पर्व.अध्याय 12.67

युधिष्ठिर उवाच · yudhiṣṭhira uvāca

चातुराश्रम्य उक्तोऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव चराष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह

cāturāśramya ukto'tra cāturvarṇyastathaiva carāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम्अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्ति च

rāṣṭrasyaitatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanamanindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavanti ca

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठतेपरस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम्

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhateparasparaṃ ca khādanti sarvathā dhigarājakam

इन्द्रमेनं प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिःयथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता

indramenaṃ pravṛṇute yadrājānamiti śrutiḥyathaivendrastathā rājā saṃpūjyo bhūtimicchatā

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम्नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्यपि

nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyamiti vaidikamnārājakeṣu rāṣṭreṣu havyamagnirvahatyapi

अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरःअराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः

atha cedabhivarteta rājyārthī balavattaraḥarājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम्न हि पापात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात्

pratyudgamyābhipūjyaḥ syādetadatra sumantritamna hi pāpātpāpataramasti kiṃcidarājakāt

स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत्बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषतामपि

sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavetbalavānhi prakupitaḥ kuryānniḥśeṣatāmapi

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहासुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhāsuduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayantyuta

यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्युतयच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि

yadataptaṃ praṇamati na tatsaṃtāpayantyutayacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsaṃnāmayantyapi

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसेइन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे

etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyaseindrāya sa praṇamate namate yo balīyase

तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छतान धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम्

tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtimicchatāna dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣāmarājakam

प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजकेयदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति

prīyate hi haranpāpaḥ paravittamarājakeyadāsya uddharantyanye tadā rājānamicchati

पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचनएकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे

pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadācanaekasya hi dvau harato dvayośca bahavo'pare

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियःएतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे

adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥetasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire

राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकःशूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः

rājā cenna bhavelloke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥśūle matsyānivāpakṣyandurbalānbalavattarāḥ

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम्परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्

arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśuriti naḥ śrutamparasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān

ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम्वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकःयश्च न स्वमथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति

tāḥ sametya tataścakruḥ samayāniti naḥ śrutamvākkrūro daṇḍapuruṣo yaśca syātpāradārikaḥyaśca na svamathādadyāttyājyā nastādṛśā iti

विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषामविशेषतःतास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे

viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣāmaviśeṣataḥtāstathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire

सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम्अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश

sahitāstāstadā jagmurasukhārtāḥ pitāmahamanīśvarā vinaśyāmo bhagavannīśvaraṃ diśa

यं पूजयेम संभूय यश्च नः परिपालयेत्ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः

yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśca naḥ paripālayettābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ

मनुरुवाचबिभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम्विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा

manuruvācabibhemi karmaṇaḥ krūrādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaramviśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā

भीष्म उवाच · bhīṣma uvāca

तमब्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यतिपशूनामधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव चधान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम्

tamabruvanprajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyatipaśūnāmadhipañcāśaddhiraṇyasya tathaiva cadhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतःभवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः

mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥbhavantaṃ te'nuyāsyanti mahendramiva devatāḥ

स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान्सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैरृतान्

sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavānsukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताःचतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति

yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥcaturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati

तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितःपाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः

tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥpāhyasmānsarvato rājandevāniva śatakratuḥ

विजयायाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमानिवमानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा

vijayāyāśu niryāhi pratapanraśmimānivamānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतःमहाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव

sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥmahābhijanasaṃpannastejasā prajvalanniva

तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताःअपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः

tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥapatatrasire sarve svadharme ca dadhurmanaḥ

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान्शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन्

tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimānśamayansarvataḥ pāpānsvakarmasu ca yojayan

एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित्कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात्

evaṃ ye bhūtimiccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kvacitkuryū rājānamevāgre prajānugrahakāraṇāt

नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदादेवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानमन्तिके

namasyeyuśca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadādevā iva sahasrākṣaṃ prajā rājānamantike

सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहु मन्यतेस्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत

satkṛtaṃ svajaneneha paro'pi bahu manyatesvajanena tvavajñātaṃ pare paribhavantyuta

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहःतस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च

rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāmasukhāvahaḥtasmācchatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि चआसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च

bhojanānyatha pānāni rājñe dadyurgṛhāṇi caāsanāni ca śayyāśca sarvopakaraṇāni ca

गुप्तात्मा स्याद्दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिताआभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान्

guptātmā syāddurādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitāābhāṣitaśca madhuraṃ pratibhāṣeta mānavān

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियःईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च

kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syātsaṃvibhāgī jitendriyaḥīkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca