Loading
वाल्मीकि रामायण · 42 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंततस्तमसि सञ्जाते सर्वे ते देवराक्षसाः ।अयुद्ध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम्॥
tatastamasi sañjāte sarve te devarākṣasāḥ |ayuddhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam ||
ततस्तु देवसैन्येन राक्षसानां बृहद्बलम् ।दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम्॥
tatastu devasainyena rākṣasānāṃ bṛhadbalam |daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam ||
तस्मिंस्तु तामसे युद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः ।अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम्॥
tasmiṃstu tāmase yuddhe sarve te devarākṣasāḥ |anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam ||
इन्द्रश्च रावणश्चैव रावणिश्च महाबलः ।तस्मिंस्तमोजालवृते मोहमीयुर्न ते त्रयः॥
indraśca rāvaṇaścaiva rāvaṇiśca mahābalaḥ |tasmiṃstamojālavṛte mohamīyurna te trayaḥ ||
स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं रावणो निहतं क्षणात् ।क्रोधमभ्यगमत्तीव्रं महानादं च मुक्तवान्॥
sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ rāvaṇo nihataṃ kṣaṇāt |krodhamabhyagamattīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān ||
क्रोधात्सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थमुवाच ह ।परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तो नयस्व माम्॥
krodhātsūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanasthamuvāca ha |parasainyasya madhyena yāvadanto nayasva mām ||
अद्यैतान् त्रिदशान्सर्वान्विक्रमैः समरे स्वयम् ।नानाशस्त्रैर्महाघोरैर्नयामि यमसादनम्॥
adyaitān tridaśānsarvānvikramaiḥ samare svayam |nānāśastrairmahāghorairnayāmi yamasādanam ||
अहमिन्द्रं वधिष्यामि धनदं वरुणं यमम् ।त्रिदशान्विनिहत्याथ स्वयं स्थास्याम्यथोपरि ।विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम्॥
ahamindraṃ vadhiṣyāmi dhanadaṃ varuṇaṃ yamam |tridaśānvinihatyātha svayaṃ sthāsyāmyathopari |viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham ||
द्विः खलु त्वां ब्रवीम्यद्य यावदन्तो नयस्व माम्॥
dviḥ khalu tvāṃ bravīmyadya yāvadanto nayasva mām ||
अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् ।नय मामद्य तत्र त्वमुदयो यत्र पर्वतः॥
ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam |naya māmadya tatra tvamudayo yatra parvataḥ ||
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान्स मनोजवान् ।आदिदेशाथ शत्रणां मध्येनैव च सारथिः॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā turagānsa manojavān |ādideśātha śatraṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ ||
तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस्तदा ।रथस्थः समरस्थस्तान्देवान्वाक्यमथाब्रवीत्॥
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvarastadā |rathasthaḥ samarasthastāndevānvākyamathābravīt ||
सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत्तावन्मम रोचते ।जीवन्नेव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम्॥
surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yattāvanmama rocate |jīvanneva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām ||
एष ह्यतिबलः सैन्यै रथेन पवनौजसा ।गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि॥
eṣa hyatibalaḥ sainyai rathena pavanaujasā |gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi ||
नह्येष हन्तुं शक्यो ऽद्य वरदानात्सुनिर्भयः ।तद्ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे॥
nahyeṣa hantuṃ śakyo 'dya varadānātsunirbhayaḥ |tadgrahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge ||
यथा बलौ निरुद्धे च त्रैलोक्यं भुज्यते मया ।एवमेतस्य पापस्य निरोधो मम रोचते॥
yathā balau niruddhe ca trailokyaṃ bhujyate mayā |evametasya pāpasya nirodho mama rocate ||
ततो ऽन्यं देशमास्थाय शक्रः सन्त्यज्य रावणम् ।अयुध्यत महाराज राक्षसांस्त्रासयन्रणे॥
tato 'nyaṃ deśamāsthāya śakraḥ santyajya rāvaṇam |ayudhyata mahārāja rākṣasāṃstrāsayanraṇe ||
उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तकः ।दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः॥
uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartakaḥ |dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ ||
ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः ।देवतानां बलं सर्वं शरवर्षैरवाकिरत्॥
tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ |devatānāṃ balaṃ sarvaṃ śaravarṣairavākirat ||
ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रनष्टं तु स्वकं बलम् ।न्यवर्तयदसम्भ्रान्तः समावृत्य दशाननम्॥
tataḥ śakro nirīkṣyātha pranaṣṭaṃ tu svakaṃ balam |nyavartayadasambhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam ||
एतस्मिन्नन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः ।हा हताः स्म इति ग्रस्तं दृष्ट्वा शक्रेण रावणम्॥
etasminnantare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ |hā hatāḥ sma iti grastaṃ dṛṣṭvā śakreṇa rāvaṇam ||
ततो रथं समास्थाय रावणिः क्रोधमूर्च्छितः ।तत्सैन्यमतिसङ्क्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम्॥
tato rathaṃ samāsthāya rāvaṇiḥ krodhamūrcchitaḥ |tatsainyamatisaṅkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam ||
तां प्रविश्य महामायां प्राप्तां गोपतिना पुरा ।प्रविवेश सुसंरब्धस्तत्सैन्यं समभिद्रवत्॥
tāṃ praviśya mahāmāyāṃ prāptāṃ gopatinā purā |praviveśa susaṃrabdhastatsainyaṃ samabhidravat ||
स सर्वा देवतास्त्यक्त्वा शक्रमेवाभ्यधावत ।महेन्द्रश्च महातेजा नापश्यच्च सुतं रिपोः॥
sa sarvā devatāstyaktvā śakramevābhyadhāvata |mahendraśca mahātejā nāpaśyacca sutaṃ ripoḥ ||
विमुक्तकवचस्तत्र वध्यमानो ऽपि रावणिः ।त्रिदशैः सुमहावीर्यैर्न चकार च किञ्चन॥
vimuktakavacastatra vadhyamāno 'pi rāvaṇiḥ |tridaśaiḥ sumahāvīryairna cakāra ca kiñcana ||
स मातलिं समायान्तं ताडयित्वा शरोत्तमैः ।महेन्द्रं बाणवर्षेण भूय एवाभ्यवाकिरत्॥
sa mātaliṃ samāyāntaṃ tāḍayitvā śarottamaiḥ |mahendraṃ bāṇavarṣeṇa bhūya evābhyavākirat ||
ततस्त्यक्त्वा रथं शक्रो विससर्ज च सारथिम् ।ऐरावतं समारुह्य मृगयामास रावणिम्॥
tatastyaktvā rathaṃ śakro visasarja ca sārathim |airāvataṃ samāruhya mṛgayāmāsa rāvaṇim ||
स तत्र मायाबलवानदृश्यो ऽथान्तरिक्षगः ।इन्द्रं मायापरिक्षिप्तं कृत्वा स प्राद्रवच्छरैः॥
sa tatra māyābalavānadṛśyo 'thāntarikṣagaḥ |indraṃ māyāparikṣiptaṃ kṛtvā sa prādravaccharaiḥ ||
स तं यदा परिश्रान्तमिन्द्रं जज्ञे ऽथ रावणिः ।तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यमभितो ऽनयत्॥
sa taṃ yadā pariśrāntamindraṃ jajñe 'tha rāvaṇiḥ |tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyamabhito 'nayat ||
तं तु दृष्ट्वा बलात्तेन नीयमानं महारणात् ।महेन्द्रममराः सर्वे किं नु स्यादित्यचिन्तयन्॥
taṃ tu dṛṣṭvā balāttena nīyamānaṃ mahāraṇāt |mahendramamarāḥ sarve kiṃ nu syādityacintayan ||
दृश्यते न स मायावी शक्रजित्समितिञ्जयः ।विद्यावानपि येनेन्द्रो मायया नीयते बलात्॥
dṛśyate na sa māyāvī śakrajitsamitiñjayaḥ |vidyāvānapi yenendro māyayā nīyate balāt ||
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धाः सर्वे सुरगणास्तदा ।रावणं विमुखीकृत्य शरवर्षैरवाकिरन्॥
etasminnantare kruddhāḥ sarve suragaṇāstadā |rāvaṇaṃ vimukhīkṛtya śaravarṣairavākiran ||
रावणस्तु समासाद्य आदित्यांश्च वसूंस्तदा ।न शशाक स सङ्ग्रामे योद्धुं शत्रुभिरर्दितः॥
rāvaṇastu samāsādya ādityāṃśca vasūṃstadā |na śaśāka sa saṅgrāme yoddhuṃ śatrubhirarditaḥ ||
स तं दृष्ट्वा परिम्लानं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।रावणिः पितरं युद्धे दर्शनस्थो ऽब्रवीदिदम्॥
sa taṃ dṛṣṭvā parimlānaṃ prahārairjarjarīkṛtam |rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe darśanastho 'bravīdidam ||
आगच्छ तात गच्छामो रणकर्म निवर्तताम् ।जितं नो विदितं ते ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः॥
āgaccha tāta gacchāmo raṇakarma nivartatām |jitaṃ no viditaṃ te 'stu svastho bhava gatajvaraḥ ||
अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः ।स गृहीतो दैवबलाद्भग्नदर्पाः सुराः कृताः॥
ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ |sa gṛhīto daivabalādbhagnadarpāḥ surāḥ kṛtāḥ ||
यथेष्टं भुङ्क्ष्व लोकांस्त्रीन्निगृह्यारातिमोजसा ।वृथा किं ते श्रमेणेह युद्धमद्य तु निष्फलम्॥
yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva lokāṃstrīnnigṛhyārātimojasā |vṛthā kiṃ te śrameṇeha yuddhamadya tu niṣphalam ||
ततस्ते दैवतगणा निवृत्ता रणकर्मणः ।तच्छ्रुत्वा रावणेर्वाक्यं स्वस्थचेताः बभूव ह॥
tataste daivatagaṇā nivṛttā raṇakarmaṇaḥ |tacchrutvā rāvaṇervākyaṃ svasthacetāḥ babhūva ha ||
अथ स रणविगतज्वरः प्रभुर्विजयमवाप्य निशाचराधिपः ।स्वभवनमभितो जगाम हृष्टः स्वसुतमवाप्य च वाक्यमब्रवीत्॥
atha sa raṇavigatajvaraḥ prabhurvijayamavāpya niśācarādhipaḥ |svabhavanamabhito jagāma hṛṣṭaḥ svasutamavāpya ca vākyamabravīt ||
अतिबलसदृशैः पराक्रमैस्तैर्मम कुलमानविवर्धनं कृतम् ।यदयमतुल्यबलस्त्वयाद्य वै त्रिदशपतिस्त्रिदशाश्च निर्जिताः॥
atibalasadṛśaiḥ parākramaistairmama kulamānavivardhanaṃ kṛtam |yadayamatulyabalastvayādya vai tridaśapatistridaśāśca nirjitāḥ ||
नय रथमधिरोप्य वासवं नगरमितो व्रज सेनया वृतस्त्वम् ।अहमपि तव गच्छतो द्रुतं सह सचिवैरनुयामि पृष्ठतः॥
naya rathamadhiropya vāsavaṃ nagaramito vraja senayā vṛtastvam |ahamapi tava gacchato drutaṃ saha sacivairanuyāmi pṛṣṭhataḥ ||
अथ स बलवृतः सवाहनस्त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः ।स्वभवनमभिगम्य वीर्यवान्कृतसमरान्विससर्ज राक्षसान्॥
atha sa balavṛtaḥ savāhanastridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ |svabhavanamabhigamya vīryavānkṛtasamarānvisasarja rākṣasān ||