Kanda.Sarga 4.27

अभिषिक्ते तु सुग्रीवे प्रविष्टे वानरे गुहाम् ।आजगाम सह भ्रात्रा रामः प्रस्रवणम् गिरिम्॥

abhiṣikte tu sugrīve praviṣṭe vānare guhām |ājagāma saha bhrātrā rāmaḥ prasravaṇam girim ||

शार्दूल मृग संघुष्टम् सिंहैः भीम रवैः वृतम् ।नाना गुल्म लता गूढम् बहु पादप संकुलम्॥

śārdūla mṛga saṃghuṣṭam siṃhaiḥ bhīma ravaiḥ vṛtam |nānā gulma latā gūḍham bahu pādapa saṃkulam ||

ऋक्ष वानर गोपुच्छैः मार्जारैः च निषेवितम् ।मेघ राशि निभम् शैलम् नित्यम् शुचिकरम् शिवम्॥

ṛkṣa vānara gopucchaiḥ mārjāraiḥ ca niṣevitam |megha rāśi nibham śailam nityam śucikaram śivam ||

तस्य शैलस्य शिखरे महतीम् आयताम् गुहाम् ।प्रत्यगृह्णीत वासार्थम् रामः सौमित्रिणा सह॥

tasya śailasya śikhare mahatīm āyatām guhām |pratyagṛhṇīta vāsārtham rāmaḥ saumitriṇā saha ||

कृत्वा च समयम् रामः सुग्रीवेण सह अनघ ।काल युक्तम् महद् वाक्यम् उवाच रघुनन्दन॥

kṛtvā ca samayam rāmaḥ sugrīveṇa saha anagha |kāla yuktam mahad vākyam uvāca raghunandana ||

विनीतम् भ्रातरम् भ्राता लक्ष्मणम् लक्ष्मि वर्धनम् ।इयम् गिरि गुहा रम्या विशाला युक्त मारुता॥

vinītam bhrātaram bhrātā lakṣmaṇam lakṣmi vardhanam |iyam giri guhā ramyā viśālā yukta mārutā ||

अस्याम् वस्त्याम सौमित्रे वर्ष रात्रम् अरिंदम ।गिरि शृंगम् इदम् रम्यम् उत्तमम् पार्थिवात्मज॥

asyām vastyāma saumitre varṣa rātram ariṃdama |giri śṛṃgam idam ramyam uttamam pārthivātmaja ||

श्वेताभिः कृष्ण ताम्राभिः शिलाभिः उपशोभितम् ।नाना धातु समाकीर्णम् नदी दर्दुर संयुतम्॥

śvetābhiḥ kṛṣṇa tāmrābhiḥ śilābhiḥ upaśobhitam |nānā dhātu samākīrṇam nadī dardura saṃyutam ||

विविधैः वृक्ष षण्डैः च चारु चित्र लता युतम् ।नाना विहग संघुष्टम् मयूर वर नादितम्॥

vividhaiḥ vṛkṣa ṣaṇḍaiḥ ca cāru citra latā yutam |nānā vihaga saṃghuṣṭam mayūra vara nāditam ||

मालती कुंद गुल्मैः च सिंदुवारैः शिरीषकैः ।कदंब अर्जुन सर्जैः च पुष्पितैः उपशोभितम्॥

mālatī kuṃda gulmaiḥ ca siṃduvāraiḥ śirīṣakaiḥ |kadaṃba arjuna sarjaiḥ ca puṣpitaiḥ upaśobhitam ||

इयम् च नलिनि रम्या फुल्ल पंकज मण्डितैः ।न अति दूरे गुहाया नौ भविष्यति नृपात्मज॥

iyam ca nalini ramyā phulla paṃkaja maṇḍitaiḥ |na ati dūre guhāyā nau bhaviṣyati nṛpātmaja ||

प्राग् उदक् प्रवणे देशे गुहा साधु भविष्यति ।पश्चात् च एव उन्नता सौम्य निवाते अयम् भविष्यति॥

prāg udak pravaṇe deśe guhā sādhu bhaviṣyati |paścāt ca eva unnatā saumya nivāte ayam bhaviṣyati ||

गुहा द्वारे च सौमित्रे शिला सम तला शिवा ।कृष्णा च एव आयता चैव भिन्न अंजन चय उपममा॥

guhā dvāre ca saumitre śilā sama talā śivā |kṛṣṇā ca eva āyatā caiva bhinna aṃjana caya upamamā ||

गिरि शृंगम् इदम् तात पश्य च उत्तरतः सुभम् ।भिन्न अंजन चय आकारम् अंभोधरम् इव उदितम्॥

giri śṛṃgam idam tāta paśya ca uttarataḥ subham |bhinna aṃjana caya ākāram aṃbhodharam iva uditam ||

दक्षिणस्याम् अपि दिश स्थितम् श्वेतम् इव अंबरम् ।कैलास शिखर प्रख्यम् नाना धातु विराजितम्॥

dakṣiṇasyām api diśa sthitam śvetam iva aṃbaram |kailāsa śikhara prakhyam nānā dhātu virājitam ||

प्राचीन वाहिनीम् चैव नदीम् भृशम् अकर्दमम् ।गुहायाः परतः पश्य त्रिकूटे जह्नवीम् इव॥

prācīna vāhinīm caiva nadīm bhṛśam akardamam |guhāyāḥ parataḥ paśya trikūṭe jahnavīm iva ||

चन्दनैः तिलकैः सालैः तमालैः अतिमुक्तकैः ।पद्मकैः सरलैः चैव अशोकैः चैव शोभितम्॥

candanaiḥ tilakaiḥ sālaiḥ tamālaiḥ atimuktakaiḥ |padmakaiḥ saralaiḥ caiva aśokaiḥ caiva śobhitam ||

वानीरैः तिमिदैः चैव वकुलैः केतकैः अपि ।हिन्तालैः तिनिशैः नीपैः वेतसैः कृतमालकैः॥

vānīraiḥ timidaiḥ caiva vakulaiḥ ketakaiḥ api |hintālaiḥ tiniśaiḥ nīpaiḥ vetasaiḥ kṛtamālakaiḥ ||

तीरजैः शोभिता भाति नाना रूपैः ततः ततः ।वसन आभरण उपेत प्रमद एव अभ्यलंकृता॥

tīrajaiḥ śobhitā bhāti nānā rūpaiḥ tataḥ tataḥ |vasana ābharaṇa upeta pramada eva abhyalaṃkṛtā ||

शतशः पक्षि सन्घैः च नाना नाद विनादिता ।एकैकम् अनुरक्तैः च चक्रवाकैः अलंकृता॥

śataśaḥ pakṣi sanghaiḥ ca nānā nāda vināditā |ekaikam anuraktaiḥ ca cakravākaiḥ alaṃkṛtā ||

पुलिनैः अति रम्यैः च हंस सारस सेविता ।प्रहसंती इव भाति एषा नारी रत्न विभूषिता॥

pulinaiḥ ati ramyaiḥ ca haṃsa sārasa sevitā |prahasaṃtī iva bhāti eṣā nārī ratna vibhūṣitā ||

क्वचित् नीलोत्पलैः च्छन्न भाति रक्तोत्पलैः क्वचित् ।क्वचित् भाति शुक्लैः च दिव्यैः कुमुद कुड्मलैः॥

kvacit nīlotpalaiḥ cchanna bhāti raktotpalaiḥ kvacit |kvacit bhāti śuklaiḥ ca divyaiḥ kumuda kuḍmalaiḥ ||

पारिप्लव शतैः जुष्टा बर्हि क्रौन्च विनादिता ।रमणिया नदी सौम्य मुनि संघ निषेविता॥

pāriplava śataiḥ juṣṭā barhi kraunca vināditā |ramaṇiyā nadī saumya muni saṃgha niṣevitā ||

पश्य चंदन वृक्षाणाम् पंक्ती सुरुचिरा इव ।ककुभानम् च दृश्यन्ते मनसा इव उदिताः समम्॥

paśya caṃdana vṛkṣāṇām paṃktī surucirā iva |kakubhānam ca dṛśyante manasā iva uditāḥ samam ||

अहो सुरमणीयो अयम् देशः शत्रु निषूदन ।दृढम् रंस्याव सौमित्रे साधु अत्र निवसावहे॥

aho suramaṇīyo ayam deśaḥ śatru niṣūdana |dṛḍham raṃsyāva saumitre sādhu atra nivasāvahe ||

इतः च न अति दूरे सा किष्किंधा चित्र कानना ।सुग्रीवस्य पुरी रम्या भविष्यति नृपात्मज॥

itaḥ ca na ati dūre sā kiṣkiṃdhā citra kānanā |sugrīvasya purī ramyā bhaviṣyati nṛpātmaja ||

गीत वादित्र निर्घोषः श्रूयते जयताम् वर ।नदताम् वानराणाम् च मृदंग आडंबरैः सह॥

gīta vāditra nirghoṣaḥ śrūyate jayatām vara |nadatām vānarāṇām ca mṛdaṃga āḍaṃbaraiḥ saha ||

लब्ध्वा भार्याम् कपिवरः प्राप्य राज्यम् सुहृत् वृतः ।ध्रुवम् नंदति सुग्रीवः संप्राप्य महतीम् श्रियम्॥

labdhvā bhāryām kapivaraḥ prāpya rājyam suhṛt vṛtaḥ |dhruvam naṃdati sugrīvaḥ saṃprāpya mahatīm śriyam ||

इति उक्त्वा न्यवसत् तत्र राघवः सह लक्ष्मणः ।बहु दृश्य दरी कुंजे तस्मिन् प्रस्रवणे गिरौ॥

iti uktvā nyavasat tatra rāghavaḥ saha lakṣmaṇaḥ |bahu dṛśya darī kuṃje tasmin prasravaṇe girau ||

सुसुखे हि बहु द्रव्ये तस्मिन् हि धरणी धरे ।वसतः तस्य रामस्य रतिः अल्पा अपि न अभवत्॥

susukhe hi bahu dravye tasmin hi dharaṇī dhare |vasataḥ tasya rāmasya ratiḥ alpā api na abhavat ||

हृताम् हि भार्याम् स्मरतः प्राणेभ्यो अपि गरीयसीम् ।उदय अभ्युदितम् दृष्ट्वा शशांकम् च विशेषतः॥

hṛtām hi bhāryām smarataḥ prāṇebhyo api garīyasīm |udaya abhyuditam dṛṣṭvā śaśāṃkam ca viśeṣataḥ ||

आविवेश न तम् निद्रा निशासु शयनम् गतम् ।तत् समुत्थेन शोकेन बाष्प उपहत चेतसम्॥

āviveśa na tam nidrā niśāsu śayanam gatam |tat samutthena śokena bāṣpa upahata cetasam ||

तम् शोचमानम् काकुत्स्थम् नित्यम् शोक परायणम् ।तुल्य दुःखो अब्रवीद् भ्राता लक्ष्मणो अनुनयम् वचः॥

tam śocamānam kākutstham nityam śoka parāyaṇam |tulya duḥkho abravīd bhrātā lakṣmaṇo anunayam vacaḥ ||

अलम् वीर व्यथाम् गत्वा न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।शोचतो हि अवसीदन्ति सर्व अर्था विदितम् हि ते॥

alam vīra vyathām gatvā na tvam śocitum arhasi |śocato hi avasīdanti sarva arthā viditam hi te ||

भवान् क्रिया परो लोके भवान् देव परायणः ।आस्तिको धर्म शीलः च व्यवसायी च राघव॥

bhavān kriyā paro loke bhavān deva parāyaṇaḥ |āstiko dharma śīlaḥ ca vyavasāyī ca rāghava ||

न हि अव्यवसितः शत्रुम् राक्षसम् तम् विशेषतः ।समर्थः त्वम् रणे हन्तुम् विक्रमैः जिह्म कारिणम्॥

na hi avyavasitaḥ śatrum rākṣasam tam viśeṣataḥ |samarthaḥ tvam raṇe hantum vikramaiḥ jihma kāriṇam ||

समुन्मूलय शोकम् त्वम् व्यवसायम् स्थिरी कुरु ।ततः सपरिवारम् तम् राक्षसम् हन्तुम् अर्हसि॥

samunmūlaya śokam tvam vyavasāyam sthirī kuru |tataḥ saparivāram tam rākṣasam hantum arhasi ||

पृथिवीम् अपि काकुत्स्थ ससागर वन अचलाम् ।परिवर्तयितुम् शक्तः किम् पुनः तम् हि रावणम्॥

pṛthivīm api kākutstha sasāgara vana acalām |parivartayitum śaktaḥ kim punaḥ tam hi rāvaṇam ||

शरत् कालम् प्रतीक्षस्व प्रावृट् कालो अयम् आगतः ।ततः स राष्ट्रम् स गणाम् रावणम् तम् वधिष्यसि॥

śarat kālam pratīkṣasva prāvṛṭ kālo ayam āgataḥ |tataḥ sa rāṣṭram sa gaṇām rāvaṇam tam vadhiṣyasi ||

अहम् तु खलु ते वीर्यम् प्रसुप्तम् प्रतिबोधये ।दीप्तैः आहुतिभिः काले भस्म चन्नम् इव अनलम्॥

aham tu khalu te vīryam prasuptam pratibodhaye |dīptaiḥ āhutibhiḥ kāle bhasma cannam iva analam ||

लक्ष्मणस्य हि तद् वाक्यम् प्रतिपूज्य हितम् शुभम् ।राघवः सुहृदम् स्निग्धम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

lakṣmaṇasya hi tad vākyam pratipūjya hitam śubham |rāghavaḥ suhṛdam snigdham idam vacanam abravīt ||

वाच्यम् यद् अनुरक्तेन स्निग्धेन च हितेन च ।सत्य विक्रम युक्तेन तद् उक्तम् लक्ष्मण त्वया॥

vācyam yad anuraktena snigdhena ca hitena ca |satya vikrama yuktena tad uktam lakṣmaṇa tvayā ||

एष शोकः परित्यक्तः सर्व कार्य अवसादकः ।विक्रमेषु अप्रतिहतम् तेजः प्रोत्साहयामि अहम्॥

eṣa śokaḥ parityaktaḥ sarva kārya avasādakaḥ |vikrameṣu apratihatam tejaḥ protsāhayāmi aham ||

शरत् कालम् प्रतीक्षिष्ये स्थितो अस्मि वचने तव ।सुग्रीवस्य नदीनाम् च प्रसादम् अनुपालयन्॥

śarat kālam pratīkṣiṣye sthito asmi vacane tava |sugrīvasya nadīnām ca prasādam anupālayan ||

उपकारेण विरः तु प्रतिकारेण युज्यते ।अकृतज्ञो अप्रतिकृतो हन्ति सत्ववताम् मनः॥

upakāreṇa viraḥ tu pratikāreṇa yujyate |akṛtajño apratikṛto hanti satvavatām manaḥ ||

तत् एव युक्तम् प्रणिधाय लक्ष्मणःकृत अंजलि तत् प्रतिपूजय भाषितम् ।उवाच रामम् स्वभिराम दर्शनम्प्रदर्शयन् दर्शनम् आत्मनः शुभम्॥

tat eva yuktam praṇidhāya lakṣmaṇaḥkṛta aṃjali tat pratipūjaya bhāṣitam |uvāca rāmam svabhirāma darśanampradarśayan darśanam ātmanaḥ śubham ||

यथोक्तम् एतत् तव सर्वम् ईप्सितम्नरेन्द्र कर्ता न चिरात् तु वानर ।शरत् प्रतीक्षः क्षमताम् इमम् भवान्जल प्रपातम् रिपु निग्रहे धृतः॥

yathoktam etat tava sarvam īpsitamnarendra kartā na cirāt tu vānara |śarat pratīkṣaḥ kṣamatām imam bhavānjala prapātam ripu nigrahe dhṛtaḥ ||

नियम्य कोपम् प्रतिपाल्यताम् शरत्क्षमस्व मासाम् चतुरो मया सह ।वस अचले अस्मिन् मृग राज सेवितेसंवर्तयन् शत्रु वधे समर्थः॥

niyamya kopam pratipālyatām śaratkṣamasva māsām caturo mayā saha |vasa acale asmin mṛga rāja sevitesaṃvartayan śatru vadhe samarthaḥ ||