Kanda.Sarga 2.30

सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनक आत्मजा ।वन वास निमित्ताय भर्तारम् इदम् अब्रवीत्॥

sāntvyamānā tu rāmeṇa maithilī janaka ātmajā |vana vāsa nimittāya bhartāram idam abravīt ||

सा तम् उत्तम सम्विग्ना सीता विपुल वक्षसम् ।प्रणयाच् च अभिमानाच् च परिचिक्षेप राघवम्॥

sā tam uttama samvignā sītā vipula vakṣasam |praṇayāc ca abhimānāc ca paricikṣepa rāghavam ||

किम् त्वा अमन्यत वैदेहः पिता मे मिथिला अधिपः ।राम जामातरम् प्राप्य स्त्रियम् पुरुष विग्रहम्॥

kim tvā amanyata vaidehaḥ pitā me mithilā adhipaḥ |rāma jāmātaram prāpya striyam puruṣa vigraham ||

अनृतम् बल लोको अयम् अज्ञानात् यद्द् हि वक्ष्यति ।तेजो न अस्ति परम् रामे तपति इव दिवा करे॥

anṛtam bala loko ayam ajñānāt yadd hi vakṣyati |tejo na asti param rāme tapati iva divā kare ||

किम् हि कृत्वा विषण्णः त्वम् कुतः वा भयम् अस्ति ते ।यत् परित्यक्तु कामः त्वम् माम् अनन्य परायणाम्॥

kim hi kṛtvā viṣaṇṇaḥ tvam kutaḥ vā bhayam asti te |yat parityaktu kāmaḥ tvam mām ananya parāyaṇām ||

द्युमत्सेन सुतम् वीर सत्यवन्तम् अनुव्रताम् ।सावित्रीम् इव माम् विद्धि त्वम् आत्म वश वर्तिनीम्॥

dyumatsena sutam vīra satyavantam anuvratām |sāvitrīm iva mām viddhi tvam ātma vaśa vartinīm ||

न तु अहम् मनसा अपि अन्यम् द्रष्टा अस्मि त्वद् ऋते अनघ ।त्वया राघव गच्चेयम् यथा अन्या कुल पाम्सनी॥

na tu aham manasā api anyam draṣṭā asmi tvad ṛte anagha |tvayā rāghava gacceyam yathā anyā kula pāmsanī ||

स्वयम् तु भार्याम् कौमारीम् चिरम् अध्युषिताम् सतीम् ।शैलूषैव माम् राम परेभ्यो दातुम् इच्चसि॥

svayam tu bhāryām kaumārīm ciram adhyuṣitām satīm |śailūṣaiva mām rāma parebhyo dātum iccasi ||

यस्य पथ्यम् च रामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे ।त्वम् तस्य भव वश्यश्च विधेयश्छ सदानघ॥

yasya pathyam ca rāmāttha yasya cārthe'varudhyase |tvam tasya bhava vaśyaśca vidheyaścha sadānagha ||

स माम् अनादाय वनम् न त्वम् प्रस्थातुम् अर्हसि ।तपो वा यदि वा अरण्यम् स्वर्गो वा स्यात् सह त्वया॥

sa mām anādāya vanam na tvam prasthātum arhasi |tapo vā yadi vā araṇyam svargo vā syāt saha tvayā ||

न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः ।पृष्ठतः तव गच्चन्त्या विहार शयनेष्व् अपि॥

na ca me bhavitā tatra kaścit pathi pariśramaḥ |pṛṣṭhataḥ tava gaccantyā vihāra śayaneṣv api ||

कुश काश शर इषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः ।तूल अजिन सम स्पर्शा मार्गे मम सह त्वया॥

kuśa kāśa śara iṣīkā ye ca kaṇṭakino drumāḥ |tūla ajina sama sparśā mārge mama saha tvayā ||

महा वात समुद्धूतम् यन् माम् अवकरिष्यति ।रजो रमण तन् मन्ये पर अर्ध्यम् इव चन्दनम्॥

mahā vāta samuddhūtam yan mām avakariṣyati |rajo ramaṇa tan manye para ardhyam iva candanam ||

शाद्वलेषु यद् आसिष्ये वन अन्ते वन गोरचा ।कुथा आस्तरण तल्पेषु किम् स्यात् सुखतरम् ततः॥

śādvaleṣu yad āsiṣye vana ante vana goracā |kuthā āstaraṇa talpeṣu kim syāt sukhataram tataḥ ||

पत्रम् मूलम् फलम् यत् त्वम् अल्पम् वा यदि वा बहु ।दास्यसि स्वयम् आहृत्य तन् मे अमृत रस उपमम्॥

patram mūlam phalam yat tvam alpam vā yadi vā bahu |dāsyasi svayam āhṛtya tan me amṛta rasa upamam ||

न मातुर् न पितुस् तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः ।आर्तवानि उपभुन्जाना पुष्पाणि च फलानि च॥

na mātur na pitus tatra smariṣyāmi na veśmanaḥ |ārtavāni upabhunjānā puṣpāṇi ca phalāni ca ||

न च तत्र गतः किम्चित् द्रष्टुम् अर्हसि विप्रियम् ।मत् कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा॥

na ca tatra gataḥ kimcit draṣṭum arhasi vipriyam |mat kṛte na ca te śoko na bhaviṣyāmi durbharā ||

यः त्वया सह स स्वर्गो निरयो यः त्वया विना ।इति जानन् पराम् प्रीतिम् गच्च राम मया सह॥

yaḥ tvayā saha sa svargo nirayo yaḥ tvayā vinā |iti jānan parām prītim gacca rāma mayā saha ||

अथ माम् एवम् अव्यग्राम् वनम् न एव नयिष्यसि ।विषम् अद्य एव पास्यामि मा विशम् द्विषताम् वशम्॥

atha mām evam avyagrām vanam na eva nayiṣyasi |viṣam adya eva pāsyāmi mā viśam dviṣatām vaśam ||

पश्चात् अपि हि दुह्खेन मम न एव अस्ति जीवितम् ।उज्झितायाः त्वया नाथ तदा एव मरणम् वरम्॥

paścāt api hi duhkhena mama na eva asti jīvitam |ujjhitāyāḥ tvayā nātha tadā eva maraṇam varam ||

इदम् हि सहितुम् शोकम् मुहूर्तम् अपि न उत्सहे ।किम् पुनर् दश वर्षाणि त्रीणि च एकम् च दुह्खिता॥

idam hi sahitum śokam muhūrtam api na utsahe |kim punar daśa varṣāṇi trīṇi ca ekam ca duhkhitā ||

इति सा शोक सम्तप्ता विलप्य करुणम् बहु ।चुक्रोश पतिम् आयस्ता भृशम् आलिन्ग्य सस्वरम्॥

iti sā śoka samtaptā vilapya karuṇam bahu |cukrośa patim āyastā bhṛśam ālingya sasvaram ||

सा विद्धा बहुभिर् वाक्यैः दिग्धैः इव गज अन्गना ।चिर सम्नियतम् बाष्पम् मुमोच अग्निम् इव अरणिः॥

sā viddhā bahubhir vākyaiḥ digdhaiḥ iva gaja anganā |cira samniyatam bāṣpam mumoca agnim iva araṇiḥ ||

तस्याः स्फटिक सम्काशम् वारि सम्ताप सम्भवम् ।नेत्राभ्याम् परिसुस्राव पन्कजाभ्याम् इव उदकम्॥

tasyāḥ sphaṭika samkāśam vāri samtāpa sambhavam |netrābhyām parisusrāva pankajābhyām iva udakam ||

तच्चैवामलचन्ध्रभम् मुखमायतलोचनम् ।पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवामुबुजम्॥

taccaivāmalacandhrabham mukhamāyatalocanam |paryaśuṣyata bāṣpeṇa jaloddhṛtamivāmubujam ||

ताम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् विसम्ज्ञाम् इव दुह्खिताम् ।उवाच वचनम् रामः परिविश्वासयम्स् तदा॥

tām pariṣvajya bāhubhyām visamjñām iva duhkhitām |uvāca vacanam rāmaḥ pariviśvāsayams tadā ||

न देवि तव दुह्खेन स्वर्गम् अपि अभिरोचये ।न हि मे अस्ति भयम् किम्चित् स्वयम्भोर् इव सर्वतः॥

na devi tava duhkhena svargam api abhirocaye |na hi me asti bhayam kimcit svayambhor iva sarvataḥ ||

तव सर्वम् अभिप्रायम् अविज्ञाय शुभ आनने ।वासम् न रोचये अरण्ये शक्तिमान् अपि रक्षणे॥

tava sarvam abhiprāyam avijñāya śubha ānane |vāsam na rocaye araṇye śaktimān api rakṣaṇe ||

यत् सृष्टा असि मया सार्धम् वन वासाय मैथिलि ।न विहातुम् मया शक्या कीर्तिर् आत्मवता यथा॥

yat sṛṣṭā asi mayā sārdham vana vāsāya maithili |na vihātum mayā śakyā kīrtir ātmavatā yathā ||

धर्मः तु गज नास ऊरु सद्भिर् आचरितः पुरा ।तम् च अहम् अनुवर्ते अद्य यथा सूर्यम् सुवर्चला॥

dharmaḥ tu gaja nāsa ūru sadbhir ācaritaḥ purā |tam ca aham anuvarte adya yathā sūryam suvarcalā ||

न खल्वहम् न गच्छेयम् वनम् जनकनन्दिनि ।वचनम् त्न्नयति माम् पितुः सत्योपबृंहितम्॥

na khalvaham na gaccheyam vanam janakanandini |vacanam tnnayati mām pituḥ satyopabṛṃhitam ||

एष धर्मः तु सुश्रोणि पितुर् मातुः च वश्यता ।अतः च आज्ञाम् व्यतिक्रम्य न अहम् जीवितुम् उत्सहे॥

eṣa dharmaḥ tu suśroṇi pitur mātuḥ ca vaśyatā |ataḥ ca ājñām vyatikramya na aham jīvitum utsahe ||

अस्वाधीनम् कथम् दैवम् प्रकारैरभिराध्यते ।स्वाधीनम् समतिक्रम्य मातरम् पितरम् गुरुम्॥

asvādhīnam katham daivam prakārairabhirādhyate |svādhīnam samatikramya mātaram pitaram gurum ||

यत्त्रयम् तत्त्रयो लोकाः पवित्रम् तत्समम् भुवि ।नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते॥

yattrayam tattrayo lokāḥ pavitram tatsamam bhuvi |nānyadasti śubhāpāṅge tenedamabhirādhyate ||

न सत्यम् दानमानौ वा न यज्ञाश्चाप्तदक्षिणाः ।तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता॥

na satyam dānamānau vā na yajñāścāptadakṣiṇāḥ |tathā balakarāḥ sīte yathā sevā piturmatā ||

स्वर्गो धनम् वा धान्यम् वा विद्याः पुत्राः सुखानि च ।गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किम्चित्\दपि दुर्लभम्॥

svargo dhanam vā dhānyam vā vidyāḥ putrāḥ sukhāni ca |guruvṛttyanurodhena na kimcit\dapi durlabham ||

देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकम् तथापरान् ।प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः॥

devagandharvagolokān brahmalokam tathāparān |prāpnuvanti mahātmāno mātāpitṛparāyaṇāḥ ||

स माम् पिता यथा शास्ति सत्य धर्म पथे स्थितः ।तथा वर्तितुम् इच्चामि स हि धर्मः सनातनः॥

sa mām pitā yathā śāsti satya dharma pathe sthitaḥ |tathā vartitum iccāmi sa hi dharmaḥ sanātanaḥ ||

मम सन्ना मतिः सीते त्वाम् नेतुम् दण्डकावनम् ।वसिष्यामीति सात्वम् मामनुयातुम् सुनिश्चिता॥

mama sannā matiḥ sīte tvām netum daṇḍakāvanam |vasiṣyāmīti sātvam māmanuyātum suniścitā ||

सा हि दिष्टाऽनवद्याङ्गी वनाय वदिरेक्षणे ।अनुगच्चस्व माम् भीरु सह धर्म चरी भव॥

sā hi diṣṭā'navadyāṅgī vanāya vadirekṣaṇe |anugaccasva mām bhīru saha dharma carī bhava ||

सर्वथा सदृशम् सीते मम स्वस्य कुलस्य च ।व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम्॥

sarvathā sadṛśam sīte mama svasya kulasya ca |vyavasāyamanukrāntā kānte tvamatiśobhanam ||

आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः ।नेदानीम् त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते॥

ārabhasva śubhaśroṇi vanavāsakṣamāḥ kriyāḥ |nedānīm tvadṛte sīte svargo'pi mama rocate ||

ब्राह्मणेभ्यः च रत्नानि भिक्षुकेभ्यः च भोजनम् ।देहि च आशम्समानेभ्यः सम्त्वरस्व च माचिरम्॥

brāhmaṇebhyaḥ ca ratnāni bhikṣukebhyaḥ ca bhojanam |dehi ca āśamsamānebhyaḥ samtvarasva ca māciram ||

भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च ।रमणीयाश्च ये केचित्क्रीडार्थाश्चापुयुपस्कराः॥

bhūṣaṇāni mahārhāṇi varavastrāṇi yāni ca |ramaṇīyāśca ye kecitkrīḍārthāścāpuyupaskarāḥ ||

शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च ।देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम्॥

śayanīyāni yānāni mama cānyāni yāni ca |dehi svabhṛtyavargasya brāhmaṇānāmanantaram ||

अनुकूलम् तु सा भर्तुर् ज्ञात्वा गमनम् आत्मनः ।क्षिप्रम् प्रमुदिता देवी दातुम् एव उपचक्रमे॥

anukūlam tu sā bhartur jñātvā gamanam ātmanaḥ |kṣipram pramuditā devī dātum eva upacakrame ||

ततः प्रहृष्टा परिपूर्ण मानसा ।यशस्विनी भर्तुर् अवेक्ष्य भाषितम् ।धनानि रत्नानि च दातुम् अन्गना ।प्रचक्रमे धर्मभृताम् मनस्विनी॥

tataḥ prahṛṣṭā paripūrṇa mānasā |yaśasvinī bhartur avekṣya bhāṣitam |dhanāni ratnāni ca dātum anganā |pracakrame dharmabhṛtām manasvinī ||