Kanda.Sarga 6.89

ततः शरं दाशरथिः सन्धायामित्रकर्शनः।ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्॥

tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ sandhāyāmitrakarśanaḥ |sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan ||

तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः।विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत॥

tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ |vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata ||

तं विवर्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्।सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः॥

taṃ vivarṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam |saumitriṃ yuddhasaṃyuktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ ||

निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे।त्वर तेन महाबोहो भग्न एष न संशयः॥

nimittānyanupaśyāmi yānyasmin rāvaṇātmaje |tvara tena mahāboho bhagna eṣa na saṃśayaḥ ||

ततः सन्धाय सौमित्रिर्बाणानग्निशिखोपमान्।मुमोच निशितांस्तस्मिन् सर्पानिव महाविषान्॥

tataḥ sandhāya saumitrirbāṇānagniśikhopamān |mumoca niśitāṃstasmin sarpāniva mahāviṣān ||

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः।मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसङ्क्षुभितेन्द्रियः॥

śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ |muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṅkṣubhitendriyaḥ ||

उपलभ्य मुहूर्तेन सञ्ज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः।ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम्॥

upalabhya muhūrtena sañjñāṃ pratyāgatendriyaḥ |dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam ||

सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः।अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः॥

so 'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ |abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ ||

किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्।निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा भुवि विवेष्टसे॥

kiṃ na smarasi tadyuddhe prathame matparākramam |nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā bhuvi viveṣṭase ||

युवां खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः।शायितौ प्रथमं भूमौ विसञ्ज्ञौ सपुरस्सरौ॥

yuvāṃ khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ |śāyitau prathamaṃ bhūmau visañjñau sapurassarau ||

स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्।गन्तुमिच्छसि यस्मात्त्वं मां धर्षयितुमिच्छसि॥

smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam |gantumicchasi yasmāttvaṃ māṃ dharṣayitumicchasi ||

यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः।अद्य ते दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः॥

yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ |adya te darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ ||

इत्युक्त्वा सप्तभिबाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्।दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः॥

ityuktvā saptabhibāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam |daśabhistu hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ ||

ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्।क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम्॥

tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān |krodhāddviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam ||

तद्दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा।अचिन्तयित्वा प्रहसन् नैतत् किञ्चिदिति ब्रुवन्।मुमोच स शरान् घोरान् सङ्गृह्य नरपुङ्गवः॥

taddṛṣṭvendrajitā karma kṛtaṃ rāmānujastadā |acintayitvā prahasan naitat kiñciditi bruvan |mumoca sa śarān ghorān saṅgṛhya narapuṅgavaḥ ||

अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणौ युधि।नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ते निशाचर ॥ ६.८९.१६ ॥न्।लघवश्चाल्पवीर्याश्च सुखा हीमे शरास्तव।नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः॥

abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇau yudhi |naivaṃ raṇagatāḥ śūrāḥ praharante niśācara || 6.89.16 ||n |laghavaścālpavīryāśca sukhā hīme śarāstava |naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ ||

इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैरवाकिरत्॥

ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣairavākirat ||

तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं हेमभूषितम्।व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात्॥

tasya bāṇaiḥ suvidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam |vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt ||

विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः।इन्द्रजित् समरे वीरः प्ररूढ इव सानुमान्॥

vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ |indrajit samare vīraḥ prarūḍha iva sānumān ||

ततः शरसहस्रेण सङ्क्रुद्धो रावणात्मजः।बिभेद समरे वीरं लक्ष्मणं भीमविक्रमः॥

tataḥ śarasahasreṇa saṅkruddho rāvaṇātmajaḥ |bibheda samare vīraṃ lakṣmaṇaṃ bhīmavikramaḥ ||

व्यशीर्यत महादिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य च।कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुरभिद्रुतौ॥

vyaśīryata mahādivyaṃ kavacaṃ lakṣmaṇasya ca |kṛtapratikṛtānyonyaṃ babhūvaturabhidrutau ||

अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ तौ युद्ध्येतां तुमुलं युधि।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ॥

abhīkṣṇaṃ niśvasantau tau yuddhyetāṃ tumulaṃ yudhi |śarasaṅkṛttasarvāṅgau sarvato rudhirokṣitau ||

सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः।ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ॥

sudīrghakālaṃ tau vīrāvanyonyaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |tatakṣaturmahātmānau raṇakarmaviśāradau ||

बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ।तौ शरौघैस्तदा कीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ।स्रवन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव॥

babhūvatuścātmajaye yattau bhīmaparākramau |tau śaraughaistadā kīrṇau nikṛttakavacadhvajau |sravantau rudhiraṃ coṣṇaṃ jalaṃ prasravaṇāviva ||

शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिस्वनम्।सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः॥

śaravarṣaṃ tato ghoraṃ muñcatorbhīmanisvanam |sāsārayorivākāśe nīlayoḥ kālameghayoḥ ||

तयोरथ महान् कालो व्यत्ययाद्युध्यमानयोः।न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः॥

tayoratha mahān kālo vyatyayādyudhyamānayoḥ |na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ ||

अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनःपुनः।शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः॥

astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥpunaḥ |śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ ||

व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च।उभौ तौ तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ॥

vyapetadoṣamasyantau laghu citraṃ ca suṣṭhu ca |ubhau tau tumulaṃ ghoraṃ cakraturnararākṣasau ||

तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः।प्रकम्पयन् जनं घोरो निर्घात इव दारुणः॥

tayoḥ pṛthakpṛthagbhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ |prakampayan janaṃ ghoro nirghāta iva dāruṇaḥ ||

स तयोर्भ्राजते शब्दस्तदा समरसक्तयोः।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेगयोर्यथा॥

sa tayorbhrājate śabdastadā samarasaktayoḥ |sughorayorniṣṭanatorgagane megayoryathā ||

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ।प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ॥

suvarṇapuṅkhairnārācairbalavantau kṛtavraṇau |prasusruvāte rudhiraṃ kīrtimantau jaye dhṛtau ||

ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि।असृङ्नद्धा विनिष्पत्य विविशुर्धरणीतलम्॥

te gātrayornipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi |asṛṅnaddhā viniṣpatya viviśurdharaṇītalam ||

अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे सञ्जघट्टिरे।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चान्ये तयोर्बाणाः सहस्रशः॥

anye suniśitaiḥ śastrairākāśe sañjaghaṭṭire |babhañjuścicchiduścānye tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ ||

स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः।अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः॥

sa babhūva raṇo ghorastayorbāṇamayaścayaḥ |agnibhyāmiva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ ||

तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः।सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकिंशुकौ॥

tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ |sapuṣpāviva niṣpatrau vane śālmalikiṃśukau ||

चक्रुतुस्तुमुलं घोरं सन्निपातं मुहुर्मुहुः।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परवधैषिणौ॥

cakrutustumulaṃ ghoraṃ sannipātaṃ muhurmuhuḥ |indrajillakṣmaṇaścaiva parasparavadhaiṣiṇau ||

लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम्॥

lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam |anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām ||

बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ।शुशुभाते महावीर्यो प्ररूढाविव पर्वतौ॥

bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau |śuśubhāte mahāvīryo prarūḍhāviva parvatau ||

तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम्।बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः॥

tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarairbhṛśam |babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ ||

तयोरथ महान् कालो व्यत्ययाद्युध्यमानयोः।न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः॥

tayoratha mahān kālo vyatyayādyudhyamānayoḥ |na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ ||

अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य।प्रियहितमुपपादयन् महौजाः समरमुपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे॥

atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya |priyahitamupapādayan mahaujāḥ samaramupetya vibhīṣaṇo 'vatasthe ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonanavatitamaḥ sargaḥ ||