Kanda.Sarga 7.1

प्राप्तराज्यस्य रामस्य राक्षसानां वधे कृते ।आजग्मुर्ऋषयः सर्वे राघवं प्रतिनन्दितुम्॥

prāptarājyasya rāmasya rākṣasānāṃ vadhe kṛte |ājagmurṛṣayaḥ sarve rāghavaṃ pratinanditum ||

कौशिको ऽथ यवक्रीतो गार्ग्यो गालव एव च ।कण्वो मेधातिथेः पुत्रः पूर्वस्यां दिशि ये श्रिताः॥

kauśiko 'tha yavakrīto gārgyo gālava eva ca |kaṇvo medhātitheḥ putraḥ pūrvasyāṃ diśi ye śritāḥ ||

स्वस्त्यात्रेयो ऽथ भगवान्नमुचिः प्रमुचिस्तथा ।आजग्मुस्ते सहागस्त्या ये श्रिता दक्षिणां दिशम्॥

svastyātreyo 'tha bhagavānnamuciḥ pramucistathā |ājagmuste sahāgastyā ye śritā dakṣiṇāṃ diśam ||

नृषद्गुः कवषो धौम्यो रौद्रेयश्च महानृषिः ।ते ऽप्याजग्मुः सशिष्या वै ये श्रिताः पश्चिमां दिशम्॥

nṛṣadguḥ kavaṣo dhaumyo raudreyaśca mahānṛṣiḥ |te 'pyājagmuḥ saśiṣyā vai ye śritāḥ paścimāṃ diśam ||

वसिष्ठः कश्यपो ऽथात्रिर्विश्वामित्रः सगौतमः ।जमदग्निर्भरद्वाजस्ते ऽपि सप्तर्षयस्तथा॥

vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'thātrirviśvāmitraḥ sagautamaḥ |jamadagnirbharadvājaste 'pi saptarṣayastathā ||

उदीच्यां दिशि सप्तैते नित्यमेव निवासिनः॥

udīcyāṃ diśi saptaite nityameva nivāsinaḥ ||

सम्प्राप्य ते महात्मानो राघवस्य निवेशनम् ।विष्टिताः प्रतिहारार्थं हुताशनसमप्रभाः ।वेदवेदाङ्गविदुषो नानाशास्त्रविशारदाः॥

samprāpya te mahātmāno rāghavasya niveśanam |viṣṭitāḥ pratihārārthaṃ hutāśanasamaprabhāḥ |vedavedāṅgaviduṣo nānāśāstraviśāradāḥ ||

द्वाःस्थं प्रोवाच धर्मात्मा अगस्त्यो मुनिसत्तमः ।निवेद्यतां दाशरथेर्ऋषीनस्मान्समागतान्॥

dvāḥsthaṃ provāca dharmātmā agastyo munisattamaḥ |nivedyatāṃ dāśaratherṛṣīnasmānsamāgatān ||

प्रतीहारस्ततस्तूर्णमगस्त्यवचनाद्द्रुतम् ।समीपं राघवस्याशु प्रविवेश महात्मनः॥

pratīhārastatastūrṇamagastyavacanāddrutam |samīpaṃ rāghavasyāśu praviveśa mahātmanaḥ ||

नयेङ्गितज्ञः सद्वृत्तो दक्षो धैर्यसमन्वितः ।स रामं दृश्य सहसा पूर्णचन्द्रसमप्रभम्॥

nayeṅgitajñaḥ sadvṛtto dakṣo dhairyasamanvitaḥ |sa rāmaṃ dṛśya sahasā pūrṇacandrasamaprabham ||

अगस्त्यं कथयामास सम्प्राप्तमृषिभिः सह॥

agastyaṃ kathayāmāsa samprāptamṛṣibhiḥ saha ||

श्रुत्वा प्राप्तान्मुनींस्तांस्तु बालसूर्यसमप्रभान् ।प्रत्युवाच ततो द्वास्स्थं प्रवेशय यथासुखम्॥

śrutvā prāptānmunīṃstāṃstu bālasūryasamaprabhān |pratyuvāca tato dvāssthaṃ praveśaya yathāsukham ||

तान् सम्प्राप्तान् मुनीन् दृष्ट्वा प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः ।पाद्यार्घ्यादिभिरानर्च गां निवेद्य च सादरम्॥

tān samprāptān munīn dṛṣṭvā pratyutthāya kṛtāñjaliḥ |pādyārghyādibhirānarca gāṃ nivedya ca sādaram ||

रामो ऽभिवाद्य प्रयत आसनान्यादिदेश ह ।तेषु काञ्चनचित्रेषु महत्सु च वरेषु च॥

rāmo 'bhivādya prayata āsanānyādideśa ha |teṣu kāñcanacitreṣu mahatsu ca vareṣu ca ||

कुशान्तर्धानदत्तेषु मृगचर्मयुतेषु च ।यथार्हमुपविष्टास्ते आसनेष्वृषिपुङ्गवाः॥

kuśāntardhānadatteṣu mṛgacarmayuteṣu ca |yathārhamupaviṣṭāste āsaneṣvṛṣipuṅgavāḥ ||

रामेण कुशलं पृष्टाः सशिष्याः सपुरोगमाः ।महर्षयो वेदविदो रामं वचनमब्रुवन्॥

rāmeṇa kuśalaṃ pṛṣṭāḥ saśiṣyāḥ sapurogamāḥ |maharṣayo vedavido rāmaṃ vacanamabruvan ||

कुशलं नो महाबाहो सर्वत्र रघुनन्दन ।त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतशात्रवम्॥

kuśalaṃ no mahābāho sarvatra raghunandana |tvāṃ tu diṣṭyā kuśalinaṃ paśyāmo hataśātravam ||

दिष्ट्या त्वया हतो राजन्रावणो लोकरावणः ।न हि भारः स ते राम रावणः पुत्रपौत्रवान्॥

diṣṭyā tvayā hato rājanrāvaṇo lokarāvaṇaḥ |na hi bhāraḥ sa te rāma rāvaṇaḥ putrapautravān ||

सधनुस्त्वं हि लोकांस्त्रीन्विजयेथा न संशयः ।दिष्ट्या त्वया हतो राम रावणो राक्षसेश्वरः॥

sadhanustvaṃ hi lokāṃstrīnvijayethā na saṃśayaḥ |diṣṭyā tvayā hato rāma rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ||

दिष्ट्या विजयिनं त्वाद्य पश्यामः सह सीतया ।लक्ष्मणेन च धर्मात्मन्भ्रात्रा त्वद्धितकारिणा॥

diṣṭyā vijayinaṃ tvādya paśyāmaḥ saha sītayā |lakṣmaṇena ca dharmātmanbhrātrā tvaddhitakāriṇā ||

मातृभिर्भ्रातृसहितं पश्यामो ऽद्य वयं नृप ।दिष्ट्या प्रहस्तो विकटो विरूपाक्षो महोदरः ।अकम्पनश्च दुर्धर्षो निहतास्ते निशाचराः॥

mātṛbhirbhrātṛsahitaṃ paśyāmo 'dya vayaṃ nṛpa |diṣṭyā prahasto vikaṭo virūpākṣo mahodaraḥ |akampanaśca durdharṣo nihatāste niśācarāḥ ||

यस्य प्रमाणाद्विपुलं प्रमाणं नेह विद्यते ।दिष्ट्या ते समरे राम कुम्भकर्णो निपातितः॥

yasya pramāṇādvipulaṃ pramāṇaṃ neha vidyate |diṣṭyā te samare rāma kumbhakarṇo nipātitaḥ ||

त्रिशिराश्चातिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।दिष्ट्या ते निहता राम महावीर्या निशाचराः॥

triśirāścātikāyaśca devāntakanarāntakau |diṣṭyā te nihatā rāma mahāvīryā niśācarāḥ ||

कुम्भश्चैव निकुम्भश्च राक्षसौ भीमदर्शनौ ।दिष्ट्या तौ निहतौ राम कुम्भकर्णसुतौ मृधे॥

kumbhaścaiva nikumbhaśca rākṣasau bhīmadarśanau |diṣṭyā tau nihatau rāma kumbhakarṇasutau mṛdhe ||

युद्धोन्मत्तश्च मत्तश्च कालान्तकयमोपमौ ।यज्ञकोपश्च बलवान्धूम्राक्षो नाम राक्षसः॥

yuddhonmattaśca mattaśca kālāntakayamopamau |yajñakopaśca balavāndhūmrākṣo nāma rākṣasaḥ ||

कुर्वन्तः कदनं घोरमेते शस्त्रास्त्रपारगाः ।अन्तकप्रतिमैर्बाणैर्दिष्ट्या विनिहतास्त्वया॥

kurvantaḥ kadanaṃ ghoramete śastrāstrapāragāḥ |antakapratimairbāṇairdiṣṭyā vinihatāstvayā ||

दिष्ट्या त्वं राक्षसेन्द्रेण द्वन्द्वयुद्धमुपागतः ।देवतानामवध्येन विजयं प्राप्तवानसि॥

diṣṭyā tvaṃ rākṣasendreṇa dvandvayuddhamupāgataḥ |devatānāmavadhyena vijayaṃ prāptavānasi ||

सङ्ख्ये तस्य न किञ्चित्तु रावणस्य पराभवः ।द्वन्द्वयुद्धमनुप्राप्तो दिष्ट्या ते रावणिर्हतः॥

saṅkhye tasya na kiñcittu rāvaṇasya parābhavaḥ |dvandvayuddhamanuprāpto diṣṭyā te rāvaṇirhataḥ ||

दिष्ट्या तस्य महाबाहो कालस्येवाभिधावतः ।मुक्तः सुररिपोर्वीर प्राप्तश्च विजयस्त्वया॥

diṣṭyā tasya mahābāho kālasyevābhidhāvataḥ |muktaḥ surariporvīra prāptaśca vijayastvayā ||

अभिनन्दाम ते सर्वे संश्रुत्येन्द्रजितो वधम् ।सो ऽवध्यः सर्वभूतानां महामायाधरो युधि॥

abhinandāma te sarve saṃśrutyendrajito vadham |so 'vadhyaḥ sarvabhūtānāṃ mahāmāyādharo yudhi ||

विस्मयस्त्वेष चास्माकं तच्छ्रुत्वेन्द्रजितं हतम्॥

vismayastveṣa cāsmākaṃ tacchrutvendrajitaṃ hatam ||

एते चान्ये च बहवो राक्षसाः कामरूपिणः ।दिष्ट्या त्वया हता वीरा रघूणां कुलवर्द्धन॥

ete cānye ca bahavo rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ |diṣṭyā tvayā hatā vīrā raghūṇāṃ kulavarddhana ||

दत्त्वा पुण्यामिमां वीर सौम्यामभयदक्षिणाम् ॥

dattvā puṇyāmimāṃ vīra saumyāmabhayadakṣiṇām ||

दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामित्रकर्शन॥

diṣṭyā vardhasi kākutstha jayenāmitrakarśana ||

श्रुत्वा तु तेषां वचनमृषीणां भावितात्मनाम् ।विस्मयं परमं गत्वा रामः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥

śrutvā tu teṣāṃ vacanamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |vismayaṃ paramaṃ gatvā rāmaḥ prāñjalirabravīt ||

भगवन्तः कुम्भकर्णं रावणं च निशाचरम् ।अतिक्रम्य महावीर्यौ किं प्रशंसथ रावणिम्॥

bhagavantaḥ kumbhakarṇaṃ rāvaṇaṃ ca niśācaram |atikramya mahāvīryau kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim ||

महोदरं प्रहस्तं च विरूपाक्षं च राक्षसम् ।मत्तोन्मत्तौ च दुर्धर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ॥

mahodaraṃ prahastaṃ ca virūpākṣaṃ ca rākṣasam |mattonmattau ca durdharṣau devāntakanarāntakau ||

अतिक्रम्य महावीर्यान् किं प्रशंसथ रावणिम्॥

atikramya mahāvīryān kiṃ praśaṃsatha rāvaṇim ||

अतिकायं त्रिशिरसं धूम्राक्षं च निशाचरम् ।अतिक्रम्य महावीर्यान्किं प्रशंसथ रावणिम्॥

atikāyaṃ triśirasaṃ dhūmrākṣaṃ ca niśācaram |atikramya mahāvīryānkiṃ praśaṃsatha rāvaṇim ||

कीदृशो वै प्रभावो ऽस्य किं बलं कः पराक्रमः ।केन वा कारणेनैष रावणादतिरिच्यते॥

kīdṛśo vai prabhāvo 'sya kiṃ balaṃ kaḥ parākramaḥ |kena vā kāraṇenaiṣa rāvaṇādatiricyate ||

शक्यं यदि मया श्रोतुं न खल्वाज्ञापयामि वः ।यदि गुह्यं न चेद्वक्तुं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम्॥

śakyaṃ yadi mayā śrotuṃ na khalvājñāpayāmi vaḥ |yadi guhyaṃ na cedvaktuṃ śrotumicchāmi kathyatām ||

शक्रो ऽपि विजितस्तेन कथं लब्धवरश्च सः ।कथं च बलवानन्पुत्रो न पिता तस्य रावणः॥

śakro 'pi vijitastena kathaṃ labdhavaraśca saḥ |kathaṃ ca balavānanputro na pitā tasya rāvaṇaḥ ||

कथं पितुश्चाभ्यधिको महाहवे शक्रस्य जेता हि कथं स राक्षसः ।वराश्च लब्धाः कथयस्व मे ऽद्य तत्पृच्छतश्चास्य मुनीन्द्र सर्वम्॥

kathaṃ pituścābhyadhiko mahāhave śakrasya jetā hi kathaṃ sa rākṣasaḥ |varāśca labdhāḥ kathayasva me 'dya tatpṛcchataścāsya munīndra sarvam ||