Loading
Valmiki Ramayana · 66 verses
Read this chapter as a bookइत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा॥
ityuktaḥ praśritaṃ vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |paruṣaṃ vālinā rāmo nihatena vicetasā ||
तं निष्प्रभम् इव आदित्यं मुक्त तोयम् इवाम्बुदम् ।उक्त वाक्यं हरि श्रेष्ठम् उपशांतम् इवानलम्॥
taṃ niṣprabham iva ādityaṃ mukta toyam ivāmbudam |ukta vākyaṃ hari śreṣṭham upaśāṃtam ivānalam ||
धर्मार्थगुण सम्पन्नम् हरीश्वरमनुत्तमम् ।अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चात् वालिनम् अब्रवीत्॥
dharmārthaguṇa sampannam harīśvaramanuttamam |adhikṣiptastadā rāmaḥ paścāt vālinam abravīt ||
धर्मम् अर्थञ्च कामञ्च समयञ्च अपि लौकिकम् ।अविज्ञाय कथम् बाल्यात् माम् इह अद्य विगर्हसे॥
dharmam arthañca kāmañca samayañca api laukikam |avijñāya katham bālyāt mām iha adya vigarhase ||
अपृष्ट्वा बुद्धि संपन्नान् वृद्धान् आचार्य संमतान् ।सौम्य वानर चापल्यात् त्वम् माम् वक्तुम् इह इच्छसि॥
apṛṣṭvā buddhi saṃpannān vṛddhān ācārya saṃmatān |saumya vānara cāpalyāt tvam mām vaktum iha icchasi ||
इक्ष्वाकूणाम् इयम् भूमिः स शैल वन कानना ।मृग पक्षि मनुष्याणाम् निग्रह अनुग्रहेषु अपि॥
ikṣvākūṇām iyam bhūmiḥ sa śaila vana kānanā |mṛga pakṣi manuṣyāṇām nigraha anugraheṣu api ||
ताम् पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवान् ऋजुः ।धर्म काम अर्थ तत्त्वज्ञो निग्रह अनुग्रहे रतः॥
tām pālayati dharmātmā bharataḥ satyavān ṛjuḥ |dharma kāma artha tattvajño nigraha anugrahe rataḥ ||
नयः च विनयः च उभौ यस्मिन् सत्यम् च सुस्थितम् ।विक्रमः च यथा दृष्टः स राजा देश कालवित्॥
nayaḥ ca vinayaḥ ca ubhau yasmin satyam ca susthitam |vikramaḥ ca yathā dṛṣṭaḥ sa rājā deśa kālavit ||
तस्य धर्म कृत आदेशा वयम् अन्ये च पार्थिवः ।चरामो वसुधाम् कृत्स्नाम् धर्म संतानम् इच्छवः॥
tasya dharma kṛta ādeśā vayam anye ca pārthivaḥ |carāmo vasudhām kṛtsnām dharma saṃtānam icchavaḥ ||
तस्मिन् नृपति शार्दूल भरते धर्म वत्सले ।पालयति अखिलाम् पृथ्वीम् कः चरेत् धर्म विप्रियम्॥
tasmin nṛpati śārdūla bharate dharma vatsale |pālayati akhilām pṛthvīm kaḥ caret dharma vipriyam ||
ते वयम् मार्ग विभ्रष्टम् स्वधर्मे परमे स्थिताः ।भरत आज्ञाम् पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथा विधि॥
te vayam mārga vibhraṣṭam svadharme parame sthitāḥ |bharata ājñām puraskṛtya nigṛhṇīmo yathā vidhi ||
त्वम् तु संक्लिष्ट धर्मः च कर्मणा च विगर्हितः ।काम तंत्र प्रधानः च न स्थितो राज वर्त्मनि॥
tvam tu saṃkliṣṭa dharmaḥ ca karmaṇā ca vigarhitaḥ |kāma taṃtra pradhānaḥ ca na sthito rāja vartmani ||
ज्येष्ठो भ्राता पिता चैव यः च विद्याम् प्रयच्छति ।त्रयः ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः॥
jyeṣṭho bhrātā pitā caiva yaḥ ca vidyām prayacchati |trayaḥ te pitaro jñeyā dharme ca pathi vartinaḥ ||
यवीयान् आत्मनः पुत्रः शिष्यः च अपि गुणोदितः ।पुत्रवत् ते त्रयः चिंत्या धर्मः चैव अत्र कारणम्॥
yavīyān ātmanaḥ putraḥ śiṣyaḥ ca api guṇoditaḥ |putravat te trayaḥ ciṃtyā dharmaḥ caiva atra kāraṇam ||
सूक्ष्मः परम दुर्ज्ञेयः सताम् धर्मः प्लवंगम ।हृदिस्थः सर्व भूतानाम् आत्मा वेद शुभाशुभम्॥
sūkṣmaḥ parama durjñeyaḥ satām dharmaḥ plavaṃgama |hṛdisthaḥ sarva bhūtānām ātmā veda śubhāśubham ||
चपलः चपलैः सार्धम् वानरैः अकृत आत्मभिः ।जात्यंध इव जात्यन्धैः मंत्रयन् द्रक्ष्यसे नु किम्॥
capalaḥ capalaiḥ sārdham vānaraiḥ akṛta ātmabhiḥ |jātyaṃdha iva jātyandhaiḥ maṃtrayan drakṣyase nu kim ||
अहम् तु व्यक्तताम् अस्य वचनस्य ब्रवीमि ते ।न हि माम् केवलम् रोषात् त्वम् विगर्हितुम् अर्हसि॥
aham tu vyaktatām asya vacanasya bravīmi te |na hi mām kevalam roṣāt tvam vigarhitum arhasi ||
तत् एतत् कारणम् पश्य यत् अर्थम् त्वम् मया हतः ।भ्रातुर् वर्तसि भार्यायाम् त्यक्त्वा धर्मम् सनातनम्॥
tat etat kāraṇam paśya yat artham tvam mayā hataḥ |bhrātur vartasi bhāryāyām tyaktvā dharmam sanātanam ||
अस्य त्वम् धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।रुमायाम् वर्तसे कामात् स्नुषायाम् पाप कर्मकृत्॥
asya tvam dharamāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |rumāyām vartase kāmāt snuṣāyām pāpa karmakṛt ||
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् काम वृत्तस्य वानर ।भ्रातृ भार्या अभिमर्शे अस्मिन् दण्डो अयम् प्रतिपादितः॥
tad vyatītasya te dharmāt kāma vṛttasya vānara |bhrātṛ bhāryā abhimarśe asmin daṇḍo ayam pratipāditaḥ ||
न हि लोक विरुद्धस्य लोक वृत्तात् अपेयुषः ।दण्डात् अन्यत्र पश्यामि निग्रहम् हरि यूथप॥
na hi loka viruddhasya loka vṛttāt apeyuṣaḥ |daṇḍāt anyatra paśyāmi nigraham hari yūthapa ||
न च ते मर्षये पापम् क्ष्त्रियो अहम् कुलोद्गतः ।औरसीम् भगिनीम् वा अपि भार्याम् वा अपि अनुजस्य यः॥
na ca te marṣaye pāpam kṣtriyo aham kulodgataḥ |aurasīm bhaginīm vā api bhāryām vā api anujasya yaḥ ||
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः ।भरतः तु महीपालो वयम् तु आदेश वर्तिनः॥
pracareta naraḥ kāmāt tasya daṇḍo vadhaḥ smṛtaḥ |bharataḥ tu mahīpālo vayam tu ādeśa vartinaḥ ||
त्वम् च धर्मात् अतिक्रान्तः कथम् शक्यम् उपेक्षितुम् ।गुरु धर्म व्यतिक्रान्तम् प्राज्ञो धर्मेण पालयन्॥
tvam ca dharmāt atikrāntaḥ katham śakyam upekṣitum |guru dharma vyatikrāntam prājño dharmeṇa pālayan ||
भरतः काम युक्तानाम् निग्रहे पर्यवस्थितः ।वयम् तु भरत आदेशम् विधिम् कृत्वा हरीश्वर ।त्वत् विधान् भिन्न मर्यादान् निग्रहीतुम् व्यवस्थिताः॥
bharataḥ kāma yuktānām nigrahe paryavasthitaḥ |vayam tu bharata ādeśam vidhim kṛtvā harīśvara |tvat vidhān bhinna maryādān nigrahītum vyavasthitāḥ ||
सुग्रीवेण च मे सख्यम् लक्ष्मणेन यथा तथा ।दार राज्य निमित्तम् च निःश्रेयसकरः स मे॥
sugrīveṇa ca me sakhyam lakṣmaṇena yathā tathā |dāra rājya nimittam ca niḥśreyasakaraḥ sa me ||
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानर संनिधौ ।प्रतिज्ञा च कथम् शक्या मत् विधेन अनवेक्षितुम्॥
pratijñā ca mayā dattā tadā vānara saṃnidhau |pratijñā ca katham śakyā mat vidhena anavekṣitum ||
तत् एभिः कारणैः सर्वैर् महद्भिः धर्म संहितैः ।शासनम् तव यत् युक्तम् तत् भवान् अनुमन्यताम्॥
tat ebhiḥ kāraṇaiḥ sarvair mahadbhiḥ dharma saṃhitaiḥ |śāsanam tava yat yuktam tat bhavān anumanyatām ||
सर्वथा धर्म इति एव द्रष्टव्यः तव निग्रहः ।वयस्यस्य उपकर्तव्यम् धर्मम् एव अनुपश्यता॥
sarvathā dharma iti eva draṣṭavyaḥ tava nigrahaḥ |vayasyasya upakartavyam dharmam eva anupaśyatā ||
शक्यम् त्वया अपि तत् कार्यम् धर्मम् एव अनुवर्तता ।श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्र वत्सलौ।गृहीतौ धर्म कुशलैः तथा तत् चरितम् मयाअ॥
śakyam tvayā api tat kāryam dharmam eva anuvartatā |śrūyate manunā gītau ślokau cāritra vatsalau |gṛhītau dharma kuśalaiḥ tathā tat caritam mayāa ||
राजभिः धृत दण्डाः च कृत्वा पापानि मानवाः ।निर्मलाः स्वर्गम् आयान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा॥
rājabhiḥ dhṛta daṇḍāḥ ca kṛtvā pāpāni mānavāḥ |nirmalāḥ svargam āyānti santaḥ sukṛtino yathā ||
शसनात् वा अपि मोक्षात् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते ।राजा तु अशासन् पापस्य तद् आप्नोति किल्बिषम्॥
śasanāt vā api mokṣāt vā stenaḥ pāpāt pramucyate |rājā tu aśāsan pāpasya tad āpnoti kilbiṣam ||
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनम् घोरम् ईप्सितम् ।श्रमणेन कृते पापे यथा पापम् कृतम् त्वया॥
āryeṇa mama māndhātrā vyasanam ghoram īpsitam |śramaṇena kṛte pāpe yathā pāpam kṛtam tvayā ||
अन्यैः अपि कृतम् पापम् प्रमत्तैः वसुधा अधिपैः ।प्रायश्चित्तम् च कुर्वन्ति तेन तत् शाम्यते रजः॥
anyaiḥ api kṛtam pāpam pramattaiḥ vasudhā adhipaiḥ |prāyaścittam ca kurvanti tena tat śāmyate rajaḥ ||
तत् अलम् परितापेन धर्मतः परिकल्पितः ।वधो वानरशार्दूल न वयम् स्व वशे स्थिताः॥
tat alam paritāpena dharmataḥ parikalpitaḥ |vadho vānaraśārdūla na vayam sva vaśe sthitāḥ ||
श्रुणु च अपि अपरम् भूयः कारणम् हरिपुंगव ।तत् श्रुत्वा हि महत् वीर न मन्युम् कर्तुम् अर्हसि॥
śruṇu ca api aparam bhūyaḥ kāraṇam haripuṃgava |tat śrutvā hi mahat vīra na manyum kartum arhasi ||
न मे तत्र मनस्तापो न मन्युः हरिपुंगव ।वागुराभिः च पाशैः च कूटैः च विविधैः नराः॥
na me tatra manastāpo na manyuḥ haripuṃgava |vāgurābhiḥ ca pāśaiḥ ca kūṭaiḥ ca vividhaiḥ narāḥ ||
प्रतिच्छन्नाः च दृश्याः च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान् ।प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धान् अतिविष्ठितान्॥
praticchannāḥ ca dṛśyāḥ ca gṛhṇanti subahūn mṛgān |pradhāvitān vā vitrastān visrabdhān ativiṣṭhitān ||
प्रमत्तान् अप्रमत्तान् वा नरा माम्स अशिनो भृशम् ।विध्यन्ति विमुखाम् च अपि न च दोषो अत्र विद्यते॥
pramattān apramattān vā narā māmsa aśino bhṛśam |vidhyanti vimukhām ca api na ca doṣo atra vidyate ||
यान्ति राजर्षयः च अत्र मृगयाम् धर्म कोविदाः ।तस्मात् त्वम् निहतो युद्धे मया बाणेन वानर ।अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्मात् शाखा मृगो हि असि॥
yānti rājarṣayaḥ ca atra mṛgayām dharma kovidāḥ |tasmāt tvam nihato yuddhe mayā bāṇena vānara |ayudhyan pratiyudhyan vā yasmāt śākhā mṛgo hi asi ||
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च ।राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न सम्शयः॥
durlabhasya ca dharmasya jīvitasya śubhasya ca |rājāno vānaraśreṣṭha pradātāro na samśayaḥ ||
तान् न हिंस्यात् न च आक्रोशेन् न आक्षिपेन् न अप्रियम् वदेत् ।देवा मानुष रूपेण चरन्ति एते मही तले॥
tān na hiṃsyāt na ca ākrośen na ākṣipen na apriyam vadet |devā mānuṣa rūpeṇa caranti ete mahī tale ||
त्वम् तु धर्मम् अविज्ञाय केवलम् रोषम् आस्थितः ।विदूषयसि माम् धर्मे पितृ पैतामहे स्थितम्॥
tvam tu dharmam avijñāya kevalam roṣam āsthitaḥ |vidūṣayasi mām dharme pitṛ paitāmahe sthitam ||
एवम् उक्तः तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम् ।न दोषम् राघवे दध्यौ धर्मे अधिगत निश्चयः॥
evam uktaḥ tu rāmeṇa vālī pravyathito bhṛśam |na doṣam rāghave dadhyau dharme adhigata niścayaḥ ||
प्रत्युवाच ततो रामम् प्रांजलिर् वानरेश्वरः ।यत् त्वम् आत्थ नरश्रेष्ठ तत् थथा एव न अत्र संशयः॥
pratyuvāca tato rāmam prāṃjalir vānareśvaraḥ |yat tvam āttha naraśreṣṭha tat thathā eva na atra saṃśayaḥ ||
प्रतिवक्तुम् प्रकृष्टे हि न अपकृष्टः तु शक्नुयात् ।यत् अयुक्तम् मया पूर्वम् प्रमादात् वाक्यम् अप्रियम्॥
prativaktum prakṛṣṭe hi na apakṛṣṭaḥ tu śaknuyāt |yat ayuktam mayā pūrvam pramādāt vākyam apriyam ||
तत्र अपि खलु माम् दोषम् कर्तुम् न अर्हसि राघव ।त्वम् हि दृष्टार्थ तत्त्वज्ञः प्रजानाम् च हिते रतः ।कार्य कारण सिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिः अव्यया॥
tatra api khalu mām doṣam kartum na arhasi rāghava |tvam hi dṛṣṭārtha tattvajñaḥ prajānām ca hite rataḥ |kārya kāraṇa siddhau ca prasannā buddhiḥ avyayā ||
माम् अपि अवगतम् धर्मात् व्यतिक्रान्त पुरस्कृतम् ।धर्म संहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय॥
mām api avagatam dharmāt vyatikrānta puraskṛtam |dharma saṃhitayā vācā dharmajña paripālaya ||
बाष्प संरुद्ध कण्ठः तु वाली स आर्त रवः शनैः ।उवाच रामम् संप्रेक्ष्य पंकलग्न इव द्विपः॥
bāṣpa saṃruddha kaṇṭhaḥ tu vālī sa ārta ravaḥ śanaiḥ |uvāca rāmam saṃprekṣya paṃkalagna iva dvipaḥ ||
न च आत्मानम् अहम् शोचे न ताराम् न अपि बान्धवान् ।यथा पुत्रम् गुणश्रेष्ठम् अंगदम् कनकांगदम्॥
na ca ātmānam aham śoce na tārām na api bāndhavān |yathā putram guṇaśreṣṭham aṃgadam kanakāṃgadam ||
स मम अदर्शनात् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः ।तटाक इव पीतांबुः उपशोषम् गमिष्यति॥
sa mama adarśanāt dīno bālyāt prabhṛti lālitaḥ |taṭāka iva pītāṃbuḥ upaśoṣam gamiṣyati ||
बालः च अकृतबुद्धिः च एक पुत्रः च मे प्रियः ।तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः॥
bālaḥ ca akṛtabuddhiḥ ca eka putraḥ ca me priyaḥ |tāreyo rāma bhavatā rakṣaṇīyo mahābalaḥ ||
सुग्रीवे च अंगदे चैव विधत्स्व मतिम् उत्तमाम् ।त्वम् हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्य विधौ स्थितः॥
sugrīve ca aṃgade caiva vidhatsva matim uttamām |tvam hi goptā ca śāstā ca kāryākārya vidhau sthitaḥ ||
या ते नरपते वृत्तिः भरते लक्ष्मणे च या ।सुग्रीवे च अंगदे राजन् ताम् चिंतयितुम् अर्हसि॥
yā te narapate vṛttiḥ bharate lakṣmaṇe ca yā |sugrīve ca aṃgade rājan tām ciṃtayitum arhasi ||
मत् दोष कृत दोषाम् ताम् यथा ताराम् तपस्विनीम् ।सुग्रीवो न अवमन्येत तथा अवस्थातुम् अर्हसि॥
mat doṣa kṛta doṣām tām yathā tārām tapasvinīm |sugrīvo na avamanyeta tathā avasthātum arhasi ||
त्वया हि अनुगृहीतेन शक्यम् राज्यम् उपासितुम् ।त्वत् वशे वर्तमानेन तव चित्त अनुवर्तिना॥
tvayā hi anugṛhītena śakyam rājyam upāsitum |tvat vaśe vartamānena tava citta anuvartinā ||
शक्यम् दिवम् च आर्जयितुम् वसुधाम् च अपि शासितुम् ।त्वतः अहम् वधम् आकांक्षयन् वार्यमाणो अपि तारया॥
śakyam divam ca ārjayitum vasudhām ca api śāsitum |tvataḥ aham vadham ākāṃkṣayan vāryamāṇo api tārayā ||
सुग्रीवेण सह भ्राता द्वन्द्व युद्धम् उपागतम् ।इति उक्त्वा वानरो रामम् विरराम हरीश्वरः॥
sugrīveṇa saha bhrātā dvandva yuddham upāgatam |iti uktvā vānaro rāmam virarāma harīśvaraḥ ||
स तम् आश्वासयत् रामो वालिनम् व्यक्त दर्शनम् ।साधु सम्मतया वाचा धर्म तत्त्वार्त्ध युक्तया॥
sa tam āśvāsayat rāmo vālinam vyakta darśanam |sādhu sammatayā vācā dharma tattvārtdha yuktayā ||
न संतापः त्वया कार्यम् एतत् अर्थम् प्लवंगम ।न वयम् भवता चिंत्या न अपि आत्मा हरिसत्तम ।वयम् भवत् विशेषेण धर्मतः कृत निश्चयाः॥
na saṃtāpaḥ tvayā kāryam etat artham plavaṃgama |na vayam bhavatā ciṃtyā na api ātmā harisattama |vayam bhavat viśeṣeṇa dharmataḥ kṛta niścayāḥ ||
दण्ड्ये यः पातयेत् दण्डम् दण्ड्यो यः च अपि दण्ड्यते ।कार्य कारण सिद्धार्थौ उभौ तौ न अवसीदतः॥
daṇḍye yaḥ pātayet daṇḍam daṇḍyo yaḥ ca api daṇḍyate |kārya kāraṇa siddhārthau ubhau tau na avasīdataḥ ||
तत् भवान् दण्ड सम्योगात् अस्मात् विगत कल्मषः ।गतः स्वाम् प्रकृतिम् धर्म्याम् धर्म दिष्टेन वर्त्मना॥
tat bhavān daṇḍa samyogāt asmāt vigata kalmaṣaḥ |gataḥ svām prakṛtim dharmyām dharma diṣṭena vartmanā ||
त्यज शोकम् च मोहम् च भयम् च हृदये स्थितम् ।त्वया विधानम् हर्यग्र्य न शक्यम् अतिवर्तितुम्॥
tyaja śokam ca moham ca bhayam ca hṛdaye sthitam |tvayā vidhānam haryagrya na śakyam ativartitum ||
यथा त्वयि अंगदो नित्यम् वर्तते वानरेश्वरः ।तथा वर्तते सुग्रीवो मयि च अपि न संशयः॥
yathā tvayi aṃgado nityam vartate vānareśvaraḥ |tathā vartate sugrīvo mayi ca api na saṃśayaḥ ||
स तस्य वाक्यम् मधुरम् महात्मनःसमाहितम् धर्म पथानुवर्तिनः ।निशम्य रामस्य रणावमर्दिनोवचः सुयुक्तम् निजगाद वानरः॥
sa tasya vākyam madhuram mahātmanaḥsamāhitam dharma pathānuvartinaḥ |niśamya rāmasya raṇāvamardinovacaḥ suyuktam nijagāda vānaraḥ ||
शराभितप्तेन विचेतसा मयाप्रदूषितः त्वम् यद् अजानता विभो ।इदम् महेन्द्रोपम भीम विक्रमप्रसादितः त्वम् क्षम मे नरेश्वर॥
śarābhitaptena vicetasā mayāpradūṣitaḥ tvam yad ajānatā vibho |idam mahendropama bhīma vikramaprasāditaḥ tvam kṣama me nareśvara ||