसपुङ्गवाः ।रक्तं निवसनं गृह्य प्रविष्टा गोमयह्रदे॥
kumbhakarṇādayaśceme sarve rākṣasapuṅgavāḥ |raktaṃ nivasanaṃ gṛhya praviṣṭā gomayahrade ||
अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप स राघवः ।घातयेत् परमामर्षी सर्वैः सार्धं हि राक्षसैः॥
apagacchata naśyadhvaṃ sītāmāpa sa rāghavaḥ |ghātayet paramāmarṣī sarvaiḥ sārdhaṃ hi rākṣasaiḥ ||
प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम् ।भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः॥
priyāṃ bahumatāṃ bhāryāṃ vanavāsamanuvratām |bhartsitāṃ tarjitāṃ vāpi nānumaṃsyati rāghavaḥ ||
तदलं क्रूरवाक्यैर्वः सान्त्वमेवाभिधीयताम् ।अभियाचाम वैदैहीमेतद्धि मम रोचते॥
tadalaṃ krūravākyairvaḥ sāntvamevābhidhīyatām |abhiyācāma vaidaihīmetaddhi mama rocate ||
यस्यामेव विधः स्वप्नो दुःखितायां प्रदृश्यते ।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्॥
yasyāmeva vidhaḥ svapno duḥkhitāyāṃ pradṛśyate |sā duḥkhairvividhairmuktā priyaṃ prāpnotyanuttamam ||
भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया ।राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम्॥
bhartsitāmapi yācadhvaṃ rākṣasyaḥ kiṃ vivakṣayā |rāghavāddhi bhayaṃ ghoraṃ rākṣasānāmupasthitam ||
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा ।अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्॥
praṇipātaprasannā hi maithilī janakātmajā |alameṣā paritrātuṃ rākṣasyo mahato bhayāt ||
अपि चास्या विशालाक्ष्या न किञ्चिदुपलक्षये ।विरूपमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षण्॥
api cāsyā viśālākṣyā na kiñcidupalakṣaye |virūpamapi cāṅgeṣu susūkṣmamapi lakṣaṇ ||
छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्केः दुःखमुपस्थितम् ।अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्॥
chāyāvaiguṇyamātraṃ tu śaṅkeḥ duḥkhamupasthitam |aduḥkhārhāmimāṃ devīṃ vaihāyasamupasthitām ||
अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम् ।राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च॥
arthasiddhiṃ tu vaidehyāḥ paśyāmyahamupasthitām |rākṣasendravināśaṃ ca vijayaṃ rāghavasya ca ||
निमित्तभूतमेत्तु श्रोतुमस्या महत् प्रियम्॥
nimittabhūtamettu śrotumasyā mahat priyam ||
दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम् ।ईषच्च हृषितो वा ऽस्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः॥
dṛśyate ca sphuraccakṣuḥ padmapatramivāyatam |īṣacca hṛṣito vā 'syā dakṣiṇāyā hyadakṣiṇaḥ ||
अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते ।करेणुहस्तप्रतिमः सव्यश्चोरुरनुत्तमः ।वेपमानः सूचयति राघवं पुरतः स्थितम्॥
akasmādeva vaidehyā bāhurekaḥ prakampate |kareṇuhastapratimaḥ savyaścoruranuttamaḥ |vepamānaḥ sūcayati rāghavaṃ purataḥ sthitam ||
पक्षी च शाखानिलयः प्रहृष्टः पुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी ।सुस्वागतां वाचमुदीरयानः पुनः पुनश्चोदयतीव हृष्टः॥
pakṣī ca śākhānilayaḥ prahṛṣṭaḥ punaḥ punaścottamasāntvavādī |susvāgatāṃ vācamudīrayānaḥ punaḥ punaścodayatīva hṛṣṭaḥ ||