Kanda.Sarga 5.15

स वीक्षमाणः तत्रस्थो मार्गमाणः च मैथिलीम् ।अवेक्षमाणः च महीम् सर्वाम् ताम् अन्ववैक्षत॥

sa vīkṣamāṇaḥ tatrastho mārgamāṇaḥ ca maithilīm |avekṣamāṇaḥ ca mahīm sarvām tām anvavaikṣata ||

सन्तान कलताभिः च पादपैर् उपशोभिताम् ।दिव्य गन्ध रस उपेताम् सर्वतः समलम्कृताम्॥

santāna kalatābhiḥ ca pādapair upaśobhitām |divya gandha rasa upetām sarvataḥ samalamkṛtām ||

ताम् स नन्दन सम्काशाम् मृग पक्षिभिर् आवृताम् ।हर्म्य प्रासाद सम्बाधाम् कोकिल आकुल निह्स्वनाम्॥

tām sa nandana samkāśām mṛga pakṣibhir āvṛtām |harmya prāsāda sambādhām kokila ākula nihsvanām ||

कान्चन उत्पल पद्माभिः वापीभिः उपशोभिताम् ।बह्व आसन कुथा उपेताम् बहु भूमि गृह आयुताम्॥

kāncana utpala padmābhiḥ vāpībhiḥ upaśobhitām |bahva āsana kuthā upetām bahu bhūmi gṛha āyutām ||

सर्व ऋतु कुसुमैः रम्यैः फलवद्भिः च पादपैः ।पुष्पितानाम् अशोकानाम् श्रिया सूर्य उदय प्रभाम्॥

sarva ṛtu kusumaiḥ ramyaiḥ phalavadbhiḥ ca pādapaiḥ |puṣpitānām aśokānām śriyā sūrya udaya prabhām ||

प्रदीप्ताम् इव तत्रस्थो मारुतिः समुदैक्षत ।निष्पत्र शाखाम् विहगैः क्रियमाणाम् इव असकृत्॥

pradīptām iva tatrastho mārutiḥ samudaikṣata |niṣpatra śākhām vihagaiḥ kriyamāṇām iva asakṛt ||

विनिष्पतद्भिः शतशः चित्रैः पुष्प अवतम्सकैः ।आमूल पुष्प निचितैर् अशोकैः शोक नाशनैः॥

viniṣpatadbhiḥ śataśaḥ citraiḥ puṣpa avatamsakaiḥ |āmūla puṣpa nicitair aśokaiḥ śoka nāśanaiḥ ||

पुष्प भार अतिभारैः च स्पृशद्भिर् इव मेदिनीम् ।कर्णिकारैः कुसुमितैः किम्शुकैः च सुपुष्पितैः॥

puṣpa bhāra atibhāraiḥ ca spṛśadbhir iva medinīm |karṇikāraiḥ kusumitaiḥ kimśukaiḥ ca supuṣpitaiḥ ||

स देशः प्रभया तेषाम् प्रदीप्त इव सर्वतः ।पुम्नागाः सप्त पर्णाः च चम्पक उद्दालकाः तथा॥

sa deśaḥ prabhayā teṣām pradīpta iva sarvataḥ |pumnāgāḥ sapta parṇāḥ ca campaka uddālakāḥ tathā ||

विवृद्ध मूला बहवः शोभन्ते स्म सुपुष्पिताः ।शात कुम्भ निभाः केचित् केचिद् अग्नि शिख उपमाः॥

vivṛddha mūlā bahavaḥ śobhante sma supuṣpitāḥ |śāta kumbha nibhāḥ kecit kecid agni śikha upamāḥ ||

नील अन्जन निभाः केचित् तत्र अशोकाः सहस्रशः ।नन्दनम् विविध उद्यानम् चित्रम् चैत्ररथम् यथा॥

nīla anjana nibhāḥ kecit tatra aśokāḥ sahasraśaḥ |nandanam vividha udyānam citram caitraratham yathā ||

अतिवृत्तम् इव अचिन्त्यम् दिव्यम् रम्यम् श्रिया वृतम् ।द्वितीयम् इव च आकाशम् पुष्प ज्योतिर् गण आयुतम्॥

ativṛttam iva acintyam divyam ramyam śriyā vṛtam |dvitīyam iva ca ākāśam puṣpa jyotir gaṇa āyutam ||

पुष्प रत्न शतैः चित्रम् पन्चमम् सागरम् यथा ।सर्व ऋतु पुष्पैर् निचितम् पादपैर् मधु गन्धिभिः॥

puṣpa ratna śataiḥ citram pancamam sāgaram yathā |sarva ṛtu puṣpair nicitam pādapair madhu gandhibhiḥ ||

नाना निनादैः उद्यानम् रम्यम् मृग गणैर् द्विजैः ।अनेक गन्ध प्रवहम् पुण्य गन्धम् मनो रमम्॥

nānā ninādaiḥ udyānam ramyam mṛga gaṇair dvijaiḥ |aneka gandha pravaham puṇya gandham mano ramam ||

शैल इन्द्रम् इव गन्ध आढ्यम् द्वितीयम् गन्ध मादनम् ।अशोक वनिकायाम् तु तस्याम् वानर पुम्गवः॥

śaila indram iva gandha āḍhyam dvitīyam gandha mādanam |aśoka vanikāyām tu tasyām vānara pumgavaḥ ||

स ददर्श अविदूरस्थम् चैत्य प्रासादम् ऊर्जितम् ।मध्ये स्तम्भ सहस्रेण स्थितम् कैलास पाण्डुरम्॥

sa dadarśa avidūrastham caitya prāsādam ūrjitam |madhye stambha sahasreṇa sthitam kailāsa pāṇḍuram ||

प्रवाल कृत सोपानम् तप्त कान्चन वेदिकम् ।मुष्णन्तम् इव चक्षूम्षि द्योतमानम् इव श्रिया॥

pravāla kṛta sopānam tapta kāncana vedikam |muṣṇantam iva cakṣūmṣi dyotamānam iva śriyā ||

विमलम् प्राम्शु भावत्वाद् उल्लिखन्तम् इव अम्बरम् ।ततो मलिन सम्वीताम् राक्षसीभिः समावृताम्॥

vimalam prāmśu bhāvatvād ullikhantam iva ambaram |tato malina samvītām rākṣasībhiḥ samāvṛtām ||

उपवास कृशाम् दीनाम् निह्श्वसन्तीम् पुनः पुनः ।ददर्श शुक्ल पक्ष आदौ चन्द्र रेखाम् इव अमलाम्॥

upavāsa kṛśām dīnām nihśvasantīm punaḥ punaḥ |dadarśa śukla pakṣa ādau candra rekhām iva amalām ||

मन्द प्रख्यायमानेन रूपेण रुचिर प्रभाम् ।पिनद्धाम् धूम जालेन शिखाम् इव विभावसोः॥

manda prakhyāyamānena rūpeṇa rucira prabhām |pinaddhām dhūma jālena śikhām iva vibhāvasoḥ ||

पीतेन एकेन सम्वीताम् क्लिष्टेन उत्तम वाससा ।सपन्काम् अनलम्काराम् विपद्माम् इव पद्मिनीम्॥

pītena ekena samvītām kliṣṭena uttama vāsasā |sapankām analamkārām vipadmām iva padminīm ||

व्रीडिताम् दुह्ख सम्तप्ताम् परिम्लानाम् तपस्विनीम् ।ग्रहेण अन्गारकेण एव पीडिताम् इव रोहिणीम्॥

vrīḍitām duhkha samtaptām parimlānām tapasvinīm |graheṇa angārakeṇa eva pīḍitām iva rohiṇīm ||

अश्रु पूर्ण मुखीम् दीनाम् कृशाम् अननशेन च ।शोक ध्यान पराम् दीनाम् नित्यम् दुह्ख परायणाम्॥

aśru pūrṇa mukhīm dīnām kṛśām ananaśena ca |śoka dhyāna parām dīnām nityam duhkha parāyaṇām ||

प्रियम् जनम् अपश्यन्तीम् पश्यन्तीम् राक्षसी गणम् ।स्व गणेन मृगीम् हीनाम् श्व गण अभिवृताम् इव॥

priyam janam apaśyantīm paśyantīm rākṣasī gaṇam |sva gaṇena mṛgīm hīnām śva gaṇa abhivṛtām iva ||

नील नाग आभया वेण्या जघनम् गतया एकया ।नीलया नीरदापाये वनराज्या महीमिव॥

nīla nāga ābhayā veṇyā jaghanam gatayā ekayā |nīlayā nīradāpāye vanarājyā mahīmiva ||

सुख अर्हाम् दुह्ख सम्तप्ताम् व्यसनानाम् अकोदिवाम् ।ताम् समीक्ष्य विशाल अक्षीम् अधिकम् मलिनाम् कृशाम्॥

sukha arhām duhkha samtaptām vyasanānām akodivām |tām samīkṣya viśāla akṣīm adhikam malinām kṛśām ||

तर्कयाम् आस सीता इति कारणैः उपपादिभिः ।ह्रियमाणा तदा तेन रक्षसा काम रूपिणा॥

tarkayām āsa sītā iti kāraṇaiḥ upapādibhiḥ |hriyamāṇā tadā tena rakṣasā kāma rūpiṇā ||

यथा रूपा हि दृष्टा वै तथा रूपा इयम् अन्गना ।पूर्ण चन्द्र आननाम् सुभ्रूम् चारु वृत्त पयो धराम्॥

yathā rūpā hi dṛṣṭā vai tathā rūpā iyam anganā |pūrṇa candra ānanām subhrūm cāru vṛtta payo dharām ||

कुर्वन्तीम् प्रभया देवीम् सर्वा वितिमिरा दिशः ।ताम् नील केशीम् बिम्ब ओष्ठीम् सुमध्याम् सुप्रतिष्ठिताम्॥

kurvantīm prabhayā devīm sarvā vitimirā diśaḥ |tām nīla keśīm bimba oṣṭhīm sumadhyām supratiṣṭhitām ||

सीताम् पद्म पलाश अक्षीम् मन्मथस्य रतिम् यथा ।इष्टाम् सर्वस्य जगतः पूर्ण चन्द्र प्रभाम् इव॥

sītām padma palāśa akṣīm manmathasya ratim yathā |iṣṭām sarvasya jagataḥ pūrṇa candra prabhām iva ||

भूमौ सुतनुम् आसीनाम् नियताम् इव तापसीम् ।निःश्वास बहुलाम् भीरुम् भुजग इन्द्र वधूम् इव॥

bhūmau sutanum āsīnām niyatām iva tāpasīm |niḥśvāsa bahulām bhīrum bhujaga indra vadhūm iva ||

शोक जालेन महता विततेन न राजतीम् ।सम्सक्ताम् धूम जालेन शिखाम् इव विभावसोः॥

śoka jālena mahatā vitatena na rājatīm |samsaktām dhūma jālena śikhām iva vibhāvasoḥ ||

ताम् स्मृतीम् इव सम्दिघ्दाम् ऋद्धिम् निपतिताम् इव ।विहताम् इव च श्रद्धाम् आशाम् प्रतिहताम् इव॥

tām smṛtīm iva samdighdām ṛddhim nipatitām iva |vihatām iva ca śraddhām āśām pratihatām iva ||

स उपसर्गाम् यथा सिद्धिम् बुद्धिम् सकलुषाम् इव ।अभूतेन अपवादेन कीर्तिम् निपतिताम् इव॥

sa upasargām yathā siddhim buddhim sakaluṣām iva |abhūtena apavādena kīrtim nipatitām iva ||

राम उपरोध व्यथिताम् रक्षो हरण कर्शिताम् ।अबलाम् मृग शाव अक्षीम् वीक्षमाणाम् ततः ततः॥

rāma uparodha vyathitām rakṣo haraṇa karśitām |abalām mṛga śāva akṣīm vīkṣamāṇām tataḥ tataḥ ||

बाष्प अम्बु प्रतिपूर्णेन कृष्ण वक्त्र अक्षि पक्ष्मणा ।वदनेन अप्रसन्नेन निह्श्वसन्तीम् पुनः पुनः॥

bāṣpa ambu pratipūrṇena kṛṣṇa vaktra akṣi pakṣmaṇā |vadanena aprasannena nihśvasantīm punaḥ punaḥ ||

मल पन्क धराम् दीनाम् मण्डन अर्हाम् अमण्डिताम् ।प्रभाम् नक्षत्र राजस्य काल मेघैः इव आवृताम्॥

mala panka dharām dīnām maṇḍana arhām amaṇḍitām |prabhām nakṣatra rājasya kāla meghaiḥ iva āvṛtām ||

तस्य सम्दिदिहे बुद्धिः मुहुः सीताम् निरीक्ष्य तु ।आम्नायानाम् अयोगेन विद्याम् प्रशिथिलाम् इव॥

tasya samdidihe buddhiḥ muhuḥ sītām nirīkṣya tu |āmnāyānām ayogena vidyām praśithilām iva ||

दुह्खेन बुबुधे सीताम् हनुमान् अनलम्कृताम् ।सम्स्कारेण यथा हीनाम् वाचम् अर्थ अन्तरम् गताम्॥

duhkhena bubudhe sītām hanumān analamkṛtām |samskāreṇa yathā hīnām vācam artha antaram gatām ||

ताम् समीक्ष्य विशाल अक्षीम् राज पुत्रीम् अनिन्दिताम् ।तर्कयाम् आस सीता इति कारणैः उपपादयन्॥

tām samīkṣya viśāla akṣīm rāja putrīm aninditām |tarkayām āsa sītā iti kāraṇaiḥ upapādayan ||

वैदेह्या यानि च अन्गेषु तदा रामो अन्वकीर्तयत् ।तानि आभरण जालानि गात्र शोभीनि अलक्षयत्॥

vaidehyā yāni ca angeṣu tadā rāmo anvakīrtayat |tāni ābharaṇa jālāni gātra śobhīni alakṣayat ||

सुकृतौ कर्ण वेष्टौ च श्व दम्ष्ट्रौ च सुसम्स्थितौ ।मणि विद्रुम चित्राणि हस्तेष्व् आभरणानि च॥

sukṛtau karṇa veṣṭau ca śva damṣṭrau ca susamsthitau |maṇi vidruma citrāṇi hasteṣv ābharaṇāni ca ||

श्यामानि चिर युक्तत्वात् तथा सम्स्थानवन्ति च ।तानि एव एतानि मन्ये अहम् यानि रामो अन्वकीर्तयत्॥

śyāmāni cira yuktatvāt tathā samsthānavanti ca |tāni eva etāni manye aham yāni rāmo anvakīrtayat ||

तत्र यानि अवहीनानि तानि अहम् न उपलक्षये ।यानि अस्या न अवहीनानि तानि इमानि न सम्शयः॥

tatra yāni avahīnāni tāni aham na upalakṣaye |yāni asyā na avahīnāni tāni imāni na samśayaḥ ||

पीतम् कनक पट्ट आभम् स्रस्तम् तद् वसनम् शुभम् ।उत्तरीयम् नग आसक्तम् तदा दृष्टम् प्लवम् गमैः॥

pītam kanaka paṭṭa ābham srastam tad vasanam śubham |uttarīyam naga āsaktam tadā dṛṣṭam plavam gamaiḥ ||

भूषणानि च मुख्यानि दृष्टानि धरणी तले ।अनया एव अपविद्धानि स्वनवन्ति महान्ति च॥

bhūṣaṇāni ca mukhyāni dṛṣṭāni dharaṇī tale |anayā eva apaviddhāni svanavanti mahānti ca ||

इदम् चिर गृहीतत्वाद् वसनम् क्लिष्टवत्तरम् ।तथा हि नूनम् तद् वर्णम् तथा श्रीमद् यथा इतरत्॥

idam cira gṛhītatvād vasanam kliṣṭavattaram |tathā hi nūnam tad varṇam tathā śrīmad yathā itarat ||

इयम् कनक वर्ण अन्गी रामस्य महिषी प्रिया ।प्रनष्टा अपि सती यस्य मनसो न प्रणश्यति॥

iyam kanaka varṇa angī rāmasya mahiṣī priyā |pranaṣṭā api satī yasya manaso na praṇaśyati ||

इयम् सा यत् कृते रामः चतुर्भिः परितप्यते ।कारुण्येन आनृशम्स्येन शोकेन मदनेन च॥

iyam sā yat kṛte rāmaḥ caturbhiḥ paritapyate |kāruṇyena ānṛśamsyena śokena madanena ca ||

स्त्री प्रनष्टा इति कारुण्याद् आश्रिता इति आनृशम्स्यतः ।पत्नी नष्टा इति शोकेन प्रियेति मदनेन च॥

strī pranaṣṭā iti kāruṇyād āśritā iti ānṛśamsyataḥ |patnī naṣṭā iti śokena priyeti madanena ca ||

अस्या देव्या यथा रूपम् अन्ग प्रत्यन्ग सौष्ठवम् ।रामस्य च यथा रूपम् तस्य इयम् असित ईक्षणा॥

asyā devyā yathā rūpam anga pratyanga sauṣṭhavam |rāmasya ca yathā rūpam tasya iyam asita īkṣaṇā ||

अस्या देव्या मनः तस्मिमः तस्य च अस्याम् प्रतिष्ठितम् ।तेन इयम् स च धर्म आत्मा मुहूर्तम् अपि जीवति॥

asyā devyā manaḥ tasmimaḥ tasya ca asyām pratiṣṭhitam |tena iyam sa ca dharma ātmā muhūrtam api jīvati ||

दुष्करम् कुरुते रामो इमाम् मत्त काशिनीम् ।सीताम् विना महा बाहुः मुहूर्तम् अपि जीवति॥

duṣkaram kurute rāmo imām matta kāśinīm |sītām vinā mahā bāhuḥ muhūrtam api jīvati ||

एवम् सीताम् तदा दृष्ट्वा हृष्टः पवन सम्भवः ।जगाम मनसा रामम् प्रशशम्स च तम् प्रभुम्॥

evam sītām tadā dṛṣṭvā hṛṣṭaḥ pavana sambhavaḥ |jagāma manasā rāmam praśaśamsa ca tam prabhum ||