Kanda.Sarga 6.91

स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः।इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा॥

sa hatāśvo mahātejā bhūmau tiṣṭhanniśācaraḥ |indrajit paramakruddhaḥ samprajajvāla tejasā ||

तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम्।विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव॥

tau dhanvinau jighāṃsantāvanyonyamiṣubhirbhṛśam |vijayenābhiniṣkrāntau vane gajavṛṣāviva ||

निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः।भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः॥

nibarhayantaścānyonyaṃ te rākṣasavanaukasaḥ |bhartāraṃ na jahuryuddhe sampatantastatastataḥ ||

ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः।स्तुवानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत्॥

tatastān rākṣasān sarvān harṣayan rāvaṇātmajaḥ |stuvāno harṣamāṇaśca idaṃ vacanamabravīt ||

तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः।नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः॥

tamasā bahulenemāḥ saṃsaktāḥ sarvato diśaḥ |neha vijñāyate svo vā paro vā rākṣasottamāḥ ||

धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै।अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगम्॥

dhṛṣṭaṃ bhavanto yudhyantu harīṇāṃ mohanāya vai |ahaṃ tu rathamāsthāya āgamiṣyāmi saṃyugam ||

तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे काननौकसः।न युद्ध्येयुर्दुरात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि॥

tathā bhavantaḥ kurvantu yatheme kānanaukasaḥ |na yuddhyeyurdurātmānaḥ praviṣṭe nagaraṃ mayi ||

इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः।प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा॥

ityuktvā rāvaṇasuto vañcayitvā vanaukasaḥ |praviveśa purīṃ laṅkāṃ rathahetoramitrahā ||

स रथं भूषयित्वा तु रुचिरं हेमभूषितम्।प्रासासिशतसम्पूर्णं युक्तं परमवाजिभिः॥

sa rathaṃ bhūṣayitvā tu ruciraṃ hemabhūṣitam |prāsāsiśatasampūrṇaṃ yuktaṃ paramavājibhiḥ ||

अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना।आरुरोह महातेजा रावणिः समितिञ्जयः॥

adhiṣṭhitaṃ hayajñena sūtenāptopadeśinā |āruroha mahātejā rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ ||

स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः।निर्ययौ नगरात्तूर्णं कृतान्तबलचोदितः॥

sa rākṣasagaṇairmukhyairvṛto mandodarīsutaḥ |niryayau nagarāttūrṇaṃ kṛtāntabalacoditaḥ ||

सो ऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परवीरहा।आभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम्॥

so 'bhiniṣkramya nagarādindrajit paravīrahā |ābhyayājjavanairaśvairlakṣmaṇaṃ savibhīṣaṇam ||

ततो रथस्तमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम्।वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः।विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात्तस्य धीमतः॥

tato rathastamālokya saumitrī rāvaṇātmajam |vānarāśca mahāvīryā rākṣasaśca vibhīṣaṇaḥ |vismayaṃ paramaṃ jagmurlāghavāttasya dhīmataḥ ||

रावणिश्चापि सङ्क्रुद्धो रणे वानरयूथपान्।पातयामास बाणौघैः शतशो ऽथ सहस्रशः॥

rāvaṇiścāpi saṅkruddho raṇe vānarayūthapān |pātayāmāsa bāṇaughaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ ||

स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिञ्जयः।हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः॥

sa maṇḍalīkṛtadhanū rāvaṇiḥ samitiñjayaḥ |harīnabhyahanat kruddhaḥ paraṃ lāghavamāsthitaḥ ||

ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः।सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः॥

te vadhyamānā harayo nārācairbhīmavikramāḥ |saumitriṃ śaraṇaṃ prāptāḥ prajāpatimiva prajāḥ ||

ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः।चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम्॥

tataḥ samarakopena jvalito raghunandanaḥ |ciccheda kārmukaṃ tasya darśayan pāṇilāghavam ||

सो ऽन्यत् कार्मुकमादय सज्यं चक्रे त्वरन्निव।तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत॥

so 'nyat kārmukamādaya sajyaṃ cakre tvaranniva |tadapyasya tribhirbāṇairlakṣmaṇo nirakṛntata ||

अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः।विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः॥

athainaṃ chinnadhanvānamāśīviṣaviṣopamaiḥ |vivyādhorasi saumitrī rāvaṇiṃ pañcabhiḥ śaraiḥ ||

ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिस्सृताः।निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः॥

te tasya kāyaṃ nirbhidya mahākārmukanissṛtāḥ |nipeturdharaṇīṃ bāṇā raktā iva mahoragāḥ ||

स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः।जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम्॥

sa bhinnavarmā rudhiraṃ vaman vaktreṇa rāvaṇiḥ |jagrāha kārmukaśreṣṭhaṃ dṛḍhajyaṃ balavattaram ||

स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः।ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरन्दरः॥

sa lakṣmaṇaṃ samuddiśya paraṃ lāghavamāsthitaḥ |vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇīva purandaraḥ ||

मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिन्दमः।अवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम्॥

muktamindrajitā tattu śaravarṣamarindamaḥ |avārayadasambhrānto lakṣmaṇaḥ sudurāsadam ||

दर्शयामास च तदा रावणिं रघुनन्दनः।असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत्॥

darśayāmāsa ca tadā rāvaṇiṃ raghunandanaḥ |asambhrānto mahātejāstadadbhutamivābhavat ||

ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे॥

tatastān rākṣasān sarvāṃstribhirekaikamāhave ||

अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन्।राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत्॥

avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṃ sampradarśayan |rākṣasendrasutaṃ cāpi bāṇaughaiḥ samatāḍayat ||

सो ऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना।असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान्॥

so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrughātinā |asaktaṃ preṣayāmāsa lakṣmaṇāya bahūn śarān ||

तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद रघुनन्दनः।सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः।शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा॥

tānaprāptān śitairbāṇaiściccheda raghunandanaḥ |sāratherasya ca raṇe rathino rathasattamaḥ |śiro jahāra dharmātmā bhallenānataparvaṇā ||

असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः।मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत्॥

asūtāste hayāstatra rathamūhuraviklavāḥ |maṇḍalānyabhidhāvantastadadbhutamivābhavat ||

अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्द्दढविक्रमः।प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे॥

amarṣavaśamāpannaḥ saumitrirddaḍhavikramaḥ |pratyaviddhyaddhayāṃstasya śarairvitrāsayan raṇe ||

अमृष्यमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो बली।विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम्॥

amṛṣyamāṇastatkarma rāvaṇasya suto balī |vivyādha daśabhirbāṇaiḥ saumitriṃ tamamarṣaṇam ||

ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः।विलयं जग्मुराहत्य कवचं काञ्चनप्रभम्॥

te tasya vajrapratimāḥ śarāḥ sarpaviṣopamāḥ |vilayaṃ jagmurāhatya kavacaṃ kāñcanaprabham ||

अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः।ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित्।अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं च प्रदर्शयन्॥

abhedyakavacaṃ matvā lakṣmaṇaṃ rāvaṇātmajaḥ |lalāṭe lakṣmaṇaṃ bāṇaiḥ supuṅkhaistribhirindrajit |avidhyat paramakruddhaḥ śīghrāstraṃ ca pradarśayan ||

तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः।रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः॥

taiḥ pṛṣatkairlalāṭasthaiḥ śuśubhe raghunandanaḥ |raṇāgre samaraślāghī triśṛṅga iva parvataḥ ||

स तथा ह्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे।तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः।विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले॥

sa tathā hyardito bāṇai rākṣasena mahāmṛdhe |tamāśu prativivyādha lakṣmaṇaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ |vikṛṣyendrajito yuddhe vadane śubhakuṇḍale ||

लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ।अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ॥

lakṣmaṇendrajitau vīrau mahābalaśarāsanau |anyonyaṃ jaghnaturbāṇairviśikhairbhīmavikramau ||

ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ।रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ॥

tataḥ śoṇitadigdhāṅgau lakṣmaṇendrajitāvubhau |raṇe tau rejaturvīrau puṣpitāviva kiṃśukau ||

तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ।घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये॥

tau parasparamabhyetya sarvagātreṣu dhanvinau |ghorairvivyadhaturbāṇaiḥ kṛtabhāvāvubhau jaye ||

ततः समरकोपेन संयुक्तो रावणात्मजः।विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे॥

tataḥ samarakopena saṃyukto rāvaṇātmajaḥ |vibhīṣaṇaṃ tribhirbāṇairvivyādha vadane śubhe ||

अयोमुखैस्त्रिर्भिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान्॥

ayomukhaistrirbhirviddhvā rākṣasendraṃ vibhīṣaṇam |ekaikenābhivivyādha tān sarvān hariyūthapān ||

तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान्।विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः॥

tasmai dṛḍhataraṃ kruddho jaghāna gadayā hayān |vibhīṣaṇo mahātejā rāvaṇeḥ sa durātmanaḥ ||

स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः।रथशक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह॥

sa hatāśvādavaplutya rathānnihatasāratheḥ |rathaśaktiṃ mahātejāḥ pitṛvyāya mumoca ha ||

तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः।चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधा सा ऽपतद्भुवि॥

tāmāpatantīṃ samprekṣya sumitrānandavardhanaḥ |ciccheda niśitairbāṇairdaśadhā sā 'patadbhuvi ||

तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः।वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान्॥

tasmai dṛḍhadhanuḥ kruddho hatāśvāya vibhīṣaṇaḥ |vajrasparśasamān pañca sasarjorasi mārgaṇān ||

ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः।बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः॥

te tasya kāyaṃ nirbhidya rukmapuṅkhā nimittagāḥ |babhūvurlohitādigdhā raktā iva mahoragāḥ ||

स पितृव्याय सङ्क्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे।उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः॥

sa pitṛvyāya saṅkruddha indrajiccharamādade |uttamaṃ rakṣasāṃ madhye yamadattaṃ mahābalaḥ ||

तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्।लक्ष्मणो ऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः॥

taṃ samīkṣya mahātejā maheṣuṃ tena saṃhitam |lakṣmaṇo 'pyādade bāṇamanyaṃ bhīmaparākramaḥ ||

कुबेरेण स्वयं स्वप्ने स्वस्मै दत्तं महात्मना।दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः॥

kubereṇa svayaṃ svapne svasmai dattaṃ mahātmanā |durjayaṃ durviṣahyaṃ ca sendrairapi surāsuraiḥ ||

तयोस्ते धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः।विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः॥

tayoste dhanuṣī śreṣṭhe bāhubhiḥ parighopamaiḥ |vikṛṣyamāṇe balavat krauñcāviva cukūjatuḥ ||

ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ।विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया॥

tābhyāṃ tau dhanuṣi śreṣṭhe saṃhitau sāyakottamau |vikṛṣyamāṇau vīrābhyāṃ bhṛśaṃ jajvalatuḥ śriyā ||

तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ।मुखेन मुखमाहत्य सन्निपेततुरोजसा॥

tau bhāsayantāvākāśaṃ dhanurbhyāṃ viśikhau cyutau |mukhena mukhamāhatya sannipetaturojasā ||

सन्निपातस्तयोरासीच्छरयोर्घोररूपयोः।सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जो ऽग्निर्दारुणो ऽभवत्॥

sannipātastayorāsīccharayorghorarūpayoḥ |sadhūmavisphuliṅgaśca tajjo 'gnirdāruṇo 'bhavat ||

तौ महाग्रहसङ्काशावन्योन्यं सन्निपत्य च।सङ्ग्रामे शतधा यान्तौ मेदिन्यां विनिपेततुः॥

tau mahāgrahasaṅkāśāvanyonyaṃ sannipatya ca |saṅgrāme śatadhā yāntau medinyāṃ vinipetatuḥ ||

शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि।व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा॥

śarau pratihatau dṛṣṭvā tāvubhau raṇamūrdhani |vrīḍitau jātaroṣau ca lakṣmaṇendrajitau tadā ||

सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे॥

susaṃrabdhastu saumitrirastraṃ vāruṇamādade ||

रौद्रं महेन्द्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि निष्ठितः।तेन तद्विहतं त्वस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम्॥

raudraṃ mahendrajidyuddhe vyasṛjadyudhi niṣṭhitaḥ |tena tadvihataṃ tvastraṃ vāruṇaṃ paramādbhutam ||

ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः।आग्नेयं सन्दधे दीप्तं स लोकं सङ्क्षिपन्निव॥

tataḥ kruddho mahātejā indrajit samitiñjayaḥ |āgneyaṃ sandadhe dīptaṃ sa lokaṃ saṅkṣipanniva ||

सौरेणास्त्रेण तद्वीरो लक्ष्मणः प्रत्यवारयत्॥

saureṇāstreṇa tadvīro lakṣmaṇaḥ pratyavārayat ||

अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।आसुरं शत्रुनाशाय घोरमस्त्रं समाददे॥

astraṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ |āsuraṃ śatrunāśāya ghoramastraṃ samādade ||

तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः।शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः॥

tasmāccāpādviniṣpeturbhāsvarāḥ kūṭamudgarāḥ |śūlāni ca bhuśuṇḍyaśca gadāḥ khaḍgāḥ paraśvadhāḥ ||

तद्दृष्ट्वा लक्ष्मणः सङ्ख्ये घोरमस्त्रमथासुरम्।अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशत्रुविनाशनम्।माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत्॥

taddṛṣṭvā lakṣmaṇaḥ saṅkhye ghoramastramathāsuram |avāryaṃ sarvabhūtānāṃ sarvaśatruvināśanam |māheśvareṇa dyutimāṃstadastraṃ pratyavārayat ||

तयोः सुतुमुलं युद्धं सम्बभूवाद्भुतोपमम्।गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन्॥

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ sambabhūvādbhutopamam |gaganasthāni bhūtāni lakṣmaṇaṃ paryavārayan ||

भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम्।भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ॥

bhairavābhirute bhīme yuddhe vānararakṣasām |bhūtairbahubhirākāśaṃ vismitairāvṛtaṃ babhau ||

ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुडोरगाः।शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे॥

ṛṣayaḥ pitaro devā gandharvā garuḍoragāḥ |śatakratuṃ puraskṛtya rarakṣurlakṣmaṇaṃ raṇe ||

अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं सन्दधे राघवानुजः।हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम्॥

athānyaṃ mārgaṇaśreṣṭhaṃ sandadhe rāghavānujaḥ |hutāśanasamasparśaṃ rāvaṇātmajadāraṇam ||

सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्।सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम्॥

supatramanuvṛttāṅgaṃ suparvāṇaṃ susaṃsthitam |suvarṇavikṛtaṃ vīraḥ śarīrāntakaraṃ śaram ||

दुरावारं दुर्विषह्यं राक्षसानां भयावहम्।आशीविषविषप्रख्यं देवसङ्घैः समर्चितम्॥

durāvāraṃ durviṣahyaṃ rākṣasānāṃ bhayāvaham |āśīviṣaviṣaprakhyaṃ devasaṅghaiḥ samarcitam ||

येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः।पुरा दैवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः॥

yena śakro mahātejā dānavānajayat prabhuḥ |purā daivāsure yuddhe vīryavān harivāhanaḥ ||

तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम्।शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठो ऽभिसन्दधे॥

tadaindramastraṃ saumitriḥ saṃyugeṣvaparājitam |śaraśreṣṭhaṃ dhanuḥ śreṣṭhe naraśreṣṭho 'bhisandadhe ||

सन्धायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम्।सज्यमायम्य दुर्धर्षं कालो लोकक्षये यथा॥

sandhāyāmitradalanaṃ vicakarṣa śarāsanam |sajyamāyamya durdharṣaṃ kālo lokakṣaye yathā ||

सन्धाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत्।लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः॥

sandhāya dhanuṣi śreṣṭhe vikarṣannidamabravīt |lakṣmīvām̐llakṣmaṇo vākyamarthasādhakamātmanaḥ ||

धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि।पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः शरैनं जहि रावणिम्॥

dharmātmā satyasandhaśca rāmo dāśarathiryadi |pauruṣe cāpratidvandvaḥ śarainaṃ jahi rāvaṇim ||

इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम्।लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति।ऐन्द्रास्त्रेण समायोज्य लक्ष्मणः परवीरहा॥

ityuktvā bāṇamākarṇaṃ vikṛṣya tamajihmagam |lakṣmaṇaḥ samare vīraḥ sasarjendrajitaṃ prati |aindrāstreṇa samāyojya lakṣmaṇaḥ paravīrahā ||

स शिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्।प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले॥

sa śiraḥ saśirastrāṇaṃ śrīmajjvalitakuṇḍalam |pramathyendrajitaḥ kāyāt pātayāmāsa bhūtale ||

तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत्।तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम्॥

tadrākṣasatanūjasya chinnaskandhaṃ śiro mahat |tapanīyanibhaṃ bhūmau dadṛśe rudhirokṣitam ||

हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः।कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः॥

hatastu nipapātāśu dharaṇyāṃ rāvaṇātmajaḥ |kavacī saśirastrāṇo vidhvastaḥ saśarāsanaḥ ||

चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः।हृष्यन्तो निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा॥

cukruśuste tataḥ sarve vānarāḥ savibhīṣaṇāḥ |hṛṣyanto nihate tasmin devā vṛtravadhe yathā ||

अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम्।अभिजज्ञे च सन्नादो गन्धर्वाप्सरसामपि॥

athāntarikṣe devānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |abhijajñe ca sannādo gandharvāpsarasāmapi ||

पतितं तमभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः।वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः॥

patitaṃ tamabhijñāya rākṣasī sā mahācamūḥ |vadhyamānā diśo bheje haribhirjitakāśibhiḥ ||

वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः।लङ्कामभिमुखाः सस्त्रुर्नष्टसञ्ज्ञाः प्रधाविताः॥

vānarairvadhyamānāste śastrāṇyutsṛjya rākṣasāḥ |laṅkāmabhimukhāḥ sastrurnaṣṭasañjñāḥ pradhāvitāḥ ||

दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः।त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान्॥

dudruvurbahudhā bhītā rākṣasāḥ śataśo diśaḥ |tyaktvā praharaṇān sarve paṭṭiśāsiparaśvadhān ||

केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः।समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः॥

kecillaṅkāṃ paritrastāḥ praviṣṭā vānarārditāḥ |samudre patitāḥ kecit kecit parvatamāśritāḥ ||

हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ।राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत॥

hatamindrajitaṃ dṛṣṭvā śayānaṃ samarakṣitau |rākṣasānāṃ sahasreṣu na kaścit pratyadṛśyata ||

यथा ऽस्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः।तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः॥

yathā 'staṃ gata āditye nāvatiṣṭhanti raśmayaḥ |tathā tasminnipatite rākṣasāste gatā diśaḥ ||

शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः।स बभूव महातेजा व्यपास्तगतजीवितः॥

śāntaraśmirivādityo nirvāṇa iva pāvakaḥ |sa babhūva mahātejā vyapāstagatajīvitaḥ ||

प्रशान्तपीडाबहुलो नष्टारिष्टः प्रतापवान्।बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा॥

praśāntapīḍābahulo naṣṭāriṣṭaḥ pratāpavān |babhūva lokaḥ patite rākṣasendrasute tadā ||

हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैः सुरर्षभैः।जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि॥

harṣaṃ ca śakro bhagavān saha sarvaiḥ surarṣabhaiḥ |jagāma nihate tasmin rākṣase pāpakarmaṇi ||

आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः॥

ākāśe cāpi devānāṃ śuśruve dundubhisvanaḥ ||

नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः॥

nṛtyadbhirapsarobhiśca gandharvaiśca mahātmabhiḥ ||

ववृषुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमभूत्तदा।प्रशशंसुर्हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि॥

vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi tadadbhutamabhūttadā |praśaśaṃsurhate tasmin rākṣase krūrakarmaṇi ||

शुद्धा आपो दिशश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः॥

śuddhā āpo diśaścaiva jahṛṣurdaityadānavāḥ ||

आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे।ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः।विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति॥

ājagmuḥ patite tasmin sarvalokabhayāvahe |ūcuśca sahitāḥ sarve devagandharvadānavāḥ |vijvarāḥ śāntakaluṣā brāhmaṇā vicarantviti ||

ततो ऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः।तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम्॥

tato 'bhyanandan saṃhṛṣṭāḥ samare hariyūthapāḥ |tamapratibalaṃ dṛṣṭvā hataṃ nairṛtapuṅgavam ||

विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः।विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम्॥

vibhīṣaṇo hanūmāṃśca jāmbavāṃścarkṣayūthapaḥ |vijayenābhinandantastuṣṭuvuścāpi lakṣmaṇam ||

क्ष्वेलन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः।लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे॥

kṣvelantaśca nadantaśca garjantaśca plavaṅgamāḥ |labdhalakṣā raghusutaṃ parivāryopatasthire ||

लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः।लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं विश्रावयंस्तदा॥

lāṅgūlāni pravidhyantaḥ sphoṭayantaśca vānarāḥ |lakṣmaṇo jayatītyevaṃ vākyaṃ viśrāvayaṃstadā ||

अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः।चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः॥

anyonyaṃ ca samāśliṣya kapayo hṛṣṭamānasāḥ |cakruruccāvacaguṇā rāghavāśrayajāḥ kathāḥ ||

तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म।परममुपलभन् मनः प्रहर्षं विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः॥

tadasukaramathābhivīkṣya hṛṣṭāḥ priyasuhṛdo yudhi lakṣmaṇasya karma |paramamupalabhan manaḥ praharṣaṃ vinihatamindraripuṃ niśamya devāḥ ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekanavatitamaḥ sargaḥ ||