Loading
वाल्मीकि रामायण · 55 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंयुध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नराक्षसौ।प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परवधैषिणौ॥
yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau narākṣasau |prabhinnāviva mātaṅgau parasparavadhaiṣiṇau ||
तौ द्रष्टुकामः सङ्ग्रामे परस्परगतौ बली।शूरः स रावणभ्राता तस्थौ सङ्ग्राममूर्धनि॥
tau draṣṭukāmaḥ saṅgrāme parasparagatau balī |śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṅgrāmamūrdhani ||
ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान्॥
tato visphārayāmāsa mahaddhanuravasthitaḥ |utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān ||
ते शराः शिखिसङ्काशा निपतन्तः समाहिताः।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीव महागिरीन्॥
te śarāḥ śikhisaṅkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ |rākṣasān dārayāmāsurvajrāṇīva mahāgirīn ||
विभीषणस्यानुचरास्ते ऽपि शूलासिपट्टिशैः।चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः॥
vibhīṣaṇasyānucarāste 'pi śūlāsipaṭṭiśaiḥ |cicchiduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ ||
राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः।बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानामिव द्विपः॥
rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ |babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ ||
ततः सञ्चोदयानो वै हरीन् रक्षो रणप्रियान्।उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः॥
tataḥ sañcodayāno vai harīn rakṣo raṇapriyān |uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ ||
एको ऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमिव स्थितः।एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः॥
eko 'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamiva sthitaḥ |etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ ||
अस्मिन् विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि।रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य हतं बलम्॥
asmin vinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani |rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya hataṃ balam ||
प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः।कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः॥
prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ |kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ ||
जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगो ऽशनिप्रभः।सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः॥
jambumālī mahāmālī tīkṣṇavego 'śaniprabhaḥ |suptaghno yajñakopaśca vajradaṃṣṭraśca rākṣasaḥ ||
संह्रादी विकटो निघ्नस्तपनो दम एव च।प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च॥
saṃhrādī vikaṭo nighnastapano dama eva ca |praghāsaḥ praghasaścaiva prajaṅgho jaṅgha eva ca ||
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान्।विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः॥
agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca vīryavān |vidyujjihvo dvijihvaśca sūryaśatruśca rākṣasaḥ ||
अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः।कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ॥
akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ |kampanaḥ sattvavantau tau devāntakanarāntakau ||
एतान्निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान्।बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु॥
etānnihatyātibalān bahūn rākṣasasattamān |bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu ||
एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिह वानराः।हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः॥
etāvadeva śeṣaṃ vo jetavyamiha vānarāḥ |hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ ||
अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम।घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम्॥
ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama |ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam ||
हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुद्ध्यति।तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति।वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान्॥
hantukāmasya me bāṣpaṃ cakṣuścaiva niruddhyati |tamevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati |vānarā ghnata sambhūya bhṛtyānasya samīpagān ||
इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः।वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः॥
iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ |vānarendrā jahṛṣire lāṅgūlāni ca vivyadhuḥ ||
ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेलन्तश्च मुहुर्मुहुः।मुमुचुर्विविधान्नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः॥
tataste kapiśārdūlāḥ kṣvelantaśca muhurmuhuḥ |mumucurvividhānnādān meghān dṛṣṭveva barhiṇaḥ ||
जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथैरपि संवृतः।अश्मभिस्ताडयामास नखैर्दन्तैश्च राक्षसान्॥
jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthairapi saṃvṛtaḥ |aśmabhistāḍayāmāsa nakhairdantaiśca rākṣasān ||
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः।परिवव्रुभयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः॥
nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ |parivavrubhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ ||
शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः।जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम्॥
śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭiśairyaṣṭitomaraiḥ |jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm ||
स सम्प्रहारस्तुमुलः सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम्।देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः॥
sa samprahārastumulaḥ sañjajñe kapirakṣasām |devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ ||
हनुमानपि सङ्क्रुद्धः सालमुत्पाट्य वीर्यवान्।रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः॥
hanumānapi saṅkruddhaḥ sālamutpāṭya vīryavān |rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ ||
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्युधि।लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत॥
sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajidyudhi |lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punarevābhyadhāvata ||
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ।शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्॥
tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau |śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam ||
अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ॥
abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau |candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau ||
न ह्यादानं न सन्धानं धनुषो वा परिग्रहः।न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः॥
na hyādānaṃ na sandhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ |na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ ||
न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम्।अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात्॥
na muṣṭipratisandhānaṃ na lakṣyapratipādanam |adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt ||
चापवेगविनिर्मुक्तबाणजालैः समन्ततः।अन्तरिक्षे हि सञ्छन्ने न रूपाणि चकाशिरे॥
cāpavegavinirmuktabāṇajālaiḥ samantataḥ |antarikṣe hi sañchanne na rūpāṇi cakāśire ||
लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे॥
lakṣmaṇo rāvaṇiṃ prāpya rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam |avyavasthā bhavatyugrā tābhyāmanyonyavigrahe ||
ताभ्यामुभाभ्यां तरसा विसृष्टैर्विशिखैः शितैः।निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसावृतम्॥
tābhyāmubhābhyāṃ tarasā visṛṣṭairviśikhaiḥ śitaiḥ |nirantaramivākāśaṃ babhūva tamasāvṛtam ||
तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः।दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसङ्कुलाः॥
taiḥ patadbhiśca bahubhistayoḥ śaraśataiḥ śitaiḥ |diśaśca pradiśaścaiva babhūvuḥ śarasaṅkulāḥ ||
तमसा संवृतं सर्वमासीद्भीमतरं महत्।अस्तं गते सहस्रांशौ संवृतं तमसेव हि॥
tamasā saṃvṛtaṃ sarvamāsīdbhīmataraṃ mahat |astaṃ gate sahasrāṃśau saṃvṛtaṃ tamaseva hi ||
रुधिरौघमहानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः।क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिस्वनम्॥
rudhiraughamahānadyaḥ prāvartanta sahasraśaḥ |kravyādā dāruṇā vāgbhiścikṣipurbhīmanisvanam ||
न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः।स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुश्च महर्षयः॥
na tadānīṃ vavau vāyurna ca jajvāla pāvakaḥ |svastyastu lokebhya iti jajalpuśca maharṣayaḥ ||
सम्पेतुश्चात्र सम्प्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः॥
sampetuścātra samprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ ||
अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान्।शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान्॥
atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇān kanakabhūṣaṇān |śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān ||
ततो ऽपरेण भल्लेन शितेन निशितेन च।सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा॥
tato 'pareṇa bhallena śitena niśitena ca |sampūrṇāyatamuktena supatreṇa suvarcasā ||
महेन्द्राशनिकल्पेन सुतस्य विचरिष्यतः।स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना॥
mahendrāśanikalpena sutasya vicariṣyataḥ |sa tena bāṇāśaninā talaśabdānunādinā ||
लाघवाद्राघवः श्रीमान् शिरः कायादपाहरत्॥
lāghavādrāghavaḥ śrīmān śiraḥ kāyādapāharat ||
स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः॥
sa yantari mahātejā hate mandodarīsutaḥ ||
स्वयं सारथ्यमकरोत् पुनश्च धनुरस्पृशत्।तदद्भुतमभूत्तत्र सामर्थ्यं पश्यतां युधि॥
svayaṃ sārathyamakarot punaśca dhanuraspṛśat |tadadbhutamabhūttatra sāmarthyaṃ paśyatāṃ yudhi ||
हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः।धनुष्यथ पुनर्व्यग्रे हयेषु मुमुचे शरान्॥
hayeṣu vyagrahastaṃ taṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |dhanuṣyatha punarvyagre hayeṣu mumuce śarān ||
छिद्रेषु तेषु बाणेषु सौमित्रिः शीघ्रविक्रमः।अर्दयामास बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत्॥
chidreṣu teṣu bāṇeṣu saumitriḥ śīghravikramaḥ |ardayāmāsa bāṇaughairvicarantamabhītavat ||
निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः।प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह॥
nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ |prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha ||
विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः।ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन्॥
viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ |tataḥ paramasaṃhṛṣṭā lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan ||
ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः॥
tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ |amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ ||
ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्प्लुत्य वानराः।चतुर्षु समहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः॥
te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutplutya vānarāḥ |caturṣu samahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ ||
तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः।मुखेभ्यो रुधिरं रक्तं हयानां समवर्तत॥
teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ |mukhebhyo rudhiraṃ raktaṃ hayānāṃ samavartata ||
ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः।ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम्॥
te hayā mathitā bhagnā vyasavo dharaṇīṃ gatāḥ |te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham ||
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः।स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः।शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः॥
punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ |sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasāratheḥ |śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ ||
ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः।सृजन्तमाजौ निशितान् शरोत्तमान् भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत्॥
tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ |sṛjantamājau niśitān śarottamān bhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairnyavārayat ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe navatitamaḥ sargaḥ ||