Loading
वाल्मीकि रामायण · 54 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंसा त्वेवमुक्ता वैदेही त्वनसूया ऽनसूयया ।प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे॥
sā tvevamuktā vaidehī tvanasūyā 'nasūyayā |pratipūjya vaco mandaṃ pravaktumupacakrame ||
नैतदाश्चर्य्यमार्याया यन्मां त्वमनुभाषसे ।विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्य्या: पतिर्गुरु:॥
naitadāścaryyamāryāyā yanmāṃ tvamanubhāṣase |viditaṃ tu mamāpyetadyathā nāryyā: patirguru: ||
यद्यप्येष भवेद्भर्ता ममार्ये वृत्तवर्जित: ।अद्वैधमुपचर्तव्यस्तथाप्येष मया भवेत्॥
yadyapyeṣa bhavedbhartā mamārye vṛttavarjita: |advaidhamupacartavyastathāpyeṣa mayā bhavet ||
किं पुनर्यो गुण: श्लाघ्य: सानुक्रोशो जितेन्द्रिय: ।स्थिरानुरागो धर्मात्मा मातृवत्पितृवत्प्रिय:॥
kiṃ punaryo guṇa: ślāghya: sānukrośo jitendriya: |sthirānurāgo dharmātmā mātṛvatpitṛvatpriya: ||
यां वृत्तिं वर्त्तते राम: कौसल्यायां महाबल: ।तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्त्तते॥
yāṃ vṛttiṃ varttate rāma: kausalyāyāṃ mahābala: |tāmeva nṛpanārīṇāmanyāsāmapi varttate ||
सकृद्दृष्टास्वपि स्त्रीषु नृपेण नृपवत्सल: ।मातृवद्वर्त्तते वीरो मानमुत्सृज्य धर्मवित्॥
sakṛddṛṣṭāsvapi strīṣu nṛpeṇa nṛpavatsala: |mātṛvadvarttate vīro mānamutsṛjya dharmavit ||
आगच्छन्त्याश्च विजनं वनमेवं भयावहम् ।समाहितं मे श्वश्र्वा च हृदये तद्धृतं महत्॥
āgacchantyāśca vijanaṃ vanamevaṃ bhayāvaham |samāhitaṃ me śvaśrvā ca hṛdaye taddhṛtaṃ mahat ||
पाणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसन्निधौ ।अनुशिष्टा जनन्या ऽस्मि वाक्यं तदपि मे धृतम्॥
pāṇipradānakāle ca yatpurā tvagnisannidhau |anuśiṣṭā jananyā 'smi vākyaṃ tadapi me dhṛtam ||
नवीकृतं च तत्सर्वं वाक्यैस्ते धर्मचारिणि ।पतिशुश्रूषणान्नार्य्यास्तपो नान्यद्विधीयते॥
navīkṛtaṃ ca tatsarvaṃ vākyaiste dharmacāriṇi |patiśuśrūṣaṇānnāryyāstapo nānyadvidhīyate ||
सावित्री पतिशुश्रूषां कृत्वा स्वर्गे महीयते ।तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुश्रूषया दिवम्॥
sāvitrī patiśuśrūṣāṃ kṛtvā svarge mahīyate |tathāvṛttiśca yātā tvaṃ patiśuśrūṣayā divam ||
वरिष्ठा सर्वनारीणामेषा च दिवि देवता ।रोहिणी न विना चन्द्रं मुहूर्त्तमपि दृश्यते॥
variṣṭhā sarvanārīṇāmeṣā ca divi devatā |rohiṇī na vinā candraṃ muhūrttamapi dṛśyate ||
एवंविधाश्च प्रवरा: स्त्रियो भर्तृदृढव्रता: ।देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा॥
evaṃvidhāśca pravarā: striyo bhartṛdṛḍhavratā: |devaloke mahīyante puṇyena svena karmaṇā ||
ततो ऽनसूया संहृष्टा श्रुत्वोक्तं सीतया वच: ।शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिलीं हर्षयन्त्युत॥
tato 'nasūyā saṃhṛṣṭā śrutvoktaṃ sītayā vaca: |śirasyāghrāya covāca maithilīṃ harṣayantyuta ||
नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे ।तत्संश्रित्य बलं सीते छन्दये त्वां शुचिस्मिते॥
niyamairvividhairāptaṃ tapo hi mahadasti me |tatsaṃśritya balaṃ sīte chandaye tvāṃ śucismite ||
उपपन्नं मनोज्ञं च वचनं तव मैथिलि ।प्रीता चास्म्युचितं किं ते करवाणि ब्रवीहि मे॥
upapannaṃ manojñaṃ ca vacanaṃ tava maithili |prītā cāsmyucitaṃ kiṃ te karavāṇi bravīhi me ||
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया ।कृतमित्यब्रवीत्सीता तपोबलसमन्विताम्॥
tasyāstadvacanaṃ śrutvā vismitā mandavismayā |kṛtamityabravītsītā tapobalasamanvitām ||
सा त्वेवमुक्ता धर्मज्ञा तया प्रीततरा ऽभवत् ।सफलं च प्रहर्षं ते हन्त सीते करोम्यहम्॥
sā tvevamuktā dharmajñā tayā prītatarā 'bhavat |saphalaṃ ca praharṣaṃ te hanta sīte karomyaham ||
इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च ।अङ्गरागं च वैदेहि महार्हं चानुलेपनम्॥
idaṃ divyaṃ varaṃ mālyaṃ vastramābharaṇāni ca |aṅgarāgaṃ ca vaidehi mahārhaṃ cānulepanam ||
मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् ।अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति॥
mayā dattamidaṃ sīte tava gātrāṇi śobhayet |anurūpamasaṃkliṣṭaṃ nityameva bhaviṣyati ||
अङ्गरागेण दिव्येन लिप्ताङ्गी जनकात्मजे ।शोभयिष्यसि भर्त्तारं यथा श्रीविष्णुमव्ययम्॥
aṅgarāgeṇa divyena liptāṅgī janakātmaje |śobhayiṣyasi bharttāraṃ yathā śrīviṣṇumavyayam ||
सा वस्त्रमङ्गरागं च भूषणानि स्रजस्तथा ।मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम्॥
sā vastramaṅgarāgaṃ ca bhūṣaṇāni srajastathā |maithilī pratijagrāha prītidānamanuttamam ||
प्रतिगृह्य च तत् सीता प्रीतिदानं यशस्विनी ।श्लिष्टाञ्जलिपुटा तत्र समुपास्त तपोधनाम्॥
pratigṛhya ca tat sītā prītidānaṃ yaśasvinī |śliṣṭāñjalipuṭā tatra samupāsta tapodhanām ||
तथा सीतासुपासीनामनसूया दृढव्रता ।वचनं प्रष्टुमारेभे काञ्चित् प्रियकथामनु॥
tathā sītāsupāsīnāmanasūyā dṛḍhavratā |vacanaṃ praṣṭumārebhe kāñcit priyakathāmanu ||
स्वयंवरे किल प्राप्ता त्वमनेन यशस्विना ।राघवेणेति मे सीते कथा श्रुतिमुपागता॥
svayaṃvare kila prāptā tvamanena yaśasvinā |rāghaveṇeti me sīte kathā śrutimupāgatā ||
तां कथां श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि ।यथानुभूतं कार्त्स्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि॥
tāṃ kathāṃ śrotumicchāmi vistareṇa ca maithili |yathānubhūtaṃ kārtsnyena tanme tvaṃ vaktumarhasi ||
एवमुक्ता तु सा सीता तां ततो धर्मचारिणीम् ।श्रूयतामिति चोक्त्वा वै कथयामास तां कथाम्॥
evamuktā tu sā sītā tāṃ tato dharmacāriṇīm |śrūyatāmiti coktvā vai kathayāmāsa tāṃ kathām ||
मिथिलाधिपतिर्वीरो जनको नाम धर्मवित् ।क्षत्ऺत्रधर्मे ह्यभिरतो न्यायत: शास्ति मेदिनीम्॥
mithilādhipatirvīro janako nāma dharmavit |kṣatऺtradharme hyabhirato nyāyata: śāsti medinīm ||
तस्य लाङ्गलहस्तस्य कर्षत: क्षेत्रमण्डलम् ।अहं किलोत्थिता भित्त्वा जगतीं नृपते: सुता॥
tasya lāṅgalahastasya karṣata: kṣetramaṇḍalam |ahaṃ kilotthitā bhittvā jagatīṃ nṛpate: sutā ||
स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्पर: ।पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं जनको विस्मितो ऽभवत्॥
sa māṃ dṛṣṭvā narapatirmuṣṭivikṣepatatpara: |pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ janako vismito 'bhavat ||
अनपत्येन च स्नेहादङ्कमारोप्य च स्वयम् ।ममेयं तनयेत्युक्त्वा स्नेहो मयि निपातित:॥
anapatyena ca snehādaṅkamāropya ca svayam |mameyaṃ tanayetyuktvā sneho mayi nipātita: ||
अन्तरिक्षे च वागुक्ता प्रति मा ऽमानुषी किल ।एवमेतन्नरपते धर्मेण तनया तव॥
antarikṣe ca vāguktā prati mā 'mānuṣī kila |evametannarapate dharmeṇa tanayā tava ||
तत: प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिप: ।अवाप्तो विपुलामृद्धिं मामवाप्य नराधिप:॥
tata: prahṛṣṭo dharmātmā pitā me mithilādhipa: |avāpto vipulāmṛddhiṃ māmavāpya narādhipa: ||
दत्ता चास्मीष्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणा ।तया सम्भाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहृदात्॥
dattā cāsmīṣṭavaddevyai jyeṣṭhāyai puṇyakarmaṇā |tayā sambhāvitā cāsmi snigdhayā mātṛsauhṛdāt ||
पतिसंयोगसुलभं वयो दृष्ट्वा तु मे पिता ।चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधन:॥
patisaṃyogasulabhaṃ vayo dṛṣṭvā tu me pitā |cintāmabhyagamaddīno vittanāśādivādhana: ||
सदृशाच्चापकृष्टाच्च लोके कन्यापिता जनात् ।प्रधर्षणमवाप्नोति शक्रेणापि समो भुवि॥
sadṛśāccāpakṛṣṭācca loke kanyāpitā janāt |pradharṣaṇamavāpnoti śakreṇāpi samo bhuvi ||
तां धर्षणामदूरस्थां दृष्ट्वा चात्मनि पार्थिव: ।चिन्तार्णवगत: पारं नाससादाप्लवो यथा॥
tāṃ dharṣaṇāmadūrasthāṃ dṛṣṭvā cātmani pārthiva: |cintārṇavagata: pāraṃ nāsasādāplavo yathā ||
अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छद्विचिन्तयन् ।सदृशं चानुरूपं च महीपाल: पतिं मम॥
ayonijāṃ hi māṃ jñātvā nādhyagacchadvicintayan |sadṛśaṃ cānurūpaṃ ca mahīpāla: patiṃ mama ||
तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य सन्ततम् ।स्वयं वरं तनूजाया: करिष्यामीति धीमत:॥
tasya buddhiriyaṃ jātā cintayānasya santatam |svayaṃ varaṃ tanūjāyā: kariṣyāmīti dhīmata: ||
महायज्ञे तदा तस्य वरुणेन महात्मना ।दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षयसायकौ॥
mahāyajñe tadā tasya varuṇena mahātmanā |dattaṃ dhanurvaraṃ prītyā tūṇī cākṣayasāyakau ||
असञ्चाल्यं मनुष्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् ।तन्न शक्ता नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपा:॥
asañcālyaṃ manuṣyaiśca yatnenāpi ca gauravāt |tanna śaktā namayituṃ svapneṣvapi narādhipā: ||
तद्धनु: प्राप्य मे पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना ।समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्त्र्य पार्थिवान्॥
taddhanu: prāpya me pitrā vyāhṛtaṃ satyavādinā |samavāye narendrāṇāṃ pūrvamāmantrya pārthivān ||
इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं य: कुरुते नर: ।तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशय:॥
idaṃ ca dhanurudyamya sajyaṃ ya: kurute nara: |tasya me duhitā bhāryā bhaviṣyati na saṃśaya: ||
तच्च दृष्ट्वा धनु: श्रेष्ठं गौरवाद्गिरिसन्निभम् ।अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने॥
tacca dṛṣṭvā dhanu: śreṣṭhaṃ gauravādgirisannibham |abhivādya nṛpā jagmuraśaktāstasya tolane ||
सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवो ऽयं महाद्युति: ।विश्वामित्रेण सहितो यज्ञं द्रष्टुं समागत: ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा राम: सत्यपराक्रम:॥
sudīrghasya tu kālasya rāghavo 'yaṃ mahādyuti: |viśvāmitreṇa sahito yajñaṃ draṣṭuṃ samāgata: |lakṣmaṇena saha bhrātrā rāma: satyaparākrama: ||
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा मम पित्रा सुपूजित: ।प्रोवाच पितरं तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
viśvāmitrastu dharmātmā mama pitrā supūjita: |provāca pitaraṃ tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
सुतौ दशरथस्येमौ धनुर्दर्शनकांक्षिणौ ।धनुर्दर्शय रामाय राजपुत्राय दैविकम्॥
sutau daśarathasyemau dhanurdarśanakāṃkṣiṇau |dhanurdarśaya rāmāya rājaputrāya daivikam ||
इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनु: समुपानयत् ।निमेषान्तरमात्रेण तदानम्य स वीर्य्यवान्॥
ityuktastena vipreṇa taddhanu: samupānayat |nimeṣāntaramātreṇa tadānamya sa vīryyavān ||
ज्यां समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवत्॥
jyāṃ samāropya jhaṭiti pūrayāmāsa vīryavat ||
तेन पूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनु: ।तस्य शब्दो ऽभवद्भीम: पतितस्याशनेरिव॥
tena pūrayatā vegānmadhye bhagnaṃ dvidhā dhanu: |tasya śabdo 'bhavadbhīma: patitasyāśaneriva ||
ततो ऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसन्धिना ।निश्चिता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम्॥
tato 'haṃ tatra rāmāya pitrā satyābhisandhinā |niścitā dātumudyamya jalabhājanamuttamam ||
दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघव: ।अविज्ञाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपते: प्रभो:॥
dīyamānāṃ na tu tadā pratijagrāha rāghava: |avijñāya pituśchandamayodhyādhipate: prabho: ||
तत: श्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् ।मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने॥
tata: śvaśuramāmantrya vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam |mama pitrā tvahaṃ dattā rāmāya viditātmane ||
मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला प्रियदर्शना ।भार्य्यार्थे लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम्॥
mama caivānujā sādhvī ūrmilā priyadarśanā |bhāryyārthe lakṣmaṇasyāpi dattā pitrā mama svayam ||
एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन् स्वयम्वरे ।अनुरक्तास्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम्॥
evaṃ dattāsmi rāmāya tadā tasmin svayamvare |anuraktāsmi dharmeṇa patiṃ vīryavatāṃ varam ||