Loading
Valmiki Ramayana · 46 verses
Read this chapter as a bookतत: पुरुषसिंहानां वृतानां तै: सुहृद्गणै: ।शोचतामेव रजनी दु:खेन व्यत्यवर्त्तत॥
tata: puruṣasiṃhānāṃ vṛtānāṃ tai: suhṛdgaṇai: |śocatāmeva rajanī du:khena vyatyavarttata ||
रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृता: ।मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्॥
rajanyāṃ suprabhātāyāṃ bhrātaraste suhṛdvṛtā: |mandākinyāṃ hutaṃ japyaṃ kṛtvā rāmamupāgaman ||
तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत् ।भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्॥
tūṣṇīṃ te samupāsīnā na kaścitkiñcidabravīt |bharatastu suhṛnmadhye rāmaṃ vacanamabravīt ||
सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम ।तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्॥
sāntvitā māmikā mātā dattaṃ rājyamidaṃ mama |taddadāmi tavaivāhaṃ bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam ||
महतेवाम्बुवेगेन भिन्न: सेतुर्जलागमे ।दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्॥
mahatevāmbuvegena bhinna: seturjalāgame |durāvāraṃ tvadanyena rājyakhaṇḍamidaṃ mahat ||
गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्ऺित्रण: ।अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते॥
gatiṃ khara ivāśvasya tārkṣyasyeva patatऺिtraṇa: |anugantuṃ na śaktirme gatiṃ tava mahīpate ||
सुजीवं नित्यशस्तस्य य: परैरुपजीव्यते ।राम तेन तु दुर्जीवं य: परानुपजीवति॥
sujīvaṃ nityaśastasya ya: parairupajīvyate |rāma tena tu durjīvaṃ ya: parānupajīvati ||
यथा तु रोपितो वृक्ष: पुरुषेण विवर्द्धित: ।ह्रस्वकेन दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुम:॥
yathā tu ropito vṛkṣa: puruṣeṇa vivarddhita: |hrasvakena durāroho rūḍhaskandho mahādruma: ||
स यथा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् ।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतो: प्ररोपित:॥
sa yathā puṣpito bhūtvā phalāni na vidarśayet |sa tāṃ nānubhavetprītiṃ yasya heto: praropita: ||
एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तुमर्हसि ।यदि त्वमस्मान् वृषभो भर्त्ता भृत्यान्न शाधि हि॥
eṣopamā mahābāho tamarthaṃ vettumarhasi |yadi tvamasmān vṛṣabho bharttā bhṛtyānna śādhi hi ||
श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्र्याश्च सर्वश: ।प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थितमरिन्दमम्॥
śreṇayastvāṃ mahārāja paśyantvagryāśca sarvaśa: |pratapantamivādityaṃ rājye sthitamarindamam ||
तवा ऽनुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जरा: ।अन्त:पुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिता:॥
tavā 'nuyāne kākutstha mattā nardantu kuñjarā: |anta:puragatā nāryo nandantu susamāhitā: ||
तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जना: ।भरतस्य वच: श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचत:॥
tasya sādhvityamanyanta nāgarā vividhā janā: |bharatasya vaca: śrutvā rāmaṃ pratyanuyācata: ||
तमेवं दु:खितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।राम: कृतात्मा भरतं समाश्वासय दात्मवान्॥
tamevaṃ du:khitaṃ prekṣya vilapantaṃ yaśasvinam |rāma: kṛtātmā bharataṃ samāśvāsaya dātmavān ||
नात्मन: कामकारो ऽस्ति पुरुषो ऽयमनीश्वर: ।इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्त: परिकर्षति॥
nātmana: kāmakāro 'sti puruṣo 'yamanīśvara: |itaścetarataścainaṃ kṛtānta: parikarṣati ||
सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छ्रया: ।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्॥
sarve kṣayāntā nicayā: patanāntā: samucchrayā: |saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ ca jīvitam ||
यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् ।एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्॥
yathā phalānāṃ pakvānāṃ nānyatra patanādbhayam |evaṃ narasya jātasya nānyatra maraṇādbhayam ||
यथागारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वा ऽवसीदति ।तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशङ्गता:॥
yathāgāraṃ dṛḍhasthūṇaṃ jīrṇaṃ bhūtvā 'vasīdati |tathaiva sīdanti narā jarāmṛtyuvaśaṅgatā: ||
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्त्तते ।यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्॥
atyeti rajanī yā tu sā na pratinivarttate |yātyeva yamunā pūrṇā samudramudakākulam ||
अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह ।आयूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशव:॥
ahorātrāṇi gacchanti sarveṣāṃ prāṇināmiha |āyūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣme jalamivāṃśava: ||
आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि ।आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च॥
ātmānamanuśoca tvaṃ kimanyamanuśocasi |āyuste hīyate yasya sthitasya ca gatasya ca ||
सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति ।गत्वा सुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते॥
sahaiva mṛtyurvrajati saha mṛtyurniṣīdati |gatvā sudīrghamadhvānaṃ sahamṛtyurnivartate ||
गात्रेषु वलय: प्राप्ता: श्वेताश्चैव शिरोरुहा: ।जरया पुरुषो जीर्ण: किं हि कृत्वा प्रभावयेत्॥
gātreṣu valaya: prāptā: śvetāścaiva śiroruhā: |jarayā puruṣo jīrṇa: kiṃ hi kṛtvā prabhāvayet ||
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते रवौ ।आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्॥
nandantyudita āditye nandantyastamite ravau |ātmano nāvabudhyante manuṣyā jīvitakṣayam ||
हृष्यन्त्यृतुमखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम् ।ऋतूनां परिवर्त्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षय:॥
hṛṣyantyṛtumakhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navamihāgatam |ṛtūnāṃ parivarttena prāṇināṃ prāṇasaṃkṣaya: ||
यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे ।समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन॥
yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahārṇave |sametya ca vyapeyātāṃ kālamāsādya kañcana ||
एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च घनानि च ।समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभव:॥
evaṃ bhāryāśca putrāśca jñātayaśca ghanāni ca |sametya vyavadhāvanti dhruvo hyeṣāṃ vinābhava: ||
नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्त्तते ।तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्यास्त्यनुशोचत:॥
nātra kaścidyathābhāvaṃ prāṇī samabhivarttate |tena tasminna sāmarthyaṃ pretasyāstyanuśocata: ||
यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात् कश्चित् पथि स्थित: ।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवतामिति॥
yathā hi sārthaṃ gacchantaṃ brūyāt kaścit pathi sthita: |ahamapyāgamiṣyāmi pṛṣṭhato bhavatāmiti ||
एवं पूर्वैर्गतो मार्ग: पितृपैतामहो ध्रुव: ।तमापन्न: कथं शोचेद्यस्ऺय नास्ति व्यतिक्रम:॥
evaṃ pūrvairgato mārga: pitṛpaitāmaho dhruva: |tamāpanna: kathaṃ śocedyasऺya nāsti vyatikrama: ||
वयस: पतमानस्य स्रोतसो वा ऽनिवर्तिन: ।आत्मा सुखे नियोक्तव्य: सुखभाज: प्रजा: स्मृता:॥
vayasa: patamānasya srotaso vā 'nivartina: |ātmā sukhe niyoktavya: sukhabhāja: prajā: smṛtā: ||
धर्मात्मा स शुभै: कृत्स्नै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।धूतपापो गत: स्वर्गं पिता न: पृथिवीपति:॥
dharmātmā sa śubhai: kṛtsnai: kratubhiścāptadakṣiṇaiḥ |dhūtapāpo gata: svargaṃ pitā na: pṛthivīpati: ||
भृत्यानां भरणात् सम्यक् प्रजानां परिपालनात् ।अर्थादानाच्च धर्मेण पिता नस्त्रिदिवं गत:॥
bhṛtyānāṃ bharaṇāt samyak prajānāṃ paripālanāt |arthādānācca dharmeṇa pitā nastridivaṃ gata: ||
कर्मभिस्तु शुभैरिष्टै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै: ।स्वर्गं दशरथ: प्राप्त: पिता न: पृथिवीपति:॥
karmabhistu śubhairiṣṭai: kratubhiścāptadakṣiṇai: |svargaṃ daśaratha: prāpta: pitā na: pṛthivīpati: ||
इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगांश्चावाप्य पुष्कलान् ।उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गत: पृथिवीपति:॥
iṣṭvā bahuvidhairyajñairbhogāṃścāvāpya puṣkalān |uttamaṃ cāyurāsādya svargata: pṛthivīpati: ||
आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघव: ।स न शोच्य: पिता तात: स्वर्गत: सत्कृत: सताम्॥
āyuruttamamāsādya bhogānapi ca rāghava: |sa na śocya: pitā tāta: svargata: satkṛta: satām ||
स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि न: ।दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्॥
sa jīrṇaṃ mānuṣaṃ dehaṃ parityajya pitā hi na: |daivīmṛddhimanuprāpto brahmalokavihāriṇīm ||
तं तु नैवंविध: कश्चित् प्राज्ञ: शोचितुमर्हति ।तद्विधो यद्विधश्चापि श्रुतवान् बुद्धिमत्तर:॥
taṃ tu naivaṃvidha: kaścit prājña: śocitumarhati |tadvidho yadvidhaścāpi śrutavān buddhimattara: ||
एते बहुविधा: शोका विलापरुदिते तथा ।वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता॥
ete bahuvidhā: śokā vilāparudite tathā |varjanīyā hi dhīreṇa sarvāvasthāsu dhīmatā ||
स स्वस्थो भव माशोचीर्यात्वा चावस तां पुरीम् ।तथा पित्रा नियुक्तो ऽसि वशिना वदतां वर॥
sa svastho bhava māśocīryātvā cāvasa tāṃ purīm |tathā pitrā niyukto 'si vaśinā vadatāṃ vara ||
यत्राहमपि तेनैव नियुक्त: पुण्यकर्मणा ।तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्य्यस्य शासनम्॥
yatrāhamapi tenaiva niyukta: puṇyakarmaṇā |tatraivāhaṃ kariṣyāmi piturāryyasya śāsanam ||
न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्यमरिन्दम ।तत् त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु: स न: पिता॥
na mayā śāsanaṃ tasya tyaktuṃ nyāyyamarindama |tat tvayāpi sadā mānyaṃ sa vai bandhu: sa na: pitā ||
तद्वच: पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिण: ।कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव॥
tadvaca: piturevāhaṃ sammataṃ dharmacāriṇa: |karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsena rāghava ||
धीर्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्त्तिना ।भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता॥
dhīrmikeṇānṛśaṃsena nareṇa guruvarttinā |bhavitavyaṃ naravyāghra paralokaṃ jigīṣatā ||
आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ ।निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य न:॥
ātmānamanutiṣṭha tvaṃ svabhāvena nararṣabha |niśāmya tu śubhaṃ vṛttaṃ piturdaśarathasya na: ||
इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् ।यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम राम:॥
ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā piturnideśapratipālanārtham |yavīyasaṃ bhrātaramarthavacca prabhurmuhūrtādvirarāma rāma: ||