Loading
Valmiki Ramayana · 35 verses
Read this chapter as a bookएवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् ।ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् ।उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिकं वच:॥
evamuktvā tu virate rāme vacanamarthavat |tato mandākinītīre rāmaṃ prakṛtivatsalam |uvāca bharataścitraṃ dhārmiko dhārmikaṃ vaca: ||
को हि स्यादीदृशो लोके यादृशस्त्वमरिन्दम ।न त्वां प्रव्यथयेद्दु:खं प्रीतिर्वा न प्रहर्षयेत्॥
ko hi syādīdṛśo loke yādṛśastvamarindama |na tvāṃ pravyathayeddu:khaṃ prītirvā na praharṣayet ||
सम्मतश्चासि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान्॥
sammataścāsi vṛddhānāṃ tāṃśca pṛcchasi saṃśayān ||
यथा मृतस्तथा जीवन् यथा ऽसति तथा सति ।यस्यैष बुद्धिलाभ: स्यात्परितप्येत केन स:॥
yathā mṛtastathā jīvan yathā 'sati tathā sati |yasyaiṣa buddhilābha: syātparitapyeta kena sa: ||
परावरज्ञो यश्च स्यात्तथा त्वं मनुजाधिप ।स एवं व्यसनं प्राप्य न विषीदितुमर्हति॥
parāvarajño yaśca syāttathā tvaṃ manujādhipa |sa evaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditumarhati ||
अमरोपम सत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसङ्गर: ।सर्वज्ञ: सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव॥
amaropama sattvastvaṃ mahātmā satyasaṅgara: |sarvajña: sarvadarśī ca buddhimāṃścāsi rāghava ||
न त्वामेवङ्गुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् ।अविषह्यतमं दु:खमासादयितुमर्हति॥
na tvāmevaṅguṇairyuktaṃ prabhavābhavakovidam |aviṣahyatamaṃ du:khamāsādayitumarhati ||
प्रोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम॥
proṣite mayi yatpāpaṃ mātrā matkāraṇātkṛtam |kṣudrayā tadaniṣṭaṃ me prasīdatu bhavānmama ||
धर्मबन्धेन बद्धो ऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।हन्मि तीव्रेण दण्डेन दण्डार्हां पापकारिणीम्॥
dharmabandhena baddho 'smi tenemāṃ neha mātaram |hanmi tīvreṇa daṇḍena daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm ||
कथं दशरथाज्जात: शुद्धाभिजनकर्मण: ।जानन् धर्ममधर्मिष्ठं कुर्य्यां कर्म जुगुप्सितम्॥
kathaṃ daśarathājjāta: śuddhābhijanakarmaṇa: |jānan dharmamadharmiṣṭhaṃ kuryyāṃ karma jugupsitam ||
गुरु: क्रियावान् वृद्धश्च राजा प्रेत: पितेति च ।तातं न परिगर्हेयं दैवतं चेति संसदि॥
guru: kriyāvān vṛddhaśca rājā preta: piteti ca |tātaṃ na parigarheyaṃ daivataṃ ceti saṃsadi ||
को हि धर्मार्थयोर्हीनमीदृशं कर्म किल्बिषम् ।स्त्रिया: प्रियं चिकीर्षु: सन् कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्॥
ko hi dharmārthayorhīnamīdṛśaṃ karma kilbiṣam |striyā: priyaṃ cikīrṣu: san kuryāddharmajña dharmavit ||
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुराश्रुति: ।राज्ञैवं कुर्वता लोके प्रत्यक्षं सा श्रुति: कृता॥
antakāle hi bhūtāni muhyantīti purāśruti: |rājñaivaṃ kurvatā loke pratyakṣaṃ sā śruti: kṛtā ||
साध्वर्थमभिसन्धाय ऺक्रोधान्मोहाच्च साहसात् ।तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्॥
sādhvarthamabhisandhāya ऺkrodhānmohācca sāhasāt |tātasya yadatikrāntaṃ pratyāharatu tadbhavān ||
पितुरपतनहेतुत्वात्तदेवापत्यत्वेन सम्मतम्॥
piturapatanahetutvāttadevāpatyatvena sammatam ||
तदपत्यं भवानस्तु मा भवान् दुष्कृतं पितु: ।अभिपत्ता कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्॥
tadapatyaṃ bhavānastu mā bhavān duṣkṛtaṃ pitu: |abhipattā kṛtaṃ karma loke dhīravigarhitam ||
कैकेयीं मां च तातं च सुहृदो बान्धवांश्च न: ।पौरजानपदान् सर्वांस्त्रातु सर्वमिदं भवान्॥
kaikeyīṃ māṃ ca tātaṃ ca suhṛdo bāndhavāṃśca na: |paurajānapadān sarvāṃstrātu sarvamidaṃ bhavān ||
क्व चारण्यं क्व च क्षात्ऺत्र क्व जटा: क्व च पालनम् ।ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान् कर्तुमर्हति॥
kva cāraṇyaṃ kva ca kṣātऺtra kva jaṭā: kva ca pālanam |īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān kartumarhati ||
एष हि प्रथमो धर्म: क्षत्ऺित्रयस्याभिषेचनम् ।येन शक्यं महाप्राज्ञ प्रजानां परिपालनम्॥
eṣa hi prathamo dharma: kṣatऺिtrayasyābhiṣecanam |yena śakyaṃ mahāprājña prajānāṃ paripālanam ||
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।आयतिस्थं चरेद्धर्मं क्षत्ऺत्रबन्धुरनिश्चितम्॥
kaśca pratyakṣamutsṛjya saṃśayasthamalakṣaṇam |āyatisthaṃ careddharmaṃ kṣatऺtrabandhuraniścitam ||
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्मं चरितुमिच्छसि ।धर्मेण चतुरो वर्णान् पालयन् क्लेशमाप्नुहि॥
atha kleśajameva tvaṃ dharmaṃ caritumicchasi |dharmeṇa caturo varṇān pālayan kleśamāpnuhi ||
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमाश्रमम् ।प्राहुर्धर्मज्ञ धर्मज्ञास्तं कथं त्यक्तुमर्हसि॥
caturṇāmāśramāṇāṃ hi gārhasthyaṃ śreṣṭhamāśramam |prāhurdharmajña dharmajñāstaṃ kathaṃ tyaktumarhasi ||
श्रुतेन बाल: स्थानेन जन्मना भवतो ह्यहम् ।स कथं पालयिष्यामि भूमिं भवति तिष्ठति॥
śrutena bāla: sthānena janmanā bhavato hyaham |sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati ||
हीनबुद्धिगुणो बालो हीन: स्थानेन चाप्यहम् ।भवता च विनाभूतो न वर्त्तयितुमुत्सहे॥
hīnabuddhiguṇo bālo hīna: sthānena cāpyaham |bhavatā ca vinābhūto na varttayitumutsahe ||
इदं निखिलमव्यग्रं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञ सह बान्धवै:॥
idaṃ nikhilamavyagraṃ rājyaṃ pitryamakaṇṭakam |anuśādhi svadharmeṇa dharmajña saha bāndhavai: ||
इहैव त्वा ऽभिषिञ्चन्तु सर्वा: प्रकृतय: सह ।ऋत्विज: सवसिष्ठाश्च मन्त्रवन्मन्त्रकोविदा:॥
ihaiva tvā 'bhiṣiñcantu sarvā: prakṛtaya: saha |ṛtvija: savasiṣṭhāśca mantravanmantrakovidā: ||
अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने व्रज ।विजित्य तरसा लोकान् मरुद्भिरिव वासव:॥
abhiṣiktastvamasmābhirayodhyāṃ pālane vraja |vijitya tarasā lokān marudbhiriva vāsava: ||
ऋणानि त्रीण्यपाकुर्वन् दुर्हृद: साधु निर्द्दहन् ।सुहृदस्तर्पयन् कामैस्त्वमेवात्रानुशाधि माम्॥
ṛṇāni trīṇyapākurvan durhṛda: sādhu nirddahan |suhṛdastarpayan kāmaistvamevātrānuśādhi mām ||
अद्यार्य मुदिता: सन्तु सुहृदस्ते ऽभिषेचने ।अद्य भीता: पलायन्तां दुर्हृदस्ते दिशो दश॥
adyārya muditā: santu suhṛdaste 'bhiṣecane |adya bhītā: palāyantāṃ durhṛdaste diśo daśa ||
आक्रोशं मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुषर्षभ ।अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्बिषात्॥
ākrośaṃ mama mātuśca pramṛjya puruṣarṣabha |adya tatrabhavantaṃ ca pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt ||
शिरसा त्वा ऽभियाचे ऽहं कुरुष्व करुणां मयि ।बान्धवेषु च सर्वेषु भूतेष्विव महेश्वर:॥
śirasā tvā 'bhiyāce 'haṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |bāndhaveṣu ca sarveṣu bhūteṣviva maheśvara: ||
अथैतत् पृष्ठत: कृत्वा वनमेव भवानित: ।गमिष्यति गमिष्यामि भवता सार्द्धमप्यहम्॥
athaitat pṛṣṭhata: kṛtvā vanameva bhavānita: |gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārddhamapyaham ||
तथाहि रामो भरतेन ताम्यता प्रसाद्यमान: शिरसा महीपति: ।न चैव चक्रे गमनाय सत्त्ववान् मतिं पितुस्तद्वचने व्यवस्थित:॥
tathāhi rāmo bharatena tāmyatā prasādyamāna: śirasā mahīpati: |na caiva cakre gamanāya sattvavān matiṃ pitustadvacane vyavasthita: ||
तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्षमवाप दु:खित: ।न यात्ययोध्यामिति दु:खितो ऽभवत् स्थिरप्रतिज्ञत्वमवेक्ष्य हर्षित:॥
tadadbhutaṃ sthairyamavekṣya rāghave samaṃ jano harṣamavāpa du:khita: |na yātyayodhyāmiti du:khito 'bhavat sthirapratijñatvamavekṣya harṣita: ||
तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तदा विंसज्ञाश्रुकलाश्च मातर: ।तथा ब्रुवाणं भरतं प्रतुष्टुवु: प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह॥
tamṛtvijo naigamayūthavallabhāstadā viṃsajñāśrukalāśca mātara: |tathā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvu: praṇamya rāmaṃ ca yayācire saha ||