Loading
वाल्मीकि रामायण · 52 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंस मुहूर्तम् इव ध्यत्वा मनसा च अधिगम्य ताम् ।अवप्लुतो महा तेजाः प्राकारम् तस्य वेश्मनः॥
sa muhūrtam iva dhyatvā manasā ca adhigamya tām |avapluto mahā tejāḥ prākāram tasya veśmanaḥ ||
स तु सम्हृष्ट सर्व अन्गः प्राकारस्थो महा कपिः ।पुष्पित अग्रान् वसन्त आदौ ददर्श विविधान् द्रुमान्॥
sa tu samhṛṣṭa sarva angaḥ prākārastho mahā kapiḥ |puṣpita agrān vasanta ādau dadarśa vividhān drumān ||
सालान् अशोकान् भव्यामः च चम्पकामः च सुपुष्पितान् ।उद्दालकान् नाग वृक्षामः चूतान् कपि मुखान् अपि॥
sālān aśokān bhavyāmaḥ ca campakāmaḥ ca supuṣpitān |uddālakān nāga vṛkṣāmaḥ cūtān kapi mukhān api ||
अथ आम्र वण सम्चन्नाम् लता शत समावृताम् ।ज्या मुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्ष वाटिकाम्॥
atha āmra vaṇa samcannām latā śata samāvṛtām |jyā mukta iva nārācaḥ pupluve vṛkṣa vāṭikām ||
स प्रविष्य विचित्राम् ताम् विहगैर् अभिनादिताम् ।राजतैः कान्चनैः चैव पादपैः सर्वतो वृताम्॥
sa praviṣya vicitrām tām vihagair abhināditām |rājataiḥ kāncanaiḥ caiva pādapaiḥ sarvato vṛtām ||
विहगैर् मृग सम्घैः च विचित्राम् चित्र काननाम् ।उदित आदित्य सम्काशाम् ददर्श हनुमान् कपिः॥
vihagair mṛga samghaiḥ ca vicitrām citra kānanām |udita āditya samkāśām dadarśa hanumān kapiḥ ||
वृताम् नाना विधैर् वृक्षैः पुष्प उपग फल उपगैः ।कोकिलैर् भृन्ग राजैः च मत्तैर् नित्य निषेविताम्॥
vṛtām nānā vidhair vṛkṣaiḥ puṣpa upaga phala upagaiḥ |kokilair bhṛnga rājaiḥ ca mattair nitya niṣevitām ||
प्रहृष्ट मनुजे कले मृग पक्षि समाकुले ।मत्त बर्हिण सम्घुष्टाम् नाना द्विज गण आयुताम्॥
prahṛṣṭa manuje kale mṛga pakṣi samākule |matta barhiṇa samghuṣṭām nānā dvija gaṇa āyutām ||
मार्गमाणो वर आरोहाम् राज पुत्रीम् अनिन्दिताम् ।सुख प्रसुप्तान् विहगान् बोधयाम् आस वानरः॥
mārgamāṇo vara ārohām rāja putrīm aninditām |sukha prasuptān vihagān bodhayām āsa vānaraḥ ||
उत्पतद्भिर् द्विज गणैः पक्षैः सालाः समाहताः ।अनेक वर्णा विविधा मुमुचुः पुष्प वृष्टयः॥
utpatadbhir dvija gaṇaiḥ pakṣaiḥ sālāḥ samāhatāḥ |aneka varṇā vividhā mumucuḥ puṣpa vṛṣṭayaḥ ||
पुष्प अवकीर्णः शुशुभे हनुमान् मारुत आत्मजः ।अशोक वनिका मध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः॥
puṣpa avakīrṇaḥ śuśubhe hanumān māruta ātmajaḥ |aśoka vanikā madhye yathā puṣpamayo giriḥ ||
दिशः सर्व अभिदावन्तम् वृक्ष षण्ड गतम् कपिम् ।द्Rष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे॥
diśaḥ sarva abhidāvantam vṛkṣa ṣaṇḍa gatam kapim |dRṣṭvā sarvāṇi bhūtāni vasanta iti menire ||
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैर् अवकीर्णा पृथग् विधैः ।रराज वसुधा तत्र प्रमदा इव विभूषिता॥
vṛkṣebhyaḥ patitaiḥ puṣpair avakīrṇā pṛthag vidhaiḥ |rarāja vasudhā tatra pramadā iva vibhūṣitā ||
तरस्विना ते तरवः तरसा अभिप्रकम्पिताः ।कुसुमानि विचित्राणि सस्Rजुः कपिना तदा॥
tarasvinā te taravaḥ tarasā abhiprakampitāḥ |kusumāni vicitrāṇi sasRjuḥ kapinā tadā ||
निर्धूत पत्र शिखराः शीर्ण पुष्प फल द्रुमाः ।निक्षिप्त वस्त्र आभरणा धूर्ता इव पराजिताः॥
nirdhūta patra śikharāḥ śīrṇa puṣpa phala drumāḥ |nikṣipta vastra ābharaṇā dhūrtā iva parājitāḥ ||
हनूमता वेगवता कम्पिताः ते नग उत्तमाः ।पुष्प पर्ण फलानि आशु मुमुचुः पुष्प शालिनः॥
hanūmatā vegavatā kampitāḥ te naga uttamāḥ |puṣpa parṇa phalāni āśu mumucuḥ puṣpa śālinaḥ ||
विहम्ग सम्घैर् हीनाः ते स्कन्ध मात्र आश्रया द्रुमाः ।बभूवुर् अगमाः सर्वे मारुतेन इव निर्धुताः॥
vihamga samghair hīnāḥ te skandha mātra āśrayā drumāḥ |babhūvur agamāḥ sarve mārutena iva nirdhutāḥ ||
विधूत केशी युवतिर् यथा मृदित वर्णिका ।निष्पीत शुभ दन्त ओष्ठी नखैर् दन्तैः च विक्षता॥
vidhūta keśī yuvatir yathā mṛdita varṇikā |niṣpīta śubha danta oṣṭhī nakhair dantaiḥ ca vikṣatā ||
तथा लान्गूल हस्तैः च चरणाभ्याम् च मर्दिता ।बभूव अशोक वनिका प्रभग्न वर पादपा॥
tathā lāngūla hastaiḥ ca caraṇābhyām ca marditā |babhūva aśoka vanikā prabhagna vara pādapā ||
महा लतानाम् दामानि व्यधमत् तरसा कपिः ।यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघ जालानि मारुतः॥
mahā latānām dāmāni vyadhamat tarasā kapiḥ |yathā prāvṛṣi vindhyasya megha jālāni mārutaḥ ||
स तत्र मणि भूमीः च राजतीः च मनो रमाः ।तथा कान्चन भूमीः च विचरन् ददृशे कपिः॥
sa tatra maṇi bhūmīḥ ca rājatīḥ ca mano ramāḥ |tathā kāncana bhūmīḥ ca vicaran dadṛśe kapiḥ ||
वापीः च विविध आकाराः पूर्णाः परम वारिणा ।महा अर्हैर् मणि सोपानैर् उपपन्नाः ततः ततः॥
vāpīḥ ca vividha ākārāḥ pūrṇāḥ parama vāriṇā |mahā arhair maṇi sopānair upapannāḥ tataḥ tataḥ ||
मुक्ता प्रवाल सिकता स्फटिक अन्तर कुट्टिमाः ।कान्चनैः तरुभिः चित्रैः तीरजैर् उपशोभिताः॥
muktā pravāla sikatā sphaṭika antara kuṭṭimāḥ |kāncanaiḥ tarubhiḥ citraiḥ tīrajair upaśobhitāḥ ||
फुल्ल पद्म उत्पल वनाः चक्र वाक उपकूजिताः ।नत्यूह रुत सम्घुष्टा हम्स सारस नादिताः॥
phulla padma utpala vanāḥ cakra vāka upakūjitāḥ |natyūha ruta samghuṣṭā hamsa sārasa nāditāḥ ||
दीर्घाभिर् द्रुम युक्ताभिः सरिद्भिः च समन्ततः ।अम्Rत उपम तोयाभिः शिवाभिर् उपसम्स्कृताः॥
dīrghābhir druma yuktābhiḥ saridbhiḥ ca samantataḥ |amRta upama toyābhiḥ śivābhir upasamskṛtāḥ ||
लता शतैर् अवतताः सन्तानक समावृताः ।नाना गुल्म आवृत वनाः कर वीर कृत अन्तराः॥
latā śatair avatatāḥ santānaka samāvṛtāḥ |nānā gulma āvṛta vanāḥ kara vīra kṛta antarāḥ ||
ततो अम्बु धर सम्काशम् प्रव्Rद्ध शिखरम् गिरिम् ।विचित्र कूटम् कूटैः च सर्वतः परिवारितम्॥
tato ambu dhara samkāśam pravRddha śikharam girim |vicitra kūṭam kūṭaiḥ ca sarvataḥ parivāritam ||
शिला गृहैर् अवततम् नाना वृक्षैः समावृतम् ।ददर्श कपि शार्दूलो रम्यम् जगति पर्वतम्॥
śilā gṛhair avatatam nānā vṛkṣaiḥ samāvṛtam |dadarśa kapi śārdūlo ramyam jagati parvatam ||
ददर्श च नगात् तस्मान् नदीम् निपतिताम् कपिः ।अन्काद् इव समुत्पत्य प्रियस्य पतिताम् प्रियाम्॥
dadarśa ca nagāt tasmān nadīm nipatitām kapiḥ |ankād iva samutpatya priyasya patitām priyām ||
जले निपतित अग्रैः च पादपैर् उपशोभिताम् ।वार्यमाणाम् इव क्रुद्धाम् प्रमदाम् प्रिय बन्धुभिः॥
jale nipatita agraiḥ ca pādapair upaśobhitām |vāryamāṇām iva kruddhām pramadām priya bandhubhiḥ ||
पुनर् आव्Rत्त तोयाम् च ददर्श स महा कपिः ।प्रसन्नाम् इव कान्तस्य कान्ताम् पुनर् उपस्थिताम्॥
punar āvRtta toyām ca dadarśa sa mahā kapiḥ |prasannām iva kāntasya kāntām punar upasthitām ||
तस्य अदूरात् स पद्मिन्यो नाना द्विज गण आयुताः ।ददर्श कपि शार्दूलो हनुमान् मारुत आत्मजः॥
tasya adūrāt sa padminyo nānā dvija gaṇa āyutāḥ |dadarśa kapi śārdūlo hanumān māruta ātmajaḥ ||
कृत्रिमाम् दीर्घिकाम् च अपि पूर्णाम् शीतेन वारिणा ।मणि प्रवर सोपानाम् मुख्ता सिकत शोभिताम्॥
kṛtrimām dīrghikām ca api pūrṇām śītena vāriṇā |maṇi pravara sopānām mukhtā sikata śobhitām ||
विविधैर् मृग सम्घैः च विचित्राम् चित्र काननाम् ।प्रासादैः सुमहद्भिः च निर्मितैर् विश्व कर्मणा॥
vividhair mṛga samghaiḥ ca vicitrām citra kānanām |prāsādaiḥ sumahadbhiḥ ca nirmitair viśva karmaṇā ||
काननैः कॄत्रिमैः च अपि सर्वतः समलम्कृताम् ।ये केचित् पादपाः तत्र पुष्प उपग फल उपगाः॥
kānanaiḥ kṝtrimaiḥ ca api sarvataḥ samalamkṛtām |ye kecit pādapāḥ tatra puṣpa upaga phala upagāḥ ||
सच् चत्राः सवितर्दीकाः सर्वे सौवर्ण वेदिकाः ।लता प्रतानैः बहुभिः पर्णैः च बहुभिर् व्Rताम्॥
sac catrāḥ savitardīkāḥ sarve sauvarṇa vedikāḥ |latā pratānaiḥ bahubhiḥ parṇaiḥ ca bahubhir vRtām ||
काञ्चनीम् शिम्शुपाम् एकाम् ददर्श स महा कपिः ।वृताम् हेममयूभिस्तु वेदिकाभिः समन्ततः॥
kāñcanīm śimśupām ekām dadarśa sa mahā kapiḥ |vṛtām hemamayūbhistu vedikābhiḥ samantataḥ ||
सो अपश्यद् भूमि भागामः च गर्त प्रस्रवणानि च ।सुवर्ण वृक्षान् अपरान् ददर्श शिखि सम्निभान्॥
so apaśyad bhūmi bhāgāmaḥ ca garta prasravaṇāni ca |suvarṇa vṛkṣān aparān dadarśa śikhi samnibhān ||
तेषाम् द्रुमाणाम् प्रभया मेरोर् इव महा कपिः ।अमन्यत तदा वीरः कान्चनो अस्मि इति वानरः॥
teṣām drumāṇām prabhayā meror iva mahā kapiḥ |amanyata tadā vīraḥ kāncano asmi iti vānaraḥ ||
ताम् कान्चनैः तरु गणैर् मारुतेन च वीजिताम् ।किन्किणी शत निर्घोषाम् दृष्ट्वा विस्मयम् आगमत्॥
tām kāncanaiḥ taru gaṇair mārutena ca vījitām |kinkiṇī śata nirghoṣām dṛṣṭvā vismayam āgamat ||
स पुष्पित अग्राम् रुचिराम् तरुण अन्कुर पल्लवाम् ।ताम् आरुह्य महा वेगः शिम्शपाम् पर्ण सम्व्Rताम्॥
sa puṣpita agrām rucirām taruṇa ankura pallavām |tām āruhya mahā vegaḥ śimśapām parṇa samvRtām ||
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीम् राम दर्शन लालसाम् ।इतः च इतः च दुह्ख आर्ताम् सम्पतन्तीम् यद्Rच्चया॥
ito drakṣyāmi vaidehīm rāma darśana lālasām |itaḥ ca itaḥ ca duhkha ārtām sampatantīm yadRccayā ||
अशोक वनिका च इयम् दृढम् रम्या दुरात्मनः ।चम्पकैः चन्दनैः च अपि बकुलैः च विभूषिता॥
aśoka vanikā ca iyam dṛḍham ramyā durātmanaḥ |campakaiḥ candanaiḥ ca api bakulaiḥ ca vibhūṣitā ||
इयम् च नलिनी रम्या द्विज सम्घ निषेविता ।इमाम् सा राम महिषी नूनम् एष्यति जानकी॥
iyam ca nalinī ramyā dvija samgha niṣevitā |imām sā rāma mahiṣī nūnam eṣyati jānakī ||
सा राम राम महिषी राघवस्य प्रिया सदा ।वन सम्चार कुशला नूनम् एष्यति जानकी॥
sā rāma rāma mahiṣī rāghavasya priyā sadā |vana samcāra kuśalā nūnam eṣyati jānakī ||
अथवा मृग शाव अक्षी वनस्य अस्य विचक्षणा ।वनम् एष्यति सा च इह राम चिन्ता अनुकर्शिता॥
athavā mṛga śāva akṣī vanasya asya vicakṣaṇā |vanam eṣyati sā ca iha rāma cintā anukarśitā ||
राम शोक अभिसम्तप्ता सा देवी वाम लोचना ।वन वास रता नित्यम् एष्यते वन चारिणी॥
rāma śoka abhisamtaptā sā devī vāma locanā |vana vāsa ratā nityam eṣyate vana cāriṇī ||
वने चराणाम् सततम् नूनम् स्पृहयते पुरा ।रामस्य दयिता भार्या जनकस्य सुता सती॥
vane carāṇām satatam nūnam spṛhayate purā |rāmasya dayitā bhāryā janakasya sutā satī ||
सम्ध्या काल मनाः श्यामा ध्रुवम् एष्यति जानकी ।नदीम् च इमाम् शिव जलाम् सम्ध्या अर्थे वर वर्णिनी॥
samdhyā kāla manāḥ śyāmā dhruvam eṣyati jānakī |nadīm ca imām śiva jalām samdhyā arthe vara varṇinī ||
तस्याः च अपि अनुरूपेयम् अशोक वनिका शुभा ।शुभा या पार्थिव इन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मिता॥
tasyāḥ ca api anurūpeyam aśoka vanikā śubhā |śubhā yā pārthiva indrasya patnī rāmasya sammitā ||
यदि जिवति सा देवी तारा अधिप निभ आनना ।आगमिष्यति सा अवश्यम् इमाम् शिव जलाम् नदीम्॥
yadi jivati sā devī tārā adhipa nibha ānanā |āgamiṣyati sā avaśyam imām śiva jalām nadīm ||
एवम् तु मत्वा हनुमान् महात्मा ।प्रतीक्षमाणो मनुज इन्द्र पत्नीम्।अवेक्षमाणः च ददर्श सर्वम् ।सुपुष्पिते पर्ण घने निलीनः॥
evam tu matvā hanumān mahātmā |pratīkṣamāṇo manuja indra patnīm |avekṣamāṇaḥ ca dadarśa sarvam |supuṣpite parṇa ghane nilīnaḥ ||