पर्व.अध्याय 6.79

धृतराष्ट्र उवाच · dhṛtarāṣṭra uvāca

बहूनीह विचित्राणि द्वैरथानि स्म संजयपाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः

bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjayapāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdhamaśrauṣaṃ tava jalpataḥ

न चैव मामकं कंचिद्धृष्टं शंससि संजयनित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नांश्चैव शंससि

na caiva māmakaṃ kaṃciddhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjayanityaṃ pāṇḍusutānhṛṣṭānabhagnāṃścaiva śaṃsasi

जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसःवदसे संयुगे सूत दिष्टमेतदसंशयम्

jīyamānānvimanaso māmakānvigataujasaḥvadase saṃyuge sūta diṣṭametadasaṃśayam

संजय उवाच · saṃjaya uvāca

यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाःदर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ

yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥdarśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha

गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम्महोदधिगुणाभ्यासाल्लवणत्वं निगच्छति

gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādubhūtaṃ yathodakammahodadhiguṇābhyāsāllavaṇatvaṃ nigacchati

तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां महात्मनाम्प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे

tathā tatpauruṣaṃ rājaṃstāvakānāṃ mahātmanāmprāpya pāṇḍusutānvīrānvyarthaṃ bhavati saṃyuge

घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम्न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि

ghaṭamānānyathāśakti kurvāṇānkarma duṣkaramna doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravāngantumarhasi

तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशां पतेपृथिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः

tavāparādhātsumahānsaputrasya viśāṃ patepṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yamarāṣṭravivardhanaḥ

आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृपन हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान्नापि जीवितम्

ātmadoṣātsamutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpana hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthānnāpi jīvitam

युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाःचमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः

yuddhe sukṛtināṃ lokānicchanto vasudhādhipāḥcamūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ

पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयःतन्ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम्

pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥtanmamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam

आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौइरावन्तमभिप्रेक्ष्य समेयातां रणोत्कटौतेषां प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्

āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalauirāvantamabhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭauteṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam

इरावांस्तु सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौविव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः संनतपर्वभिःतावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ

irāvāṃstu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇauvivyādha niśitaistūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥtāvenaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau

युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यतयततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम्

yudhyatāṃ hi tathā rājanviśeṣo na vyadṛśyatayatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām

इरावांस्तु ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैःचतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम्

irāvāṃstu tato rājannanuvindasya sāyakaiḥcaturbhiścaturo vāhānanayadyamasādanam

भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिषचिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत्

bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣaciccheda samare rājaṃstadadbhutamivābhavat

त्यक्त्वानुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितःधनुर्गृहीत्वा नवमं भारसाधनमुत्तमम्

tyaktvānuvindo'tha rathaṃ vindasya rathamāsthitaḥdhanurgṛhītvā navamaṃ bhārasādhanamuttamam

तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौशरान्मुमुचतुस्तूर्णमिरावति महात्मनि

tāvekasthau raṇe vīrāvāvantyau rathināṃ varauśarānmumucatustūrṇamirāvati mahātmani

ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाःदिवाकरपथं प्राप्य छादयामासुरम्बरम्

tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥdivākarapathaṃ prāpya chādayāmāsurambaram

इरावांस्तु ततः क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत्

irāvāṃstu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathauvavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpyapātayat

तस्मिन्निपतिते भूमौ गतसत्त्वेऽथ सारथौरथः प्रदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्तहयस्ततः

tasminnipatite bhūmau gatasattve'tha sārathaurathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrāntahayastataḥ

तौ स जित्वा महाराज नागराजसुतासुतःपौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम्

tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutāsutaḥpauruṣaṃ khyāpayaṃstūrṇaṃ vyadhamattava vāhinīm

सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूःवेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेव मानवः

sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥvegānbahuvidhāṃścakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ

हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत्रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः

haiḍimbo rākṣasendrastu bhagadattaṃ samādravatrathenādityavarṇena sadhvajena mahābalaḥ

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितःयथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये

tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥyathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrāme tārakāmaye

तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताःविशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः

tatra devāḥ sagandharvā ṛṣayaśca samāgatāḥviśeṣaṃ na sma vividurhaiḍimbabhagadattayoḥ

यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान्तथैव समरे राजंस्त्रासयामास पाण्डवान्

yathā surapatiḥ śakrastrāsayāmāsa dānavāntathaiva samare rājaṃstrāsayāmāsa pāṇḍavān

तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतोदिशम्त्रातारं नाभ्यविन्दन्त स्वेष्वनीकेषु भारत

tena vidrāvyamāṇāste pāṇḍavāḥ sarvatodiśamtrātāraṃ nābhyavindanta sveṣvanīkeṣu bhārata

भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारतशेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः

bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārataśeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ

निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारतआसीन्निष्टानको घोरस्तव सैन्येषु संयुगे

nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārataāsīnniṣṭānako ghorastava sainyeṣu saṃyuge

घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणेशरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः

ghaṭotkacastato rājanbhagadattaṃ mahāraṇeśaraiḥ pracchādayāmāsa meruṃ girimivāmbudaḥ

निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्च्युतान्भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत्

nihatya tāñśarānrājā rākṣasasya dhanuścyutānbhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasvatāḍayat

स ताड्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिःन विव्यथे राक्षसेन्द्रो भिद्यमान इवाचलः

sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥna vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ

तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरान्स चतुर्दशप्रेषयामास समरे तांश्च चिच्छेद राक्षसः

tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhastomarānsa caturdaśapreṣayāmāsa samare tāṃśca ciccheda rākṣasaḥ

स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैःभगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः

sa tāṃśchittvā mahābāhustomarānniśitaiḥ śaraiḥbhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ

ततः प्राग्ज्योतिषो राजन्प्रहसन्निव भारततस्याश्वांश्चतुरः संख्ये पातयामास सायकैः

tataḥ prāgjyotiṣo rājanprahasanniva bhāratatasyāśvāṃścaturaḥ saṃkhye pātayāmāsa sāyakaiḥ

स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्राग्ज्योतिषगजं प्रति

sa hatāśve rathe tiṣṭhanrākṣasendraḥ pratāpavānśaktiṃ cikṣepa vegena prāgjyotiṣagajaṃ prati

तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिताम्त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीम्

tāmāpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suvegitāmtridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīm

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात्यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः

śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravadbhayātyathendrasya raṇātpūrvaṃ namucirdaityasattamaḥ

तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम्अजेयं समरे राजन्यमेन वरुणेन च

taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣamajeyaṃ samare rājanyamena varuṇena ca

पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द सकुञ्जरःयथा वनगजो राजन्मृद्नंश्चरति पद्मिनीम्

pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sakuñjaraḥyathā vanagajo rājanmṛdnaṃścarati padminīm

मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां सह संगतःस्वस्रीयौ छादयां चक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ

madreśvarastu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥsvasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau

सहदेवस्तु समरे मातुलं वीक्ष्य संगतम्अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम्

sahadevastu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatamavārayaccharaugheṇa megho yadvaddivākaram

छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत्तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात्

chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro'bhavattayoścāpyabhavatprītiratulā mātṛkāraṇāt

ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथःअश्वान्वै चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैःप्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति

tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥaśvānvai caturo rājaṃścaturbhiḥ sāyakottamaiḥpreṣayāmāsa samare yamasya sadanaṃ prati

हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथःआरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः

hatāśvāttu rathāttūrṇamavaplutya mahārathaḥāruroha tato yānaṃ bhrātureva yaśasvinaḥ

एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुकेमद्रराजरथं क्रुद्धौ छादयामासतुः क्षणात्

ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmukemadrarājarathaṃ kruddhau chādayāmāsatuḥ kṣaṇāt

स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः संनतपर्वभिःस्वस्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाचलःप्रहसन्निव तां चापि शरवृष्टिं जघान ह

sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥsvasrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathācalaḥprahasanniva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha

सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्यम्य वीर्यवान्मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत

sahadevastataḥ kruddhaḥ śaramudyamya vīryavānmadrarājamabhiprekṣya preṣayāmāsa bhārata

स शरः प्रेषितस्तेन गरुत्मानिव वेगवान्मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले

sa śaraḥ preṣitastena garutmāniva vegavānmadrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथःनिषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह

sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥniṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha

तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगेअपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम्

taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyugeapovāha rathenājau yamābhyāmabhipīḍitam

दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखम्सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन्

dṛṣṭvā madreśvararathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukhamsarve vimanaso bhūtvā nedamastītyacintayan

निर्जित्य मातुलं संख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौदध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं विनेदतुः

nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathaudadhmaturmuditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ

अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशां पतेयथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ

abhidudruvaturhṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pateyathā daityacamūṃ rājannindropendrāvivāmarau