Kanda.Sarga 6.64

तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः।कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः॥

taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ |kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ ||

कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः।अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम्॥

kumbhakarṇa kule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ |avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum ||

न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ।त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि॥

na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau |tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi ||

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित्।आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः॥

sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit |ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabhaḥ ||

यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना।अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः॥

yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā |anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ ||

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्।अनुबोद्धुं स्वभावे तान्नहि लक्षणमस्ति ते॥

yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān |anuboddhuṃ svabhāve tānnahi lakṣaṇamasti te ||

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजकम्।श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम्॥

karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojakam |śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām ||

निश्श्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि।अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम्॥

niśśreyasaphalāveva dharmārthāvitarāvapi |adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam ||

एहलौकिकपारत्रं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते।कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः॥

ehalaukikapāratraṃ karma pumbhirniṣevyate |karmāṇyapi tu kalyāṇi labhate kāmamāsthitaḥ ||

तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः।शत्रौ हि साहसं यत् स्यात् किमिवात्रापनीयताम्॥

tatra klṛptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ |śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kimivātrāpanīyatām ||

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया।तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च॥

ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā |tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca ||

येन पूर्वं जनस्थाने बहवो ऽतिबला हताः।राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि॥

yena pūrvaṃ janasthāne bahavo 'tibalā hatāḥ |rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi ||

ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः।राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्यापि पश्यसि॥

ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ |rākṣasāṃstān pure sarvān bhītānadyāpi paśyasi ||

तं सिंहमिव सङ्क्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्।सर्पं सुप्तमिवाबुध्य प्रबोधयितुमिच्छसि॥

taṃ siṃhamiva saṅkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam |sarpaṃ suptamivābudhya prabodhayitumicchasi ||

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्।कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति॥

jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam |kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati ||

संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने।एकस्य गमनं तत्र नहि मे रोचते भृशम्॥

saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane |ekasya gamanaṃ tatra nahi me rocate bhṛśam ||

हीनार्थः सुसमृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा।निश्चित्य जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति॥

hīnārthaḥ susamṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛtaṃ yathā |niścitya jīvitatyāge vaśamānetumicchati ||

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम।कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः॥

yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama |kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ ||

एवमुक्त्वा तु संरब्धः कुम्भकर्णं महोदरः।उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम्॥

evamuktvā tu saṃrabdhaḥ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ |uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇaṃ lokarāvaṇam ||

लब्ध्वा पुनस्त्वं वैदेहीं किमर्थं सम्प्रजल्पसि।यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति॥

labdhvā punastvaṃ vaidehīṃ kimarthaṃ samprajalpasi |yadīcchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati ||

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः।रुचिरश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु॥

dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ |ruciraścet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu ||

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः।पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय॥

ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ |pañca rāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya ||

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः।जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः॥

tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ |jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ ||

अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः।ततस्तदभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम्॥

atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ |tatastadabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitam ||

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः।विदार्यं स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः॥

vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ |vidāryaṃ svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ ||

भक्षितो राघवो ऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः।तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय॥

bhakṣito rāghavo 'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ |tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāmaṃ prapūraya ||

ततो ऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव।हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः॥

tato 'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva |hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ ||

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिन्दम।भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसु दापय॥

prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamarindama |bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasu dāpaya ||

ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्।पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब॥

tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam |peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba ||

ततो ऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते।भक्षितः ससुहृद्रामो राक्षसैरिति विश्रुते॥

tato 'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate |bhakṣitaḥ sasuhṛdrāmo rākṣasairiti viśrute ||

प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय।धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय॥

praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya |dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya ||

अनयोपधया राजन् भयशोकानुबन्धया।अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति॥

anayopadhayā rājan bhayaśokānubandhayā |akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati ||

रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा।नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते॥

rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā |nairāśyāt strīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate ||

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता।त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति॥

sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarśitā |tvayyadhīnaṃ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati ||

एतत् सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः।इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः॥

etat sunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ |ihaiva te setsyati motsuko bhūrmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ ||

अदृष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयन् नराधिपः।यशश्च पुण्यं च महन्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते॥

adṛṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo ripūnayuddhena jayan narādhipaḥ |yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुष्षष्ठितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe catuṣṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ ||

अद्य पर्वतसङ्काशं ससूर्यमिव तोयदम् ।विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगोत्तमम्॥

adya parvatasaṅkāśaṃ sasūryamiva toyadam |vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavagottamam ||

कथं त्वं राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ॥

kathaṃ tvaṃ rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ |jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha ||

अथ पूर्वं हते तेन मयि त्वां हन्ति राघवः ।नाहमात्मनि सन्तापं गच्छेयं राक्षसाधिप॥

atha pūrvaṃ hate tena mayi tvāṃ hanti rāghavaḥ |nāhamātmani santāpaṃ gaccheyaṃ rākṣasādhipa ||

कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परन्तप ।न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम॥

kāmaṃ tvidānīmapi māṃ vyādiśa tvaṃ parantapa |na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātulavikrama ||

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल॥

ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala ||

यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ।तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि॥

yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau |tānahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi ||

गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे ।नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरन्दरः॥

girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me |nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca purandaraḥ ||

अथवा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून् ।न मे प्रतिमुखे स्थातुं कश्चिच्छक्तो जिजीविषुः॥

athavā tyaktaśastrasya mṛdnatastarasā ripūn |na me pratimukhe sthātuṃ kaścicchakto jijīviṣuḥ ||

नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः ।हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम्॥

naiva śaktyā na gadayā nāsinā niśitaiḥ śaraiḥ |hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam ||

यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यते ।ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य तु॥

yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyate |tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya tu ||

चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति ।सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः॥

cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati |so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ ||

मुञ्च रामाद्भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे ।राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् ।हनुमन्तं च रक्षोघ्नं लङ्का येन प्रदीपिता॥

muñca rāmādbhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge |rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam |hanumantaṃ ca rakṣoghnaṃ laṅkā yena pradīpitā ||

हरींश्चापि हनिष्यामि संयुगे समवस्थितान् ।असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः॥

harīṃścāpi haniṣyāmi saṃyuge samavasthitān |asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ ||

यदि चेन्द्राद्भयं राजन् यदि वापि स्वयम्भुवः॥

yadi cendrādbhayaṃ rājan yadi vāpi svayambhuvaḥ ||

अपि देवाः शयिष्यन्ते क्रुद्धे मयि महीतले ।यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम् ।आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले॥

api devāḥ śayiṣyante kruddhe mayi mahītale |yamaṃ ca śamayiṣyāmi bhakṣayiṣyāmi pāvakam |ādityaṃ pātayiṣyāmi sanakṣatraṃ mahītale ||

शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम् ।पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम्॥

śatakratuṃ vadhiṣyāmi pāsyāmi varuṇālayam |parvatāṃścūrṇayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm ||

दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम् ।अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः॥

dīrghakālaṃ prasuptasya kumbhakarṇasya vikramam |adya paśyantu bhūtāni bhakṣyamāṇāni sarvaśaḥ ||

नन्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारस्य न पूर्यते॥

nanvidaṃ tridivaṃ sarvamāhārasya na pūryate ||

वधेन ते दाशरथेः सुखार्हं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि ।निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान्॥

vadhena te dāśaratheḥ sukhārhaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi |nihatya rāmaṃ saha lakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān ||

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः ।मया ऽद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति॥

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ |mayā 'dya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||