Kanda.Sarga 5.16

प्रशस्य तु प्रशस्तव्याम् सीताम् ताम् हरि पुम्गवः ।गुण अभिरामम् रामम् च पुनः चिन्ता परो अभवत्॥

praśasya tu praśastavyām sītām tām hari pumgavaḥ |guṇa abhirāmam rāmam ca punaḥ cintā paro abhavat ||

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्प पर्याकुलेक्षणः ।सीताम् आश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह॥

sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpa paryākulekṣaṇaḥ |sītām āśritya tejasvī hanumān vilalāpa ha ||

मान्या गुरु विनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरु प्रिया ।यदि सीता अपि दुह्ख आर्ता कालो हि दुरतिक्रमः॥

mānyā guru vinītasya lakṣmaṇasya guru priyā |yadi sītā api duhkha ārtā kālo hi duratikramaḥ ||

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।न अत्यर्थम् क्षुभ्यते देवी गन्गा इव जलद आगमे॥

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |na atyartham kṣubhyate devī gangā iva jalada āgame ||

तुल्य शील वयो वृत्ताम् तुल्य अभिजन लक्षणाम् ।राघवो अर्हति वैदेहीम् तम् च इयम् असित ईक्षणा॥

tulya śīla vayo vṛttām tulya abhijana lakṣaṇām |rāghavo arhati vaidehīm tam ca iyam asita īkṣaṇā ||

ताम् दृष्ट्वा नव हेम आभाम् लोक कान्ताम् इव श्रियम् ।जगाम मनसा रामम् वचनम् च इदम् अब्रवीत्॥

tām dṛṣṭvā nava hema ābhām loka kāntām iva śriyam |jagāma manasā rāmam vacanam ca idam abravīt ||

अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्या हतो वाली महा बलः ।रावण प्रतिमो वीर्ये कबन्धः च निपातितः॥

asyā hetor viśāla akṣyā hato vālī mahā balaḥ |rāvaṇa pratimo vīrye kabandhaḥ ca nipātitaḥ ||

विराधः च हतः सम्ख्ये राक्षसो भीम विक्रमः ।वने रामेण विक्रम्य महा इन्द्रेण इव शम्बरः॥

virādhaḥ ca hataḥ samkhye rākṣaso bhīma vikramaḥ |vane rāmeṇa vikramya mahā indreṇa iva śambaraḥ ||

चतुर् दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् ।निहतानि जन स्थाने शरैर् अग्नि शिख उपमैः॥

catur daśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām |nihatāni jana sthāne śarair agni śikha upamaiḥ ||

करः च निहतः सम्ख्ये त्रिशिराः च निपातितः ।दूषणः च महा तेजा रामेण विदित आत्मना॥

karaḥ ca nihataḥ samkhye triśirāḥ ca nipātitaḥ |dūṣaṇaḥ ca mahā tejā rāmeṇa vidita ātmanā ||

ऐश्वर्यम् वानराणाम् च दुर्लभम् वालि पालितम् ।अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोक सत्कृतम्॥

aiśvaryam vānarāṇām ca durlabham vāli pālitam |asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavān loka satkṛtam ||

सागरः च मया क्रान्तः श्रीमान् नद नदी पतिः ।अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्याः पुरी च इयम् निरीक्षिता॥

sāgaraḥ ca mayā krāntaḥ śrīmān nada nadī patiḥ |asyā hetor viśāla akṣyāḥ purī ca iyam nirīkṣitā ||

यदि रामः समुद्रान्ताम् मेदिनीम् परिवर्तयेत् ।अस्याः कृते जगत् च अपि युक्तम् इति एव मे मतिः॥

yadi rāmaḥ samudrāntām medinīm parivartayet |asyāḥ kṛte jagat ca api yuktam iti eva me matiḥ ||

राज्यम् वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनक आत्मजा ।त्रैलोक्य राज्यम् सकलम् सीताया न आप्नुयात् कलाम्॥

rājyam vā triṣu lokeṣu sītā vā janaka ātmajā |trailokya rājyam sakalam sītāyā na āpnuyāt kalām ||

इयम् सा धर्म शीलस्य जनकस्य महात्मनः ।सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढ व्रता॥

iyam sā dharma śīlasya janakasya mahātmanaḥ |sutā maithilarājasya sītā bhartṛdṛḍha vratā ||

उत्थिता मेदिनीम् भित्त्वा क्षेत्रे हल मुख क्षते ।पद्म रेणु निभैः कीर्णा शुभैः केदार पाम्सुभिः॥

utthitā medinīm bhittvā kṣetre hala mukha kṣate |padma reṇu nibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedāra pāmsubhiḥ ||

विक्रान्तस्य आर्य शीलस्य सम्युगेषु अनिवर्तिनः ।स्नुषा दशरथस्य एषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी॥

vikrāntasya ārya śīlasya samyugeṣu anivartinaḥ |snuṣā daśarathasya eṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī ||

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदित आत्मनः ।इयम् सा दयिता भार्या राक्षसी वशम् आगता॥

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya vidita ātmanaḥ |iyam sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśam āgatā ||

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृ स्नेह बलात् कृता ।अचिन्तयित्वा दुह्खानि प्रविष्टा निर्जनम् वनम्॥

sarvān bhogān parityajya bhartṛ sneha balāt kṛtā |acintayitvā duhkhāni praviṣṭā nirjanam vanam ||

सम्तुष्टा फल मूलेन भर्तृ शुश्रूषणा परा ।या पराम् भजते प्रीतिम् वने अपि भवने यथा॥

samtuṣṭā phala mūlena bhartṛ śuśrūṣaṇā parā |yā parām bhajate prītim vane api bhavane yathā ||

सा इयम् कनक वर्ण अन्गी नित्यम् सुस्मित भाषिणी ।सहते यातनाम् एताम् अनर्थानाम् अभागिनी॥

sā iyam kanaka varṇa angī nityam susmita bhāṣiṇī |sahate yātanām etām anarthānām abhāginī ||

इमाम् तु शील सम्पन्नाम् द्रष्टुम् इच्चति राघवः ।रावणेन प्रमथिताम् प्रपाम् इव पिपासितः॥

imām tu śīla sampannām draṣṭum iccati rāghavaḥ |rāvaṇena pramathitām prapām iva pipāsitaḥ ||

अस्या नूनम् पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति ।राजा राज्य परिभ्रष्टः पुनः प्राप्य इव मेदिनीम्॥

asyā nūnam punar lābhād rāghavaḥ prītim eṣyati |rājā rājya paribhraṣṭaḥ punaḥ prāpya iva medinīm ||

काम भोगैः परित्यक्ता हीना बन्धु जनेन च ।धारयति आत्मनो देहम् तत् समागम कान्क्षिणी॥

kāma bhogaiḥ parityaktā hīnā bandhu janena ca |dhārayati ātmano deham tat samāgama kānkṣiṇī ||

न एषा पश्यति राक्षस्यो न इमान् पुष्प फल द्रुमान् ।एकस्थ हृदया नूनम् रामम् एव अनुपश्यति॥

na eṣā paśyati rākṣasyo na imān puṣpa phala drumān |ekastha hṛdayā nūnam rāmam eva anupaśyati ||

भर्ता नाम परम् नार्या भूषणम् भूषणाद् अपि ।एषा हि रहिता तेन शोभन अर्हा न शोभते॥

bhartā nāma param nāryā bhūṣaṇam bhūṣaṇād api |eṣā hi rahitā tena śobhana arhā na śobhate ||

दुष्करम् कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः ।धारयति आत्मनो देहम् न दुह्खेन अवसीदति॥

duṣkaram kurute rāmo hīno yad anayā prabhuḥ |dhārayati ātmano deham na duhkhena avasīdati ||

इमाम् असित केश अन्ताम् शत पत्र निभ ईक्षणाम् ।सुख अर्हाम् दुःखिताम् ज्~आत्वा मम अपि व्यथितम् मनः॥

imām asita keśa antām śata patra nibha īkṣaṇām |sukha arhām duḥkhitām j~ātvā mama api vyathitam manaḥ ||

क्षिति क्षमा पुष्कर सम्निभ अक्षी ।या रक्षिता राघव लक्ष्मणाभ्याम् ।सा राक्षसीभिर् विकृत ईक्षणाभिः ।सम्रक्ष्यते सम्प्रति वृक्ष मूले॥

kṣiti kṣamā puṣkara samnibha akṣī |yā rakṣitā rāghava lakṣmaṇābhyām |sā rākṣasībhir vikṛta īkṣaṇābhiḥ |samrakṣyate samprati vṛkṣa mūle ||

हिम हत नलिनी इव नष्ट शोभा ।व्यसन परम्परया निपीड्यमाना ।सह चर रहिता इव चक्र वाकी ।जनक सुता कृपणाम् दशाम् प्रपन्ना॥

hima hata nalinī iva naṣṭa śobhā |vyasana paramparayā nipīḍyamānā |saha cara rahitā iva cakra vākī |janaka sutā kṛpaṇām daśām prapannā ||

अस्या हि पुष्प अवनत अग्र शाखाः ।शोकम् दृढम् वै जनयति अशोकाः ।हिम व्यपायेन च शीतरश्मिः ।रभ्युत्थितो न एक सहस्र रश्मिः॥

asyā hi puṣpa avanata agra śākhāḥ |śokam dṛḍham vai janayati aśokāḥ |hima vyapāyena ca śītaraśmiḥ |rabhyutthito na eka sahasra raśmiḥ ||

इति एवम् अर्थम् कपिर् अन्ववेक्ष्य ।सीता इयम् इति एव निविष्ट बुद्धिः ।सम्श्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे ।बली हरीणाम् ऋषभः तरस्वी॥

iti evam artham kapir anvavekṣya |sītā iyam iti eva niviṣṭa buddhiḥ |samśritya tasmin niṣasāda vṛkṣe |balī harīṇām ṛṣabhaḥ tarasvī ||