Kanda.Sarga 5.47

सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान् सवाहनान् ।समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः॥

senāpatīn pañca sa tu pramāpitān hanūmatā sānucarān savāhanān |samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatāgrataḥ ||

स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः ।समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः॥

sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ |samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ ||

ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् ।रतं समास्थाय ययौ स वीर्यवान् महाहरिं तं प्रति नैर्ऋतर्षभः॥

tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasaṃtatam |rataṃ samāsthāya yayau sa vīryavān mahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ ||

तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितं तपोनुष्ठनसमूहसम्पादितम्॥

tapassaṅgrahasañcayārjitaṃ taponuṣṭhanasamūhasampāditam ||

सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् ।सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम्॥

surāsurādhṛṣyamasaṅgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram ||

विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।दिवाकराभं रथमास्थितस्ततः स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः॥

virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |divākarābhaṃ rathamāsthitastataḥ sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ ||

स पूरयन् खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत् कपिम्॥

sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṅgamātaṅgamahārathasvanaiḥ |balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamat kapim ||

स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा॥

sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā ||

स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः ।विधारयन् स्वं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते॥

sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |vidhārayan svaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate ||

स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरं स्थितः संयति दुर्निवारणम् ।समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभिः शितैः॥

sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraṃ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam |samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhiḥ śitaiḥ ||

ततः कपिः तं प्रसमीभ्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः स बाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः॥

tataḥ kapiḥ taṃ prasamībhya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ sa bāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ ||

स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः समाससादाशुपराक्रमः कपिम् ।तयोर्बभूवाप्रतिमः समागमः सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः॥

sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ samāsasādāśuparākramaḥ kapim |tayorbabhūvāpratimaḥ samāgamaḥ surāsurāṇāmapi sambhramapradaḥ ||

ररास भूमिर्न तताप भानुमान् ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः ।कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे॥

rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumān vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ |kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe ||

ततः स वीरः सुमुखात् पतत्त्रिणः सुवर्णपुङ्खान् सविषानिवोरगान् ।समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्यपातयत्॥

tataḥ sa vīraḥ sumukhāt patattriṇaḥ suvarṇapuṅkhān saviṣānivoragān |samādhisaṃyogavimokṣatattvaviccharānatha trīn kapimūrdhnyapātayat ||

स तैः शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः ।नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः॥

sa taiḥ śarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ ||

ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः॥

tataḥ sa piṅgādhipamantrasattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ ||

स मन्दराग्रस्थ इवांशुमालिको विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः ।कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा॥

sa mandarāgrastha ivāṃśumāliko vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā ||

ततः स बाणासनचित्रकार्मुकः शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले वलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे॥

tataḥ sa bāṇāsanacitrakārmukaḥ śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |śarān mumocāśu harīśvarācale valāhako vṛṣṭimivācalottame ||

ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम् ।कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद्घनतुल्यविक्रमः॥

tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasaṃyutam |kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣādghanatulyavikramaḥ ||

स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।समाससादाप्रतिमं कपिं रणे गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः॥

sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |samāsasādāpratimaṃ kapiṃ raṇe gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ ||

स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्कार नादं घननादनिस्वनः ।समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः॥

sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiśkāra nādaṃ ghananādanisvanaḥ |samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutirbhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ ||

समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।रथी रथिश्रेष्ठतमः किरन् शरैः पयोधरः शैलमिवाश्मवृष्टिभिः॥

samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |rathī rathiśreṣṭhatamaḥ kiran śaraiḥ payodharaḥ śailamivāśmavṛṣṭibhiḥ ||

स तान् शरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयंश्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन् मनोजवः संयति चण्डविक्रमः॥

sa tān śarāṃstasya harirvimokṣayaṃścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |śarāntare mārutavadviniṣpatan manojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ ||

तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विशिखैः शरोत्तमैः ।अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः॥

tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ viśikhaiḥ śarottamaiḥ |avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ ||

ततः शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवीरेण महात्मना नदन् ।महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम्॥

tataḥ śarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravīreṇa mahātmanā nadan |mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavidvicintayāmāsa raṇe parākramam ||

अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते॥

abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate ||

अयं महात्मा च महांश्च वीर्यतः समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षेर्मुनिभिश्च पूजितः॥

ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryataḥ samāhitaścātisahaśca saṃyuge |asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣermunibhiśca pūjitaḥ ||

पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः ।पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत् सुरासुराणामपि शीघ्रगामिनः॥

parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ |parākramo hyasya manāṃsi kampayet surāsurāṇāmapi śīghragāminaḥ ||

न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।प्रमापणं त्वेव ममास्य रोचते न वर्धमानो ऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः॥

na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |pramāpaṇaṃ tveva mamāsya rocate na vardhamāno 'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ ||

इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन् स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रे ऽस्य वधे महाकपिः॥

iti pravegaṃ tu parasya tarkayan svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre 'sya vadhe mahākapiḥ ||

स तस्य तानष्ट हयान् महाजवान् समाहितान् भारसहान् विवर्तने ।जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः॥

sa tasya tānaṣṭa hayān mahājavān samāhitān bhārasahān vivartane |jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahāraiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ ||

ततस्तलेनाभिहतो महारथः स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात्॥

tatastalenābhihato mahārathaḥ sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |prabhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt ||

स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खड्गधरः खमुत्पतन् ।तपोभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान् विहाय देहं मरुतामिवालयम्॥

sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ khamutpatan |tapobhiyogādṛṣirugravīryavān vihāya dehaṃ marutāmivālayam ||

ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्त्रिराजानिलसिद्धसेविते ।समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम्॥

tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patattrirājānilasiddhasevite |sametya taṃ mārutatulyavikramaḥ krameṇa jagrāha sa pādayordṛḍham ||

स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः॥

sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |mumoca vegāt pitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ ||

स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः क्षसन्नसृङ्निर्मथितास्थिलोचनः ।स भग्रसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ।महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोधिपतेर्महद्भयम्॥

sa bhagnabāhūrukaṭīśirodharaḥ kṣasannasṛṅnirmathitāsthilocanaḥ |sa bhagrasandhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ |mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣodhipatermahadbhayam ||

महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतैः समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ।सुरैश्च सैन्द्रैर्भृशजातविस्मयैर्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः॥

maharṣibhiścakracarairmahāvrataiḥ sametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ |suraiśca saindrairbhṛśajātavismayairhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ ||

निहत्य तं वज्रिसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।तमेव वीरो ऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये॥

nihatya taṃ vajrisutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |tameva vīro 'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye ||