Kanda.Sarga 6.65

स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम्।अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः॥

sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram |abravīdrākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ ||

सो ऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः।रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरो हि सुखी भव॥

so 'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāttasya durātmanaḥ |rāmasyādya pramārjāmi nirvairo hi sukhī bhava ||

गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः।पश्य सम्पाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा॥

garjanti na vṛthā śūrā nirjalā iva toyadāḥ |paśya sampādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā ||

न मर्षयति चात्मानं सम्भावयति नात्मना।अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम्॥

na marṣayati cātmānaṃ sambhāvayati nātmanā |adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram ||

विक्लवानामबुद्धीनां राज्ञा पण्डितमानिनाम्।शृण्वता सादितमिदं त्वद्विधानां महोदर॥

viklavānāmabuddhīnāṃ rājñā paṇḍitamāninām |śṛṇvatā sāditamidaṃ tvadvidhānāṃ mahodara ||

युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः।राजानमनुगच्छद्भिः कृत्यमेतद्धि सादितम्॥

yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ |rājānamanugacchadbhiḥ kṛtyametaddhi sāditam ||

राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम्।राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम्॥

rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam |rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam ||

एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये।दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुमिहाहवे॥

eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye |durnayaṃ bhavatāmadya samīkartumihāhave ||

एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः।प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः॥

evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ ||

महोदरो ऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः।न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद॥

mahodaro 'yaṃ rāmāttu paritrasto na saṃśayaḥ |na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada ||

कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च।गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्ण जयाय च॥

kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca |gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇa jayāya ca ||

तस्मात्तु भयनाशार्थं भवान् सम्बोधितो मया।अयं हि कालः सुहृदां राक्षसानामरिन्दम॥

tasmāttu bhayanāśārthaṃ bhavān sambodhito mayā |ayaṃ hi kālaḥ suhṛdāṃ rākṣasānāmarindama ||

तद्गच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः।वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ॥

tadgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ |vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau ||

समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः।रामलक्ष्मणोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः॥

samālokya tu te rūpaṃ vidraviṣyanti vānarāḥ |rāmalakṣmaṇoścāpi hṛdaye prasphuṭiṣyataḥ ||

एवमुक्त्वा महाराजः कुम्भकर्णं महाबलम्।पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः॥

evamuktvā mahārājaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam |punarjātamivātmānaṃ mene rākṣasapuṅgavaḥ ||

कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम्।बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः॥

kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam |babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ ||

इत्येवमुक्तः संहृष्टो निर्जगाम महाबलः॥

ityevamuktaḥ saṃhṛṣṭo nirjagāma mahābalaḥ ||

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कुम्भकर्णः समुद्यतः।आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणम्॥

rājñastu vacanaṃ śrutvā kumbhakarṇaḥ samudyataḥ |ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇam ||

सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम्।इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम्॥

sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam |indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam ||

देवदानवगन्धर्वयक्षकिन्नरसूदनम्।रक्तमाल्यं महाधामस्वतश्चोद्गतपावकम्॥

devadānavagandharvayakṣakinnarasūdanam |raktamālyaṃ mahādhāmasvataścodgatapāvakam ||

आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम्।कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत्॥

ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam |kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt ||

गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं मम।अद्य तान् क्षुभितान् क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्।कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mama |adya tān kṣubhitān kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān |kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt ||

सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गरपाणिभिः।वानरा हि महात्मानः शीघ्राः सुव्यवसायिनः॥

sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgarapāṇibhiḥ |vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāḥ suvyavasāyinaḥ ||

एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम्।तस्मात् परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज।रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय॥

ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam |tasmāt paramadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja |rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ niṣūdaya ||

अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम्।आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः॥

athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām |ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ ||

अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च।हारं च शशिसङ्काशमाबबन्ध महात्मनः॥

aṅgadānyaṅgulīveṣṭān varāṇyābharaṇāni ca |hāraṃ ca śaśisaṅkāśamābabandha mahātmanaḥ ||

दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः।श्रोत्रे चासञ्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले॥

divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ |śrotre cāsañjayāmāsa śrīmatī cāsya kuṇḍale ||

काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः।कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतो ऽग्निरिवाबभौ॥

kāñcanāṅgadakeyūraniṣkābharaṇabhūṣitaḥ |kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto 'gnirivābabhau ||

श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत।अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः॥

śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena vyarājata |amṛtotpādane naddho bhujaṅgeneva mandaraḥ ||

स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा।आभध्यमानः कवचं रराज सन्ध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः॥

sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā |ābhadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja sandhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ ||

सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः।त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ॥

sarvābharaṇasarvāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ |trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau ||

भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम्।प्रणम्य शिरसा तस्मै सम्प्रतस्थे महाबलः॥

bhrātaraṃ sampariṣvajya kṛtvā cābhipradakṣiṇam |praṇamya śirasā tasmai sampratasthe mahābalaḥ ||

निष्पतन्तं महाकायं महानादं महाबलम्।तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः॥

niṣpatantaṃ mahākāyaṃ mahānādaṃ mahābalam |tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ ||

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः।तं गजैश्च तुरङ्गैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः॥

śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ |taṃ gajaiśca turaṅgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ ||

अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम्॥

anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam ||

सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः।अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम्॥

sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ |anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam ||

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः।मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः॥

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ |madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ ||

पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः।अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः॥

padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ |anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ ||

रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः।शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान्॥

raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ |śūlānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān ||

बहुव्यामांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च।तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान्॥

bahuvyāmāṃśca parighān gadāśca musalāni ca |tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān ||

अथान्यद्वपुरादाय दारुणं रोमहर्षणम्।निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः॥

athānyadvapurādāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam |niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ ||

धनुश्शतपरीणाहः स षट्छतसमुच्छ्रितः।रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसन्निभः॥

dhanuśśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatasamucchritaḥ |raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasannibhaḥ ||

सन्निपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्।कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत्॥

sannipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān |kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt ||

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।निर्दहिष्यामि सङ्क्रुद्धः शलभानिव पावकः॥

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ |nirdahiṣyāmi saṅkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ ||

नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः।जातिरस्माद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम्॥

nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ |jātirasmādvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam ||

पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः।हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे॥

purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge ||

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः।नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम्॥

evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ |nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam ||

तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः।बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः॥

tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ |babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ ||

उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः।ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत॥

ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ |sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata ||

घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः।मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहङ्गमाः॥

ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ |maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṅgamāḥ ||

निष्पपात च मालेव गृध्रो ऽस्य पथि गच्छतः।प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुश्च कम्पते॥

niṣpapāta ca māleva gṛdhro 'sya pathi gacchataḥ |prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhuśca kampate ||

निपपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिस्वना।आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखो ऽनिलः॥

nipapāta tadā colkā jvalantī bhīmanisvanā |ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho 'nilaḥ ||

अचिन्तयन् महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान्।निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः॥

acintayan mahotpātānutthitān romaharṣaṇān |niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ ||

स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसन्निभः।ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम्॥

sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasannibhaḥ |dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam ||

ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्।वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा॥

te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam |vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā ||

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्।स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद् घनाभः॥

tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam |sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ ||

ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य।पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः॥

te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya |peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṅgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ ||

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिस्सृतो महात्मा।कपिगणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किङ्करदण्डवान् युगान्ते॥

vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya vinissṛto mahātmā |kapigaṇabhayamādadat subhīmaṃ prabhuriva kiṅkaradaṇḍavān yugānte ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||