Loading
वाल्मीकि रामायण · 47 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंआर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले।रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम्॥
ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule |rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva paridevitam ||
स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः।बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः॥
sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ |babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ ||
सन्दश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः।राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्च्छितः॥
sandaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ |rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrcchitaḥ ||
उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः।भयाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा॥
uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ |bhayāvyaktakathastatra nirdahanniva cakṣuṣā ||
महोदरमाहपार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम्।शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया॥
mahodaramāhapārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam |śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः।चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ |codayāmāsuravyagrān rākṣasāṃstān nṛpājñayā ||
ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः।कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रणायाभिमुखा ययुः॥
te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ |kṛtasvastyayanāḥ sarve raṇāyābhimukhā yayuḥ ||
प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते निशाचराः।तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः॥
pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te niśācarāḥ |tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ ||
अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः।महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम्॥
athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam ||
अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसन्निभैः।राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम्॥
adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasannibhaiḥ |rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādanam ||
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा।करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम्॥
kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā |kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham ||
नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागराः।प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः॥
naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgarāḥ |prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ ||
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।धनुषा शरजालेन विधमिष्यामि पत्रिणा॥
adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |dhanuṣā śarajālena vidhamiṣyāmi patriṇā ||
अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा।धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः॥
adya vānarasainyāni rathena pavanaujasā |dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ ||
आकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्।अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम्॥
ākośapadmavaktrāṇi padmakesaravarcasām |adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmyaham ||
सशरैरद्य वदनैः सङ्ख्ये वानरयूथपाः।मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः॥
saśarairadya vadanaiḥ saṅkhye vānarayūthapāḥ |maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkajaiḥ ||
अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्।मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम्॥
adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām |muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃ śatam ||
हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः।वधेनाद्य रिपोस्तासां करोम्यस्रप्रमार्जनम्॥
hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ |vadhenādya ripostāsāṃ karomyasrapramārjanam ||
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः।करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम्॥
adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇairgatacetanaiḥ |karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm ||
अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे।सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्पितैः॥
adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare |sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārpitaiḥ ||
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः।अनुप्रयान्तु मां सर्वे ये ऽवशिष्टा निशाचराः॥
kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ |anuprayāntu māṃ sarve ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद्वचः।बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं सन्त्वर्यतामिति॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīdvacaḥ |balādhyakṣān sthitāṃstatra balaṃ santvaryatāmiti ||
बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान् गृहाद्गृहात्।चोदयन्तः परिययुर्लङ्कायां तु महाबलाः॥
balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstān gṛhādgṛhāt |codayantaḥ pariyayurlaṅkāyāṃ tu mahābalāḥ ||
ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः।नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः॥
tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmadarśanāḥ |nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ ||
असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हुलैः।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः॥
asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairgadābhirmusalairhulaiḥ |śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ ||
यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः।भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः॥
yaṣṭibhirvimalaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ |bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ ||
अथानयद्बलाध्यक्षः सत्वरो रावणाज्ञया।द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्॥
athānayadbalādhyakṣaḥ satvaro rāvaṇājñayā |drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham ||
आरुरोह रथं भीमो दीप्यमानं स्वतेजसा॥
āruroha rathaṃ bhīmo dīpyamānaṃ svatejasā ||
ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम्॥
tataḥ prayātaḥ sahasā rākṣasairbahubhirvṛtaḥ |rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryāddārayanniva medinīm ||
रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ।विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा॥
rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau |virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā ||
ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्।नादं घोरं विमुञ्जन्तो निर्ययुर्जयकांक्षिणः॥
te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm |nādaṃ ghoraṃ vimuñjanto niryayurjayakāṃkṣiṇaḥ ||
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः।निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः॥
tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ |niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamopamaḥ ||
ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः।द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ॥
tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ |dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau ||
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः॥
tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ ||
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च सञ्चचालेव मेदिनी।ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुस्तुरगाः पथि॥
dvijāśca nedurghorāśca sañcacāleva medinī |vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhalusturagāḥ pathi ||
ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः।नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत॥
dhvajāgre nyapatadgṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ |nayanaṃ cāsphuradvāmaṃ savyo bāhurakampata ||
विवर्णं वदनं चासीत् किञ्चिदभ्रश्यत स्वरः॥
vivarṇaṃ vadanaṃ cāsīt kiñcidabhraśyata svaraḥ ||
ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः।रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे॥
tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ |raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire ||
अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना।विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरनुनादिताः॥
antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā |vineduraśivā gṛdhrā vāyasairanunāditāḥ ||
एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समुपस्थितान्।निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः॥
etānacintayan ghorānutpātān samupasthitān |niryayau rāvaṇo mohādvadhārthī kālacoditaḥ ||
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्।वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत॥
teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām |vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata ||
तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्।अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम्॥
teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām |anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām ||
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः।वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत्॥
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat ||
निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः।केचिद्विच्छिन्न हृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः।निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः॥
nikṛttaśirasaḥ kecidrāvaṇena valīmukhāḥ |kecidvicchinna hṛdayāḥ kecicchrotravivarjitāḥ |nirucchvāsā hatāḥ kecit kecit pārśveṣu dāritāḥ ||
केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः॥
kecidvibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvivarjitāḥ ||
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतो ऽभ्येति रथेन सङ्ख्ये।ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरिपुङ्गवास्ते॥
daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato 'bhyeti rathena saṅkhye |tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekurharipuṅgavāste ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः॥
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ ||