Kanda.Sarga 2.28

सएवम् ब्रुवतीम् सीताम् धर्मज्ञो धर्म वत्सलः ।निवर्तन अर्थे धर्म आत्मा वाक्यम् एतत् उवाच ह॥

saevam bruvatīm sītām dharmajño dharma vatsalaḥ |nivartana arthe dharma ātmā vākyam etat uvāca ha ||

सान्त्वयित्वा पुनस्ताम् तु बाष्पदूषितलोचनाम् ।निवर्तनार्थे धर्मात्मा वाक्यमेतदुवाच ह॥

sāntvayitvā punastām tu bāṣpadūṣitalocanām |nivartanārthe dharmātmā vākyametaduvāca ha ||

सीते महा कुलीना असि धर्मे च निरता सदा ।इह आचर स्वधर्मम् त्वम् मा यथा मनसः सुखम्॥

sīte mahā kulīnā asi dharme ca niratā sadā |iha ācara svadharmam tvam mā yathā manasaḥ sukham ||

सीते यथा त्वाम् वक्ष्यामि तथा कार्यम् त्वया अबले ।वने दोषा हि बहवो वदतः तान् निबोध मे॥

sīte yathā tvām vakṣyāmi tathā kāryam tvayā abale |vane doṣā hi bahavo vadataḥ tān nibodha me ||

सीते विमुच्यताम् एषा वन वास कृता मतिः ।बहु दोषम् हि कान्तारम् वनम् इति अभिधीयते॥

sīte vimucyatām eṣā vana vāsa kṛtā matiḥ |bahu doṣam hi kāntāram vanam iti abhidhīyate ||

हित बुद्ध्या खलु वचो मया एतत् अभिधीयते ।सदा सुखम् न जानामि दुह्खम् एव सदा वनम्॥

hita buddhyā khalu vaco mayā etat abhidhīyate |sadā sukham na jānāmi duhkham eva sadā vanam ||

गिरि निर्झर सम्भूता गिरि कन्दर वासिनाम् ।सिम्हानाम् निनदा दुह्खाः श्रोतुम् दुह्खम् अतः वनम्॥

giri nirjhara sambhūtā giri kandara vāsinām |simhānām ninadā duhkhāḥ śrotum duhkham ataḥ vanam ||

क्रीडमानाश्च विस्रब्धा मत्ताह् शून्ये महामृगाः ।दृष्ट्वा समभिवर्तन्ते सीते दुःखमतो वनम्॥

krīḍamānāśca visrabdhā mattāh śūnye mahāmṛgāḥ |dṛṣṭvā samabhivartante sīte duḥkhamato vanam ||

सग्राहाः सरितश्चैव पङ्कवत्यश्च दुस्तराः ।मत्तैरपि गजैर्नित्यमतो दुःखतरम् वनम्॥

sagrāhāḥ saritaścaiva paṅkavatyaśca dustarāḥ |mattairapi gajairnityamato duḥkhataram vanam ||

लताकण्टकसम्पूर्णाः कृकवाकूपनादिताः ।निरपाश्च सुदुर्गाश्च मार्गा दुःखमतो वनम्॥

latākaṇṭakasampūrṇāḥ kṛkavākūpanāditāḥ |nirapāśca sudurgāśca mārgā duḥkhamato vanam ||

सुप्यते पर्ण शय्यासु स्वयम् भग्नासु भू तले ।रात्रिषु श्रम खिन्नेन तस्मात् दुह्खतरम् वनम्॥

supyate parṇa śayyāsu svayam bhagnāsu bhū tale |rātriṣu śrama khinnena tasmāt duhkhataram vanam ||

अहोरात्रम् च सन्तोषः कर्तव्यो नियतात्मना ।फलैर्वृक्षावपतितैः सीते दुःखमतो वनम्॥

ahorātram ca santoṣaḥ kartavyo niyatātmanā |phalairvṛkṣāvapatitaiḥ sīte duḥkhamato vanam ||

उपवासः च कर्तव्या यथा प्राणेन मैथिलि ।जटा भारः च कर्तव्यो वल्कल अम्बर धारिणा॥

upavāsaḥ ca kartavyā yathā prāṇena maithili |jaṭā bhāraḥ ca kartavyo valkala ambara dhāriṇā ||

देवतानाम् पितृइणाम् चकर्तव्यम् विधिपूर्वकम् ।प्राप्तानामतिथीनाम् च नित्यशः प्रतिपूजनम्॥

devatānām pitṛiṇām cakartavyam vidhipūrvakam |prāptānāmatithīnām ca nityaśaḥ pratipūjanam ||

कार्यस्त्रीरभिषेकश्च काले काले च नित्यशः ।चरता नियमेनैव तस्माद्दुःखतरम् वनम्॥

kāryastrīrabhiṣekaśca kāle kāle ca nityaśaḥ |caratā niyamenaiva tasmādduḥkhataram vanam ||

उपहारश्च कर्तव्यः कुसुमैः स्वयमाहृतैः ।आर्षेण विधिना वेद्याम् बाले दुःखमतो वनम्॥

upahāraśca kartavyaḥ kusumaiḥ svayamāhṛtaiḥ |ārṣeṇa vidhinā vedyām bāle duḥkhamato vanam ||

यथालब्धेन कर्तव्यः सन्तोष्स्तेन मैथिलि ।यताहारैर्वनचरैः सीते दुःखमतो वनम्॥

yathālabdhena kartavyaḥ santoṣstena maithili |yatāhārairvanacaraiḥ sīte duḥkhamato vanam ||

अतीव वातः तिमिरम् बुभुक्षा च अत्र नित्यशः ।भयानि च महान्ति अत्र ततः दुह्खतरम् वनम्॥

atīva vātaḥ timiram bubhukṣā ca atra nityaśaḥ |bhayāni ca mahānti atra tataḥ duhkhataram vanam ||

सरी सृपाः च बहवो बहु रूपाः च भामिनि ।चरन्ति पृथिवीम् दर्पात् अतः दुखतरम् वनम्॥

sarī sṛpāḥ ca bahavo bahu rūpāḥ ca bhāmini |caranti pṛthivīm darpāt ataḥ dukhataram vanam ||

नदी निलयनाः सर्पा नदी कुटिल गामिनः ।तिष्ठन्ति आवृत्य पन्थानम् अतः दुह्खतरम् वनम्॥

nadī nilayanāḥ sarpā nadī kuṭila gāminaḥ |tiṣṭhanti āvṛtya panthānam ataḥ duhkhataram vanam ||

पतम्गा वृश्चिकाः कीटा दम्शाः च मशकैः सह ।बाधन्ते नित्यम् अबले सर्वम् दुह्खम् अतः वनम्॥

patamgā vṛścikāḥ kīṭā damśāḥ ca maśakaiḥ saha |bādhante nityam abale sarvam duhkham ataḥ vanam ||

द्रुमाः कण्टकिनः चैव कुश काशाः च भामिनि ।वने व्याकुल शाखा अग्राः तेन दुह्खतरम् वनम्॥

drumāḥ kaṇṭakinaḥ caiva kuśa kāśāḥ ca bhāmini |vane vyākula śākhā agrāḥ tena duhkhataram vanam ||

कायक्लेशाश्च बहवो भयानि विविधानि च ।अरण्यवासे वसतो क्धुःखमेव ततो वनम्॥

kāyakleśāśca bahavo bhayāni vividhāni ca |araṇyavāse vasato kdhuḥkhameva tato vanam ||

क्रोधलोभे विमोक्तव्यौ कर्तव्या तपसे मतिः ।न भेतव्यम् च भेतव्ये नित्यम् दुःखमतो वनम्॥

krodhalobhe vimoktavyau kartavyā tapase matiḥ |na bhetavyam ca bhetavye nityam duḥkhamato vanam ||

तत् अलम् ते वनम् गत्वा क्षमम् न हि वनम् तव ।विमृशन्न् इह पश्यामि बहु दोषतरम् वनम्॥

tat alam te vanam gatvā kṣamam na hi vanam tava |vimṛśann iha paśyāmi bahu doṣataram vanam ||

वनम् तु नेतुम् न कृता मतिस् तदा ।बभूव रामेण यदा महात्मना ।न तस्य सीता वचनम् चकार तत् ।ततः अब्रवीद् रामम् इदम् सुदुह्खिता॥

vanam tu netum na kṛtā matis tadā |babhūva rāmeṇa yadā mahātmanā |na tasya sītā vacanam cakāra tat |tataḥ abravīd rāmam idam suduhkhitā ||