Kanda.Sarga 7.30

जिते महेन्द्रे ऽतिबले रावणस्य सुतेन वै ।प्रजापतिं पुरस्कृत्य ययुर्लङ्कां सुरास्तदा॥

jite mahendre 'tibale rāvaṇasya sutena vai |prajāpatiṃ puraskṛtya yayurlaṅkāṃ surāstadā ||

तत्र रावणमासाद्य पुत्रभ्रातृभिरावृतम् ।अब्रवीद्गगने तिष्ठन्सामपूर्वं प्रजापतिः॥

tatra rāvaṇamāsādya putrabhrātṛbhirāvṛtam |abravīdgagane tiṣṭhansāmapūrvaṃ prajāpatiḥ ||

वत्स रावण तुष्टो ऽस्मि पुत्रस्य तव संयुगे ।अहो ऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्यो ऽधिको ऽपि वा॥

vatsa rāvaṇa tuṣṭo 'smi putrasya tava saṃyuge |aho 'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo 'dhiko 'pi vā ||

जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा ।कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतो ऽस्मि स्वसुतेन वै॥

jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā |kṛtā pratijñā saphalā prīto 'smi svasutena vai ||

अयं च पुत्रो ऽतिबलस्तव रावण वीर्यवान् ।जगतीन्द्रजिदित्येव परिख्यातो भविष्यति॥

ayaṃ ca putro 'tibalastava rāvaṇa vīryavān |jagatīndrajidityeva parikhyāto bhaviṣyati ||

बलवान्दुर्जयश्चैव भविष्यत्येव राक्षसः ।यं समाश्रित्य ते राजन्स्थापितास्त्रिदशा वशे॥

balavāndurjayaścaiva bhaviṣyatyeva rākṣasaḥ |yaṃ samāśritya te rājansthāpitāstridaśā vaśe ||

तन्मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः ।किञ्चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्तु दिवौकसः॥

tanmucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ |kiñcāsya mokṣaṇārthāya prayacchantu divaukasaḥ ||

अथाब्रवीन्महातेजा इन्द्रजित्समितिञ्जयः ।अमरत्वमहं देव वृणे यद्येष मुच्यते॥

athābravīnmahātejā indrajitsamitiñjayaḥ |amaratvamahaṃ deva vṛṇe yadyeṣa mucyate ||

चतुष्पदां खेचराणामन्येषां वा महौजसाम् ।वृक्षगुल्मक्षुपलतातृणोपलमहीभृताम्॥

catuṣpadāṃ khecarāṇāmanyeṣāṃ vā mahaujasām |vṛkṣagulmakṣupalatātṛṇopalamahībhṛtām ||

सर्वे ऽपि जन्तवो ऽन्योन्यं भेतव्ये सति बिभ्यति ।अतो ऽत्र लोके सर्वेषां सर्वस्माच्च भवेद्भयम्॥

sarve 'pi jantavo 'nyonyaṃ bhetavye sati bibhyati |ato 'tra loke sarveṣāṃ sarvasmācca bhavedbhayam ||

ततो ऽब्रवीन्महातेजा मेघनादं प्रजापतिः ।नास्ति सर्वामरत्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि ।चतुष्पदः पक्षिणश्च भूतानां वा महौजसाम्॥

tato 'bravīnmahātejā meghanādaṃ prajāpatiḥ |nāsti sarvāmaratvaṃ hi kasyacitprāṇino bhuvi |catuṣpadaḥ pakṣiṇaśca bhūtānāṃ vā mahaujasām ||

श्रुत्वा पितामहेनोक्तमिन्द्रजित्प्रभुणाव्ययम्॥

śrutvā pitāmahenoktamindrajitprabhuṇāvyayam ||

्वं हि कस्यचित्प्राणिनो भुवि ।अथाब्रवीत्स तत्रस्थं मेघनादो महाबलः ।श्रूयतां वा भवेत्सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे॥

vaṃ hi kasyacitprāṇino bhuvi |athābravītsa tatrasthaṃ meghanādo mahābalaḥ |śrūyatāṃ vā bhavetsiddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe ||

ममेष्टं नित्यशो हर्व्यैर्मन्त्रैः सम्पूज्य पावकम् ।सङ्ग्राममवतर्त्तुं च शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः॥

mameṣṭaṃ nityaśo harvyairmantraiḥ sampūjya pāvakam |saṅgrāmamavatarttuṃ ca śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ ||

अश्वयुक्तो रथो मह्यमुत्तिष्ठेत्तु विभावसोः ।तत्स्थस्यामरता स्यान्मे एष मे निश्चयो वरः॥

aśvayukto ratho mahyamuttiṣṭhettu vibhāvasoḥ |tatsthasyāmaratā syānme eṣa me niścayo varaḥ ||

तस्मिन्यद्यसमाप्ते च जप्यहोमे विभावसौ ।युध्येयं देव सङ्ग्रामे तदा मे स्याद्विनाशनम्॥

tasminyadyasamāpte ca japyahome vibhāvasau |yudhyeyaṃ deva saṅgrāme tadā me syādvināśanam ||

सर्वो हि तपसा देव वृणोत्यमरतां पुमान् ।विक्रमेण मया त्वेतदमरत्वं प्रवर्तितम्॥

sarvo hi tapasā deva vṛṇotyamaratāṃ pumān |vikrameṇa mayā tvetadamaratvaṃ pravartitam ||

एवमस्त्विति तं चाह वाक्यं देवः पितामहः ।मुक्तश्चेन्द्रजिता शक्रो गताश्च त्रिदिवं सुराः॥

evamastviti taṃ cāha vākyaṃ devaḥ pitāmahaḥ |muktaścendrajitā śakro gatāśca tridivaṃ surāḥ ||

एतस्मिन्नन्तरे राम दीनो भ्रष्टाम्बरद्युतिः ।इन्द्रश्चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः॥

etasminnantare rāma dīno bhraṣṭāmbaradyutiḥ |indraścintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ ||

तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः ।शतक्रतो किमु पुरा करोति स्म सुदुष्कृतम्॥

taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ |śatakrato kimu purā karoti sma suduṣkṛtam ||

अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टास्तथा प्रभो ।एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश्च सर्वशः॥

amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāstathā prabho |ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāśca sarvaśaḥ ||

तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणे ऽपि वा ।ततो ऽहमेकाग्रमनास्ताः प्रजाः परिचिन्तयम्॥

tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe 'pi vā |tato 'hamekāgramanāstāḥ prajāḥ paricintayam ||

सो ऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियमेकां विनिर्ममे ।यद्यत्प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत्तदुद्धृतम्॥

so 'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyamekāṃ vinirmame |yadyatprajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tattaduddhṛtam ||

ततो मया रूपगुणैरहल्या स्त्री विनिर्मिता ।हलं नामेह वैरूपं हल्यं तत्प्रभवं भवेत्॥

tato mayā rūpaguṇairahalyā strī vinirmitā |halaṃ nāmeha vairūpaṃ halyaṃ tatprabhavaṃ bhavet ||

यस्मान्न विद्यते हल्यं तेनाहल्येति विश्रुता ।अहल्येति मया शक्र तस्या नाम प्रवर्तितम्॥

yasmānna vidyate halyaṃ tenāhalyeti viśrutā |ahalyeti mayā śakra tasyā nāma pravartitam ||

निर्मितायां च देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ ।भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततो ऽभवत्॥

nirmitāyāṃ ca devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha |bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato 'bhavat ||

त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो ।स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरन्दर॥

tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho |sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti purandara ||

सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः ।न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च ह॥

sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ |nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca ha ||

ततस्तस्य परिज्ञाय महास्थैर्यं महामुनेः ।ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा॥

tatastasya parijñāya mahāsthairyaṃ mahāmuneḥ |jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā ||

सङ्क्रुद्धस्त्वं हि धर्मात्मन् गत्वा तस्याश्रमं मुनेः ।दृष्टवांश्च तदा तां स्त्रीं दीप्तामग्निशिखामिव॥

saṅkruddhastvaṃ hi dharmātman gatvā tasyāśramaṃ muneḥ |dṛṣṭavāṃśca tadā tāṃ strīṃ dīptāmagniśikhāmiva ||

सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना ।दृष्टस्त्वं च तदा तेन ह्याश्रमे परमर्षिणा॥

sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā |dṛṣṭastvaṃ ca tadā tena hyāśrame paramarṣiṇā ||

ततः क्रुद्धेन तेना ऽसि शप्तः परमतेजसा ।गतो ऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम्॥

tataḥ kruddhena tenā 'si śaptaḥ paramatejasā |gato 'si yena devendra daśābhāgaviparyayam ||

यस्मान्मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् ।तस्मात्त्वं समरे राजञ्छत्रुहस्तं गमिष्यसि॥

yasmānme dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam |tasmāttvaṃ samare rājañchatruhastaṃ gamiṣyasi ||

अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस्त्वयेह प्रवर्तितः ।मानुषेष्वपि लोकेषु भविष्यति न संशयः॥

ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yastvayeha pravartitaḥ |mānuṣeṣvapi lokeṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्यर्धं निपतिष्यति ।न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति न संशयः॥

tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayyardhaṃ nipatiṣyati |na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

यश्च यश्च सुरेन्द्रः स्याद्ध्रुवः स न भविष्यति ।एष शापो मया मुक्त इत्यसौ त्वां तदा ऽब्रवीत्॥

yaśca yaśca surendraḥ syāddhruvaḥ sa na bhaviṣyati |eṣa śāpo mayā mukta ityasau tvāṃ tadā 'bravīt ||

तां तु भार्यां स निर्भर्त्स्य सो ऽब्रवीत्सुमहातपाः ।दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः॥

tāṃ tu bhāryāṃ sa nirbhartsya so 'bravītsumahātapāḥ |durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ ||

रूपयौवनसम्पन्ना यस्मात्त्वमनवस्थिता ।तस्माद्रूपवती लोके न त्वमेका भविष्यति॥

rūpayauvanasampannā yasmāttvamanavasthitā |tasmādrūpavatī loke na tvamekā bhaviṣyati ||

रूपं च ते प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति न संशयः ।यत्तदेकं समाश्रित्य विभ्रमो ऽयमुपस्थितः॥

rūpaṃ ca te prajāḥ sarvā gamiṣyanti na saṃśayaḥ |yattadekaṃ samāśritya vibhramo 'yamupasthitaḥ ||

तदाप्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः ।सा तं प्रसादयामास महर्षिं गौतमं तदा॥

tadāprabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ |sā taṃ prasādayāmāsa maharṣiṃ gautamaṃ tadā ||

अज्ञानाद्धर्षिता विप्र त्वद्रूपेण दिवौकसा ।न कामकाराद्विप्रर्षे प्रसादं कर्तुमर्हसि॥

ajñānāddharṣitā vipra tvadrūpeṇa divaukasā |na kāmakārādviprarṣe prasādaṃ kartumarhasi ||

अहल्यया त्वेवमुक्तः प्रत्युवाच स गौतमः ।उत्पत्स्यति महातेजा इक्ष्वाकूणां महारथः॥

ahalyayā tvevamuktaḥ pratyuvāca sa gautamaḥ |utpatsyati mahātejā ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ ||

रामो नाम श्रुतो लोके वनं चाप्युपयास्यति ।ब्राह्मणार्थे महाबाहुर्विष्णुर्मानुषविग्रहः ।तं द्रक्ष्यसि यदा भद्रे ततः पूता भविष्यसि॥

rāmo nāma śruto loke vanaṃ cāpyupayāsyati |brāhmaṇārthe mahābāhurviṣṇurmānuṣavigrahaḥ |taṃ drakṣyasi yadā bhadre tataḥ pūtā bhaviṣyasi ||

स हि पावयितुं शक्तस्त्वया यद्दुष्कृतं कृतम् ।तस्यातिथ्यं च कृत्वा वै मत्समीपं गमिष्यसि॥

sa hi pāvayituṃ śaktastvayā yadduṣkṛtaṃ kṛtam |tasyātithyaṃ ca kṛtvā vai matsamīpaṃ gamiṣyasi ||

वत्स्यसि त्वं मया सार्धं तदा हि वरवर्णिनि ।एवमुक्त्वा स विप्रर्षिराजगाम स्वमाश्रमम्॥

vatsyasi tvaṃ mayā sārdhaṃ tadā hi varavarṇini |evamuktvā sa viprarṣirājagāma svamāśramam ||

तपश्चाचार सुमहत्सा पत्नी ब्रह्मवादिनः ।शापोत्सर्गाद्धि तस्येदं मुनेः सर्वमुपस्थितम्॥

tapaścācāra sumahatsā patnī brahmavādinaḥ |śāpotsargāddhi tasyedaṃ muneḥ sarvamupasthitam ||

तत्स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत्त्वया कृतम् ।तेन त्वं ग्रहणं शत्रोर्यातो नान्येन वासव॥

tatsmara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yattvayā kṛtam |tena tvaṃ grahaṇaṃ śatroryāto nānyena vāsava ||

शीघ्रं वै यज यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः ।पावितस्तेन यज्ञेन यास्यसे त्रिदिवं ततः॥

śīghraṃ vai yaja yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ |pāvitastena yajñena yāsyase tridivaṃ tataḥ ||

पुत्रश्च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे ।नीतः सन्निहितश्चैव आर्यकेण महोदधौ॥

putraśca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe |nītaḥ sannihitaścaiva āryakeṇa mahodadhau ||

एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्तु यज्ञमिष्ट्वा च वैष्णवम् ।पुनस्त्रिदिवमाक्रामदन्वशासच्च देवराट्॥

etacchrutvā mahendrastu yajñamiṣṭvā ca vaiṣṇavam |punastridivamākrāmadanvaśāsacca devarāṭ ||

एतदिन्द्रजितो नाम बलं यत्कीर्तितं मया ।निर्जितस्तेन देवेन्द्रः प्राणिनो ऽन्ये तु किं पुनः॥

etadindrajito nāma balaṃ yatkīrtitaṃ mayā |nirjitastena devendraḥ prāṇino 'nye tu kiṃ punaḥ ||

आश्चर्यमिति रामश्च लक्ष्मणश्चाब्रवीत्तदा ।अगस्त्यवचनं श्रुत्वा वानरा राक्षसास्तदा॥

āścaryamiti rāmaśca lakṣmaṇaścābravīttadā |agastyavacanaṃ śrutvā vānarā rākṣasāstadā ||

विभीषणस्तु रामस्य पार्श्वस्थो वाक्यमब्रवीत् ।आश्चर्यं स्मारितो ऽस्म्यद्य यत्तद्दृष्टं पुरातनम्॥

vibhīṣaṇastu rāmasya pārśvastho vākyamabravīt |āścaryaṃ smārito 'smyadya yattaddṛṣṭaṃ purātanam ||

अगस्त्यं त्वब्रवीद्रामः सत्यमेतच्छ्रुतं च मे॥

agastyaṃ tvabravīdrāmaḥ satyametacchrutaṃ ca me ||

एवं राम समुद्भूतो रावणो लोककण्टकः ।सपुत्रो येन सङ्ग्रामे जितः शक्रः सुरेश्वरः॥

evaṃ rāma samudbhūto rāvaṇo lokakaṇṭakaḥ |saputro yena saṅgrāme jitaḥ śakraḥ sureśvaraḥ ||