Kanda.Sarga 5.46

हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना ।रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम्॥

hatān mantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā |rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām ||

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् ।प्रघसं भारकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान्॥

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam |praghasaṃ bhārakarṇaṃ ca pañca senāgranāyakān ||

सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् ।हनुमद्ग्रहणव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि॥

sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān |hanumadgrahaṇavyagrān vāyuvegasamān yudhi ||

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः ।सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति॥

yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ |savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti ||

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् ।कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधिनम्॥

yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam |karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhinam ||

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् ।सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् ।भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात्॥

na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan |sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham |bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt ||

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः ।युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः॥

sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ |yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ ||

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः ।तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम्॥

tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcideva naḥ |tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām ||

नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः ।दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः॥

nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ |dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ ||

वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः ।नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः॥

vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ |nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ ||

नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः ।न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम्॥

naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ |na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam ||

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् ।प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः॥

mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam |prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ ||

कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः ।भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे॥

kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ |bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire ||

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे ।आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला॥

tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe |ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā ||

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः ।समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः॥

te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ |samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ ||

रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः ।श्स्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः॥

rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ |śstraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ ||

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् ।रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम्॥

tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim |raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam ||

तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् ।महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम्॥

toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam |mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam ||

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः ।तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः॥

taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ |taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ ||

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः शिताः पीतमुखाः शराः ।शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः॥

tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ śitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ |śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ ||

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः ।उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन्॥

sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ |utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan ||

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्यकार्मुकः ।किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः॥

tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajyakārmukaḥ |kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ ||

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् ।वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः॥

sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam |vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ ||

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः ।चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान्॥

ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ |cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān ||

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः ।निपपात महवेगो विद्युद्राशिर्गिराविव॥

sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ |nipapāta mahavego vidyudrāśirgirāviva ||

ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् ।विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः॥

tataḥ sa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram |vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ ||

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि ।सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिन्दमौ॥

taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi |sañjātaroṣau durdharṣāvutpetaturarindamau ||

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे ।मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः॥

sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale 'mbare |mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ ||

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः ।निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः॥

tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ |nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ ||

स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः ।तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः॥

sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ |tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ ||

ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना ।अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम्॥

tatastāṃstrīn hatān jñātvā vānareṇa tarasvinā |abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim ||

भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् ।एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम्॥

bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān |ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam ||

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् ।भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम्॥

paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat |bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam ||

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः ।अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः॥

sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ |abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ ||

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् ।जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः॥

samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam |jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ ||

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु ।बलं तदवशेषं च नाशयास वानरः॥

tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu |balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāsa vānaraḥ ||

अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान् ।स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान्॥

aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathai rathān |sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān ||

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः ।हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः॥

hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ |hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ ||

ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् ।समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये॥

tataḥ kapistān dhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrān sabalān savāhanān |samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye ||