Loading
वाल्मीकि रामायण · 42 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंराघवेन अभये दत्ते सम्नतो रावण अनुजः ।विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिम् समवलोकयत्॥
rāghavena abhaye datte samnato rāvaṇa anujaḥ |vibhīṣaṇo mahāprājño bhūmim samavalokayat ||
खात् पपात अवनिम् हृष्टो भक्तैर् अनुचरैः सह ।स तु रामस्य धर्म आत्मा निपपात विभीषणः॥
khāt papāta avanim hṛṣṭo bhaktair anucaraiḥ saha |sa tu rāmasya dharma ātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ ||
पादयोः शरण अन्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ।अब्रवीच् च तदा रामम् वाक्यम् तत्र विभीषणः॥
pādayoḥ śaraṇa anveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ |abravīc ca tadā rāmam vākyam tatra vibhīṣaṇaḥ ||
धर्म युक्तम् च युक्तम् च साम्प्रतम् सम्प्रहर्षणम् ।अनुजो रावणस्य अहम् तेन च अस्मि अवमानितः॥
dharma yuktam ca yuktam ca sāmpratam sampraharṣaṇam |anujo rāvaṇasya aham tena ca asmi avamānitaḥ ||
भवन्तम् सर्व भूतानाम् शरण्यम् शरणम् गतः ।परित्यक्ता मया लंका मित्राणि च धनानि च॥
bhavantam sarva bhūtānām śaraṇyam śaraṇam gataḥ |parityaktā mayā laṃkā mitrāṇi ca dhanāni ca ||
भवद् गतम् हि मे राज्यम् च जीवितम् च सुखानि च ।तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्॥
bhavad gatam hi me rājyam ca jīvitam ca sukhāni ca |tasya tadvacanam śrutvā rāmo vacanamabravīt ||
वचसा सान्त्वयित्वैनम् लोचनाभ्याम् पिबन्निव ।आख्याहि मम तत्वेन राक्षसानाम् बलाबलम्॥
vacasā sāntvayitvainam locanābhyām pibanniva |ākhyāhi mama tatvena rākṣasānām balābalam ||
एवमुक्तम् तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।रावणस्य बलम् सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे॥
evamuktam tadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |rāvaṇasya balam sarvamākhyātumupacakrame ||
अवध्यः सर्वभूतानाम् गन्धर्वोरगपक्षिणाम् ।राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात्स्वयम्भुवः॥
avadhyaḥ sarvabhūtānām gandharvoragapakṣiṇām |rājaputra daśagrīvo varadānātsvayambhuvaḥ ||
रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् ।कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि॥
rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān |kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi ||
राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः ।कैलासे येन सम मणिभद्रः पराजितः॥
rāma senāpatistasya prahasto yadi te śrutaḥ |kailāse yena sama maṇibhadraḥ parājitaḥ ||
बद्दगोधाङ्गुलित्रश्च अवध्यकवचो युधि ।धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित्॥
baddagodhāṅgulitraśca avadhyakavaco yudhi |dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit ||
सम्ग्रामे सुमहद्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् ।अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव॥
samgrāme sumahadvyūhe tarpayitvā hutāśanam |antardhānagataḥ śrīmānindrajiddhanti rāghava ||
महोदरमहापार्स्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः ।अवीकपास्तु तप्यैते लोकपालसमा युधि॥
mahodaramahāpārsvau rākṣasaścāpyakampanaḥ |avīkapāstu tapyaite lokapālasamā yudhi ||
दशकोटिसहस्राणि रक्षसाम् कामरूपिणाम् ।माम्सशोणितभक्ष्याणाम् लङ्कापुरनिवासिनाम्॥
daśakoṭisahasrāṇi rakṣasām kāmarūpiṇām |māmsaśoṇitabhakṣyāṇām laṅkāpuranivāsinām ||
स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् ।सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना॥
sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat |saha devaistu te bhagnā rāvaṇena durātmanā ||
विभीषणस्य तु वचस्तछ्रुत्वा रघुसत्तमः ।अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदम् वचनमब्रवीत्॥
vibhīṣaṇasya tu vacastachrutvā raghusattamaḥ |anvīkṣya manasā sarvamidam vacanamabravīt ||
यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण ।अख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्चामि तान्यहम्॥
yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa |akhyātāni ca tattvena hyavagaccāmi tānyaham ||
अहम् हत्वा दशग्रीवम् सप्रहस्तम् सहात्मजम् ।राजानम् त्वाम् करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे॥
aham hatvā daśagrīvam saprahastam sahātmajam |rājānam tvām kariṣyāmi satyametacchṛṇotu me ||
रसातलम् वा प्रविशेत्पातालम् वापि रावणः ।पितामहसकाशम् वा न मे जीवन्विमोक्ष्यते॥
rasātalam vā praviśetpātālam vāpi rāvaṇaḥ |pitāmahasakāśam vā na me jīvanvimokṣyate ||
अहत्वा रावणम् सम्ख्ये सपुत्रजनबान्धवम् ।अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रतृभिः शपेः॥
ahatvā rāvaṇam samkhye saputrajanabāndhavam |ayodhyām na pravekṣyāmi tribhistairbhratṛbhiḥ śapeḥ ||
श्रुत्वा तु वचनम् तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।शिरसा वन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेव प्रचक्रमे॥
śrutvā tu vacanam tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |śirasā vandya dharmātmā vaktumeva pracakrame ||
राक्षसानाम् वधे साह्यम् लंकायाः च प्रधर्षणे ।करिष्यामि यथा प्राणम् प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम्॥
rākṣasānām vadhe sāhyam laṃkāyāḥ ca pradharṣaṇe |kariṣyāmi yathā prāṇam pravekṣyāmi ca vāhinīm ||
इति ब्रुवाणम् रामस् तु परिष्वज्य विभीषणम् ।अब्रवील् लक्ष्मणम् प्रीतः समुद्राज् जलम् आनय॥
iti bruvāṇam rāmas tu pariṣvajya vibhīṣaṇam |abravīl lakṣmaṇam prītaḥ samudrāj jalam ānaya ||
तेन च इमम् महाप्राज्ञम् अभिषिन्च विभीषणम् ।राजानम् रक्षसाम् क्षिप्रम् प्रसन्ने मयि मानद॥
tena ca imam mahāprājñam abhiṣinca vibhīṣaṇam |rājānam rakṣasām kṣipram prasanne mayi mānada ||
एवम् उक्तस् तु सौमित्रिर् अभ्यषिन्चद् विभीषणम् ।मध्ये वानर मुख्यानाम् राजानम् राम शासनात्॥
evam uktas tu saumitrir abhyaṣincad vibhīṣaṇam |madhye vānara mukhyānām rājānam rāma śāsanāt ||
तम् प्रसादम् तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवम् गमाः ।प्रचुक्रुशुर् महानादान् साधु साध्व् इति च अब्रुवन्॥
tam prasādam tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavam gamāḥ |pracukruśur mahānādān sādhu sādhv iti ca abruvan ||
अब्रवीच् च हनूमामः च सुग्रीवः च विभीषणम् ।कथम् सागरम् अक्षोभ्यम् तराम वरुण आलयम्॥
abravīc ca hanūmāmaḥ ca sugrīvaḥ ca vibhīṣaṇam |katham sāgaram akṣobhyam tarāma varuṇa ālayam ||
सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणाम् महौजसाम् ।उपायैर् अभिगच्चामो यथा नद नदी पतिम्॥
sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇām mahaujasām |upāyair abhigaccāmo yathā nada nadī patim ||
तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुण आलयम् ।एवम् उक्तस् तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः॥
tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇa ālayam |evam uktas tu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ ||
समुद्रम् राघवो राजा शरणम् गन्तुम् अर्हति ।खानितः सगरेण अयम् अप्रमेयो महाउदधिः॥
samudram rāghavo rājā śaraṇam gantum arhati |khānitaḥ sagareṇa ayam aprameyo mahāudadhiḥ ||
कर्तुम् अर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यम् महाउदधिः ।एवम् विभीषणेन उक्ते राक्षसेन विपश्चिता॥
kartum arhati rāmasya jñāteḥ kāryam mahāudadhiḥ |evam vibhīṣaṇena ukte rākṣasena vipaścitā ||
आजगामथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ।ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम्॥
ājagāmatha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ |tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham ||
सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् ।प्रकृत्या धर्म शीलस्य राघवस्य अपि अरोचत॥
sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam |prakṛtyā dharma śīlasya rāghavasya api arocata ||
स लक्ष्मणम् महातेजाः सुग्रीवम् च हरि ईश्वरम् ।सत् क्रिया अर्थम् क्रिया दक्षः स्मित पूर्वम् उवाच ह॥
sa lakṣmaṇam mahātejāḥ sugrīvam ca hari īśvaram |sat kriyā artham kriyā dakṣaḥ smita pūrvam uvāca ha ||
विभीषणस्य मन्त्रो अयम् मम लक्ष्मण रोचते ।सुग्रीवः पण्डितो नित्यम् भवान् मन्त्र विचक्षणः॥
vibhīṣaṇasya mantro ayam mama lakṣmaṇa rocate |sugrīvaḥ paṇḍito nityam bhavān mantra vicakṣaṇaḥ ||
उभाभ्याम् सम्प्रधार्य आर्यम् रोचते यत् तद् उच्यताम् ।एवम् उक्तौ तु तौ वीराव् उभौ सुग्रीव लक्ष्मणौ॥
ubhābhyām sampradhārya āryam rocate yat tad ucyatām |evam uktau tu tau vīrāv ubhau sugrīva lakṣmaṇau ||
समुदाचार सम्युक्तम् इदम् वचनम् ऊचतुः ।किम् अर्थम् नो नर व्याघ्र न रोचिष्यति राघव॥
samudācāra samyuktam idam vacanam ūcatuḥ |kim artham no nara vyāghra na rociṣyati rāghava ||
विभीषणेन यत् तु उक्तम् अस्मिन् काले सुख आवहम् ।अबद्ध्वा सागरे सेतुम् घोरे अस्मिन् वरुण आलये॥
vibhīṣaṇena yat tu uktam asmin kāle sukha āvaham |abaddhvā sāgare setum ghore asmin varuṇa ālaye ||
लंका न आसादितुम् शक्या स इन्द्रैर् अपि सुर असुरैः ।विभीषणस्य शूरस्य यथा अर्थम् क्रियताम् वचः॥
laṃkā na āsāditum śakyā sa indrair api sura asuraiḥ |vibhīṣaṇasya śūrasya yathā artham kriyatām vacaḥ ||
अलम् काल अत्ययम् कृत्वा समुद्रो अयम् नियुज्यताम् ।यथा कालात्ययम् कृत्वा सागराय नियुज्यताम्॥
alam kāla atyayam kṛtvā samudro ayam niyujyatām |yathā kālātyayam kṛtvā sāgarāya niyujyatām ||
एवम् उक्तः कुश आस्तीर्णे तीरे नद नदी पतेः ।सम्विवेश तदा रामो वेद्याम् इव हुत अशनः॥
evam uktaḥ kuśa āstīrṇe tīre nada nadī pateḥ |samviveśa tadā rāmo vedyām iva huta aśanaḥ ||