Kanda.Sarga 5.48

ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमता ऽक्षे निहते कुमारे ।मनः समाधाय तदेन्द्रकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषम्॥

tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā hanūmatā 'kṣe nihate kumāre |manaḥ samādhāya tadendrakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣam ||

त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठः सुरासुराणामपि शोकदाता ।सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनऽञ्चितास्त्रः॥

tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhaḥ surāsurāṇāmapi śokadātā |sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhana'ñcitāstraḥ ||

तवास्त्रबलमासाद्य नासुरा न मरुद्गणाः ।न शेकुः समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः॥

tavāstrabalamāsādya nāsurā na marudgaṇāḥ |na śekuḥ samare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ ||

न कश्चित् त्रिषु लोकेषु संयुगे नगतश्रमः ।भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ।देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः॥

na kaścit triṣu lokeṣu saṃyuge nagataśramaḥ |bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ |deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ ||

न ते ऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न ते ऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।न सो ऽस्ति कश्चित् त्रिषु संग्रहेषु वै न वेद यस्ते ऽस्त्रबलं बलं च ते॥

na te 'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te 'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |na so 'sti kaścit triṣu saṃgraheṣu vai na veda yaste 'strabalaṃ balaṃ ca te ||

ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनः श्रमं गच्छति निश्चितार्थम्॥

mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaḥ śramaṃ gacchati niścitārtham ||

निहताः किङ्कराः सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः॥

nihatāḥ kiṅkarāḥ sarve jambumālī ca rākṣasaḥ |amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ ||

बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।सहोदरस्ते दयितः कुमारो ऽक्षश्च सूदितः॥

balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |sahodaraste dayitaḥ kumāro 'kṣaśca sūditaḥ ||

न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन॥

na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana ||

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम्॥

idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam ||

बलावमर्दस्त्वयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ॥

balāvamardastvayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha ||

न वीर सेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम्॥

na vīra senā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum ||

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।स्मरंश्च दिव्यं धनुषो ऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व॥

tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo 'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva ||

न खल्वियं मतिः श्रेष्ठा यत्त्वां संप्रेषयाम्यहम् ।इयं च राजधर्माणां क्षत्रस्य च मतिर्मता॥

na khalviyaṃ matiḥ śreṣṭhā yattvāṃ saṃpreṣayāmyaham |iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatrasya ca matirmatā ||

नानाशस्त्रैश्च संग्रामे वैशारद्यमरिन्दम् ।अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे॥

nānāśastraiśca saṃgrāme vaiśāradyamarindam |avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe ||

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः॥

tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ ||

ततस्तैः स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजत् प्रतिपूजितः ।युद्धोद्धतः कृतोत्साहः सग्रामं प्रत्यद्यत॥

tatastaiḥ svagaṇairiṣṭairindrajat pratipūjitaḥ |yuddhoddhataḥ kṛtotsāhaḥ sagrāmaṃ pratyadyata ||

श्रीमान् पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेः सुतः ।निर्जगाम महातेजाः समुद्र इव पर्वसु॥

śrīmān padmapalāśākṣo rākṣasādhipateḥ sutaḥ |nirjagāma mahātejāḥ samudra iva parvasu ||

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगैर्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदंष्ट्रैः ।रथं समायुक्तमसङ्गवेगं समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः॥

sa pakṣirājopamatulyavegairvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadaṃṣṭraiḥ |rathaṃ samāyuktamasaṅgavegaṃ samārurohendrajidindrakalpaḥ ||

स रथी धन्विनीं श्रेष्ठः शस्त्रज्ञो ऽस्त्रविदां वरः ।रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनूमान् यत्र सो ऽभवत्॥

sa rathī dhanvinīṃ śreṣṭhaḥ śastrajño 'stravidāṃ varaḥ |rathenābhiyayau kṣipraṃ hanūmān yatra so 'bhavat ||

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।निशम्य हरिवीरो ऽसौ संप्रहृष्टतरो ऽभवत्॥

sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |niśamya harivīro 'sau saṃprahṛṣṭataro 'bhavat ||

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः॥

sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ ||

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति बाणपाणौ ।दिशश्च सर्वाः बभूवर्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः॥

tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati bāṇapāṇau |diśaśca sarvāḥ babhūvarmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ ||

समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।नभः समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः॥

samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |nabhaḥ samāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ ||

आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान्॥

āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān ||

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।धनुर्विस्फारयामास तडिदूर्जितनिःस्वनम्॥

indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |dhanurvisphārayāmāsa taḍidūrjitaniḥsvanam ||

ततः समेतावति तीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।कपिश्च रक्षोधिपतेश्च पुत्रः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ॥

tataḥ sametāvati tīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |kapiśca rakṣodhipateśca putraḥ surāsurendrāviva baddhavairau ||

स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति संमतस्य ।शरप्रवेगं व्यहनत् प्रवृद्धश्चचार मार्गे पितुरप्रमेये॥

sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati saṃmatasya |śarapravegaṃ vyahanat pravṛddhaścacāra mārge pituraprameye ||

ततः शरानायतीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान्॥

tataḥ śarānāyatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān ||

ततस्तु तत्स्यन्दननिःस्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात॥

tatastu tatsyandananiḥsvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta ||

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयँल्लक्ष्यसंग्रहम्॥

śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |haristasyābhilakṣyasya moghayam̐llakṣyasaṃgraham ||

शराणआमग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः॥

śarāṇaāmagratastasya punaḥ samabhivartata |prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ ||

तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्॥

tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam ||

हनूमतो वेद न राक्षसो ऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनो ऽन्तरम् ।परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ॥

hanūmato veda na rākṣaso 'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano 'ntaram |parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau ||

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च संपतत्सु ।जागम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा॥

tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca saṃpatatsu |jāgama cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā ||

ततो मतिं राक्षसराजसूनुश्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।अवध्यतां तस्य कपेः समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम्॥

tato matiṃ rākṣasarājasūnuścakāra tasmin harivīramukhye |avadhyatāṃ tasya kapeḥ samīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham ||

ततः पैतामहं वीरः सो ऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।सन्दधे सुमहातेजास्तं हरिप्रवरं प्रति॥

tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so 'stramastravidāṃ varaḥ |sandadhe sumahātejāstaṃ haripravaraṃ prati ||

अवध्यो ऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित्॥

avadhyo 'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit ||

तेन बद्धस्ततो ऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात च महीतले॥

tena baddhastato 'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |abhavannirviceṣṭaśca papāta ca mahītale ||

ततो ऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद् विगतात्मवेगः ।पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः॥

tato 'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvād vigatātmavegaḥ |pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ ||

ततः स्वायम्भुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।हनूमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात्॥

tataḥ svāyambhuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |hanūmāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt ||

न मे ऽस्य बन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।इत्येव मत्वा विहितो ऽस्त्रबन्धो मया ऽ ऽत्मयोनेरनुवर्तितव्यः॥

na me 'sya bandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |ityeva matvā vihito 'strabandho mayā ' 'tmayoneranuvartitavyaḥ ||

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म॥

sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma ||

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च॥

astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca ||

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महान् मे गुणदर्शनः ।राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्मादगृह्णन्तु मां परे॥

grahaṇe cāpi rakṣobhirmahān me guṇadarśanaḥ |rākṣasendreṇa saṃvādastasmādagṛhṇantu māṃ pare ||

स निश्चितार्थः परिवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्तैः परिभर्त्स्यमानः॥

sa niścitārthaḥ parivīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistaiḥ paribhartsyamānaḥ ||

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।बबन्धुः शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः॥

tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |babandhuḥ śaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ ||

स रोचयामास परैश्च बन्धं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्ठुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः॥

sa rocayāmāsa paraiśca bandhaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭhuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ ||

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तो ऽस्त्रेण वीर्यवान् ।अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते॥

sa baddhastena valkena vimukto 'streṇa vīryavān |astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate ||

अथेन्द्रजित्तुद्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्तते ऽस्त्रम्॥

athendrajittudrumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate 'stram ||

अहो महत् कर्म कृतं निरर्थकं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।पुनश्च नास्त्रे विहते ऽस्त्रमन्यत् प्रवर्तते संशयिताः स्म सर्वे॥

aho mahat karma kṛtaṃ nirarthakaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |punaśca nāstre vihate 'stramanyat pravartate saṃśayitāḥ sma sarve ||

अस्त्रेण हनुमान् मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।कृष्यमाणस्तु रक्षोभिस्तैश्च बन्धेर्निपीडितः॥

astreṇa hanumān mukto nātmānamavabudhyata |kṛṣyamāṇastu rakṣobhistaiśca bandhernipīḍitaḥ ||

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्रकृष्यत स वानरः॥

hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |samīpaṃ rākṣasendrasya prakṛṣyata sa vānaraḥ ||

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।व्यदर्शयत्तत्र महाबलं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे॥

athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |vyadarśayattatra mahābalaṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe ||

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन्॥

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan ||

को ऽयं कस्य कुतो वा ऽत्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।इति राक्षसवीराणां तत्र संजज्ञिरे कथाः॥

ko 'yaṃ kasya kuto vā 'tra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra saṃjajñire kathāḥ ||

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।राक्षसास्तत्र संक्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन्॥

hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |rākṣasāstatra saṃkruddhāḥ parasparamathābruvan ||

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च॥

atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca ||

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः॥

sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ ||

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम्॥

rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram ||

स रोषसंवर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान्॥

sa roṣasaṃvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān ||

यथाक्रमं तैः स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्थस्य च मूलमादौ ।निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतो ऽस्मि॥

yathākramaṃ taiḥ sa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamarthasya ca mūlamādau |nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato 'smi ||