Kanda.Sarga 4.17

ततः शरेण अभिहतो रामेण रण कर्कशः ।पपात सहसा वाली निकृत्तैव पादपः॥

tataḥ śareṇa abhihato rāmeṇa raṇa karkaśaḥ |papāta sahasā vālī nikṛttaiva pādapaḥ ||

स भूमौ न्यस्त सर्वांगः तप्त कांचन भूषणः ।अपतत् देव राजस्य मुक्त रश्मिर् इव ध्वजः॥

sa bhūmau nyasta sarvāṃgaḥ tapta kāṃcana bhūṣaṇaḥ |apatat deva rājasya mukta raśmir iva dhvajaḥ ||

अस्मिन् निपतिते भूमौ हरि ऋषाणाम् गणेश्वरे ।नष्ट चन्द्रम् इव व्योम न व्यराजत मेदिनी॥

asmin nipatite bhūmau hari ṛṣāṇām gaṇeśvare |naṣṭa candram iva vyoma na vyarājata medinī ||

भूमौ निपतितस्य अपि तस्य देहम् महात्मनः ।न श्रीर् जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः॥

bhūmau nipatitasya api tasya deham mahātmanaḥ |na śrīr jahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ ||

शक्र दत्ता वरा माला कान्चनी रत्न भूषिता ।दधार हरि मुख्यस्य प्राणान् तेजः श्रियम् च सा॥

śakra dattā varā mālā kāncanī ratna bhūṣitā |dadhāra hari mukhyasya prāṇān tejaḥ śriyam ca sā ||

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः ।संध्यानुगत पर्यन्तः पयोधर इव अभवत्॥

sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |saṃdhyānugata paryantaḥ payodhara iva abhavat ||

तस्य माला च देहः च मर्मघाती च यः शरः ।त्रिधा इव रचिता लक्ष्मीः पतितस्य अपि शोभते॥

tasya mālā ca dehaḥ ca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |tridhā iva racitā lakṣmīḥ patitasya api śobhate ||

तत् अस्त्रम् तस्य वीरस्य स्वर्ग मार्ग प्रभावनम् ।राम बाणासन क्षिप्तम् आवहत् परमाम् गतिम्॥

tat astram tasya vīrasya svarga mārga prabhāvanam |rāma bāṇāsana kṣiptam āvahat paramām gatim ||

तम् तथा पतितम् संख्ये गत अर्चिषम् इव अनलम् ।ययातिम् इव पुण्यान्ते देव लोकात् परिच्युतम्॥

tam tathā patitam saṃkhye gata arciṣam iva analam |yayātim iva puṇyānte deva lokāt paricyutam ||

आदित्यम् इव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् ।महेन्द्रम् इव दुर्धर्षम् उपेन्द्रम् इव दुस्सहम्॥

ādityam iva kālena yugānte bhuvi pātitam |mahendram iva durdharṣam upendram iva dussaham ||

महेन्द्र पुत्रम् पतितम् वालिनम् हेम मालिनम् ।व्यूढ उरस्कम् महाबाहुम् दीप्तास्यम् हरि लोचनम्॥

mahendra putram patitam vālinam hema mālinam |vyūḍha uraskam mahābāhum dīptāsyam hari locanam ||

लक्ष्मण अनुचरो रामो ददर्श उपससर्प च ।तम् तथा पतितम् वीरम् गत अर्चिष्मतम् इव अनलम्॥

lakṣmaṇa anucaro rāmo dadarśa upasasarpa ca |tam tathā patitam vīram gata arciṣmatam iva analam ||

बहुमान्य च तम् वीरम् वीक्षमाणम् शनैरिव ।उपयातौ महावीर्यौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ॥

bahumānya ca tam vīram vīkṣamāṇam śanairiva |upayātau mahāvīryau bhrātarau rāma lakṣmaṇau ||

तम् दृष्ट्वा राघवम् वाली लक्ष्मणम् च महाबलम् ।अब्रवीत् परुषम् वाक्यम् प्रश्रितम् धर्म संहितम्॥

tam dṛṣṭvā rāghavam vālī lakṣmaṇam ca mahābalam |abravīt paruṣam vākyam praśritam dharma saṃhitam ||

स भूमौ अल्पतेजोसुः निहतो नष्ट चेतनः ।अर्थ सहितया वाचा गर्वितम् रण गर्वितम्॥

sa bhūmau alpatejosuḥ nihato naṣṭa cetanaḥ |artha sahitayā vācā garvitam raṇa garvitam ||

त्वम् नराधिपतेः पुत्रः प्रथितः प्रिय दर्शनः ।पराङ्मुख वधम् कृत्वा को अत्र प्राप्तः त्वया गुणः ।यदहम् युद्ध सम्रब्धः त्वत् कृते निधनम् गतः॥

tvam narādhipateḥ putraḥ prathitaḥ priya darśanaḥ |parāṅmukha vadham kṛtvā ko atra prāptaḥ tvayā guṇaḥ |yadaham yuddha samrabdhaḥ tvat kṛte nidhanam gataḥ ||

कुलीनः सत्त्व संपन्नः तेजस्वी चरितव्रतः ।रामः करुणवेदी च प्रजानाम् च हितेरतः॥

kulīnaḥ sattva saṃpannaḥ tejasvī caritavrataḥ |rāmaḥ karuṇavedī ca prajānām ca hiterataḥ ||

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः ।इति एतत् सर्व भूतानि कथयन्ति यशो भुवि॥

sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |iti etat sarva bhūtāni kathayanti yaśo bhuvi ||

दमः शमः क्षमा धर्मो धृति सत्यम् पराक्रमः ।पर्थिवानाम् गुणा राजन् दण्डः च अपकारिषु॥

damaḥ śamaḥ kṣamā dharmo dhṛti satyam parākramaḥ |parthivānām guṇā rājan daṇḍaḥ ca apakāriṣu ||

तान् गुणान् संप्रधार्य अहम् अग्र्यम् च अभिजनम् तव ।तारया प्रतिषिद्धो अपि सुग्रीवेण समागतः॥

tān guṇān saṃpradhārya aham agryam ca abhijanam tava |tārayā pratiṣiddho api sugrīveṇa samāgataḥ ||

न माम् अन्येन संरब्धम् प्रमत्तम् वेद्धुम् अर्हसि ।इति मे बुद्धिर् उत्पन्ना बभूव अदर्शने तव॥

na mām anyena saṃrabdham pramattam veddhum arhasi |iti me buddhir utpannā babhūva adarśane tava ||

न त्वाम् विनिहत आत्मानम् धर्म ध्वजम् अधार्मिकम् ।जाने पाप समाचारम् तृणैः कूपम् इव आवृतम्॥

na tvām vinihata ātmānam dharma dhvajam adhārmikam |jāne pāpa samācāram tṛṇaiḥ kūpam iva āvṛtam ||

सताम् वेष धरम् पापम् प्रच्छन्नम् इव पावकम् ।न अहम् त्वाम् अभिजानामि धर्म छद्माभि संवृतम्॥

satām veṣa dharam pāpam pracchannam iva pāvakam |na aham tvām abhijānāmi dharma chadmābhi saṃvṛtam ||

विषये वा पुरे वा ते यदा पापम् करोमि अहम् ।न च त्वाम् अवजाने अहं कस्मात् त्वम् हंसि अकिल्बिषम्॥

viṣaye vā pure vā te yadā pāpam karomi aham |na ca tvām avajāne ahaṃ kasmāt tvam haṃsi akilbiṣam ||

फल मूल अशनम् नित्यम् वानरम् वन गोचरम् ।माम् इह अप्रतियुध्यन्तम् अन्येन च समागतम्॥

phala mūla aśanam nityam vānaram vana gocaram |mām iha apratiyudhyantam anyena ca samāgatam ||

त्वम् नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः ।लिन्गम् अपि अस्ति ते राजन् दृश्यते धर्म सम्हितम्॥

tvam narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |lingam api asti te rājan dṛśyate dharma samhitam ||

कः क्षत्रिय कुलेजातः श्रुतवान् नष्टसंशयः ।धर्म लिंग प्रतिच्छन्नः क्रूरम् कर्म समाचरेत्॥

kaḥ kṣatriya kulejātaḥ śrutavān naṣṭasaṃśayaḥ |dharma liṃga praticchannaḥ krūram karma samācaret ||

राम राघव कुले जातो धर्मवान् इति विश्रुतः ।अभव्यो भव्य रूपेण किम् अर्थम् परिधावसे॥

rāma rāghava kule jāto dharmavān iti viśrutaḥ |abhavyo bhavya rūpeṇa kim artham paridhāvase ||

साम दानम् क्षमा धर्मः सत्यम् धृति पराक्रमौ ।पार्थिवानाम् गुणा राजन् दण्डः च अपि अपकारिषु॥

sāma dānam kṣamā dharmaḥ satyam dhṛti parākramau |pārthivānām guṇā rājan daṇḍaḥ ca api apakāriṣu ||

वयम् वनचरा राम मृगा मूल फल अशनाः ।एषा प्रकृतिर् अस्माकम् पुरुषः त्वम् नरेश्वरः॥

vayam vanacarā rāma mṛgā mūla phala aśanāḥ |eṣā prakṛtir asmākam puruṣaḥ tvam nareśvaraḥ ||

भूमिर् हिरण्यम् रूपम् च निग्रहे कारणानि च ।तत्र कः ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा॥

bhūmir hiraṇyam rūpam ca nigrahe kāraṇāni ca |tatra kaḥ te vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā ||

नयः च विनयः च उभौ निग्रह अनुग्रहौ अपि ।राज वृत्तिर् असंकीर्णा न नृपाः काम वृत्तयः॥

nayaḥ ca vinayaḥ ca ubhau nigraha anugrahau api |rāja vṛttir asaṃkīrṇā na nṛpāḥ kāma vṛttayaḥ ||

त्वम् तु काम प्रधानः च कोपनः च अनवस्थितः ।राज वृत्तेषु संकीर्णः शरासन परायणः॥

tvam tu kāma pradhānaḥ ca kopanaḥ ca anavasthitaḥ |rāja vṛtteṣu saṃkīrṇaḥ śarāsana parāyaṇaḥ ||

न ते अस्ति अपचितिः धर्मे न अर्थे बुद्धिर् अवस्थिता ।इन्द्रियैः काम वृत्तः सन् कृष्यसे मनुजेश्वर॥

na te asti apacitiḥ dharme na arthe buddhir avasthitā |indriyaiḥ kāma vṛttaḥ san kṛṣyase manujeśvara ||

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ माम् इह अनपराधिनम् ।किम् वक्ष्यसि सताम् मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम्॥

hatvā bāṇena kākutstha mām iha anaparādhinam |kim vakṣyasi satām madhye karma kṛtvā jugupsitam ||

राजहा ब्रह्महा गोघ्नः चोरः प्राणिवधे रतः ।नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरय गामिनः॥

rājahā brahmahā goghnaḥ coraḥ prāṇivadhe rataḥ |nāstikaḥ parivettā ca sarve niraya gāminaḥ ||

सूचकः च कदर्यः च मित्र्घ्नो गुरुतल्पगः ।लोकं पापात्मानम् एते गच्छन्ते न अत्र संशयः॥

sūcakaḥ ca kadaryaḥ ca mitrghno gurutalpagaḥ |lokaṃ pāpātmānam ete gacchante na atra saṃśayaḥ ||

अधार्यम् चर्म मे सद्भी रोमाणि अस्थि च वर्जितम् ।अभक्ष्याणि च मांसानि त्वत् विधैः धर्मचारिभिः॥

adhāryam carma me sadbhī romāṇi asthi ca varjitam |abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvat vidhaiḥ dharmacāribhiḥ ||

पंच पंच नखा भक्ष्या ब्रह्म क्षत्रेण राघव ।शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मः च पंचमः॥

paṃca paṃca nakhā bhakṣyā brahma kṣatreṇa rāghava |śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaḥ ca paṃcamaḥ ||

चर्म च अस्थि च मे राजन् न स्पृशन्ति मनीषिणः ।अभक्ष्याणि च मांसानि सो अहम् पंच नखो हतः॥

carma ca asthi ca me rājan na spṛśanti manīṣiṇaḥ |abhakṣyāṇi ca māṃsāni so aham paṃca nakho hataḥ ||

तारया वाक्यम् उक्तो अहम् सत्यम् सर्वज्ञया हितम् ।तद् अतिक्रम्य मोहेन कालस्य वशम् आगतः॥

tārayā vākyam ukto aham satyam sarvajñayā hitam |tad atikramya mohena kālasya vaśam āgataḥ ||

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुंधरा ।प्रमदा शील संपूर्णा पति एव च विधर्मिणा॥

tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasuṃdharā |pramadā śīla saṃpūrṇā pati eva ca vidharmiṇā ||

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रित मानसः ।कथम् दशरथेन त्वम् जातः पापो महात्मना॥

śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśrita mānasaḥ |katham daśarathena tvam jātaḥ pāpo mahātmanā ||

छिन्न चारित्र्य कक्ष्येण सताम् धर्म अतिवर्तिना ।त्यक्त धर्म अंकुशेन अहम् निहतो राम हस्तिना॥

chinna cāritrya kakṣyeṇa satām dharma ativartinā |tyakta dharma aṃkuśena aham nihato rāma hastinā ||

अशुभम् च अपि अयुक्तम् च सताम् च एव विगर्हितम् ।वक्ष्यसे च ईदृशम् कृत्वा सद्भिः सह समागतः॥

aśubham ca api ayuktam ca satām ca eva vigarhitam |vakṣyase ca īdṛśam kṛtvā sadbhiḥ saha samāgataḥ ||

उदासीनेषु यो अस्मासु विक्रमो अयम् प्रकाशितः ।अपकारिषु ते राम न एवम् पश्यामि विक्रमम्॥

udāsīneṣu yo asmāsu vikramo ayam prakāśitaḥ |apakāriṣu te rāma na evam paśyāmi vikramam ||

दृश्यमानः तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज ।अद्य वैवस्वतम् देवम् पश्येः त्वम् निहतो मया॥

dṛśyamānaḥ tu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |adya vaivasvatam devam paśyeḥ tvam nihato mayā ||

त्वया अदृश्येन तु रणे निहतो अहम् दुरासदः ।प्रसुप्तः पन्नगेन इव नरः पाप वशम् गतः॥

tvayā adṛśyena tu raṇe nihato aham durāsadaḥ |prasuptaḥ pannagena iva naraḥ pāpa vaśam gataḥ ||

सुग्रीव प्रिय कामेन यद् अहम् निहतः त्वया ।माम् एव यदि पूर्वम् त्वम् एतद् अर्थम् अचोदयः ।मैथिलिम् अहम् एक आह्ना तव च आनीतवान् भवेः॥

sugrīva priya kāmena yad aham nihataḥ tvayā |mām eva yadi pūrvam tvam etad artham acodayaḥ |maithilim aham eka āhnā tava ca ānītavān bhaveḥ ||

राक्षसम् च दुरात्मानाम् तव भार्य अपहारिणम् ।कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्याम् ते अनिहतम् रावणम् रणे॥

rākṣasam ca durātmānām tava bhārya apahāriṇam |kaṇṭhe baddhvā pradadyām te anihatam rāvaṇam raṇe ||

न्यस्ताम् सागर तोये वा पाताले वा अपि मैथिलीम् ।आनयेयम् तव आदेशात् श्वेताम् अश्वतरीम् इव॥

nyastām sāgara toye vā pātāle vā api maithilīm |ānayeyam tava ādeśāt śvetām aśvatarīm iva ||

युक्तम् यत् प्रप्नुयात् राज्यम् सुग्रीवः स्वर् गते मयि ।अयुक्तम् यद् अधर्मेण त्वया अहम् निहतो रणे॥

yuktam yat prapnuyāt rājyam sugrīvaḥ svar gate mayi |ayuktam yad adharmeṇa tvayā aham nihato raṇe ||

कामम् एवम् विधम् लोकः कालेन विनियुज्यते ।क्षमम् चेत् भवता प्राप्तम् उत्तरम् साधु चिंत्यताम्॥

kāmam evam vidham lokaḥ kālena viniyujyate |kṣamam cet bhavatā prāptam uttaram sādhu ciṃtyatām ||

इति एवम् उक्त्वा परिशुष्क वक्त्रःशर अभिघातात् व्यथितो महात्मा ।समीक्ष्य रामम् रवि संनिकाशम्तूष्णीम् बभौ वानर राज सूनुः॥

iti evam uktvā pariśuṣka vaktraḥśara abhighātāt vyathito mahātmā |samīkṣya rāmam ravi saṃnikāśamtūṣṇīm babhau vānara rāja sūnuḥ ||