Kanda.Sarga 1.65

अथ हैमवतीम् राम दिशम् त्यक्त्वा महामुनिः ।पूर्वाम् दिशम् अनुप्राप्य तपः तेपे सुदारुणम्॥

atha haimavatīm rāma diśam tyaktvā mahāmuniḥ |pūrvām diśam anuprāpya tapaḥ tepe sudāruṇam ||

मौनम् वर्ष सहस्रस्य कृत्वा व्रतम् अनुत्तमम् ।चकार अप्रतिमम् राम तपः परम दुष्करम्॥

maunam varṣa sahasrasya kṛtvā vratam anuttamam |cakāra apratimam rāma tapaḥ parama duṣkaram ||

पूर्णे वर्ष सहस्रे तु काष्ठ भूतम् महामुनिम् ।विघ्नैः बहुभिः आधूतम् क्रोधो न अंतरम् आविशत्॥

pūrṇe varṣa sahasre tu kāṣṭha bhūtam mahāmunim |vighnaiḥ bahubhiḥ ādhūtam krodho na aṃtaram āviśat ||

सः कृत्वा निश्चयम् राम तप आतिष्टत् अव्ययम् ।तस्य वर्ष सहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रतः॥

saḥ kṛtvā niścayam rāma tapa ātiṣṭat avyayam |tasya varṣa sahasrasya vrate pūrṇe mahāvrataḥ ||

भोक्तुम् आरब्धवान् अन्नम् तस्मिन् काले रघूत्तम ।इन्द्रो द्विजातिः भूत्वा तम् सिद्ध अन्नम् अयाचत्॥

bhoktum ārabdhavān annam tasmin kāle raghūttama |indro dvijātiḥ bhūtvā tam siddha annam ayācat ||

तस्मैः दत्त्वा तदा सिद्धम् सर्वम् विप्राय निश्चितः ।निःषेषिते अन्ने भगवान् अभुक्त्वा इव महातपाः॥

tasmaiḥ dattvā tadā siddham sarvam viprāya niścitaḥ |niḥṣeṣite anne bhagavān abhuktvā iva mahātapāḥ ||

न किंचित् अवदत् विप्रम् मौन व्रतम् उपास्थितः ।तथा एव आसीत् पुनः मौनम् अनुच्छ्वासम् चकार ह॥

na kiṃcit avadat vipram mauna vratam upāsthitaḥ |tathā eva āsīt punaḥ maunam anucchvāsam cakāra ha ||

अथ वर्ष सहस्रम् च न उच्छ्वसन् मुनिपुंगवः ।तस्य अनुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत॥

atha varṣa sahasram ca na ucchvasan munipuṃgavaḥ |tasya anucchvasamānasya mūrdhni dhūmo vyajāyata ||

त्रै लोक्यम् येन संभ्रांतम् आतापितम् इव अभवत् ।ततो देवर्षि गन्धर्वाः पन्नग उरग राक्षसाः॥

trai lokyam yena saṃbhrāṃtam ātāpitam iva abhavat |tato devarṣi gandharvāḥ pannaga uraga rākṣasāḥ ||

मोहिता तपसा तस्य तेजसा मंदरश्मयः ।कश्मल उपहताः सर्वे पितामहम् अथ अब्रुवन्॥

mohitā tapasā tasya tejasā maṃdaraśmayaḥ |kaśmala upahatāḥ sarve pitāmaham atha abruvan ||

बहुभिः कारणैः देव विश्वामित्रो महामुनिः ।लोभितः क्रोधितः चैव तपसा च अभिवर्धते॥

bahubhiḥ kāraṇaiḥ deva viśvāmitro mahāmuniḥ |lobhitaḥ krodhitaḥ caiva tapasā ca abhivardhate ||

न हि अस्य वृजिनम् किंचित् दृश्यते सूक्ष्मम् अपि अथ ।न दीयते यदि तु अस्य मनसा यत् अभीप्सितम्॥

na hi asya vṛjinam kiṃcit dṛśyate sūkṣmam api atha |na dīyate yadi tu asya manasā yat abhīpsitam ||

विनाशयति त्रैलोक्यम् तपसा स चर अचरम् ।व्याकुलाः च दिशः सर्वा न च किंचित् प्रकाशते॥

vināśayati trailokyam tapasā sa cara acaram |vyākulāḥ ca diśaḥ sarvā na ca kiṃcit prakāśate ||

सागराः क्षुभिताः सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वताः ।प्रकंपते च वसुधा वायुः वाति इह संकुलः॥

sāgarāḥ kṣubhitāḥ sarve viśīryante ca parvatāḥ |prakaṃpate ca vasudhā vāyuḥ vāti iha saṃkulaḥ ||

ब्रह्मन् नप्रतिजानीमो नास्तिको जायते जनः ।सम्मूढम् इव त्रैलोक्यम् संप्रक्षुभित मानसम्॥

brahman napratijānīmo nāstiko jāyate janaḥ |sammūḍham iva trailokyam saṃprakṣubhita mānasam ||

भास्करो निष्प्रभः चैव महर्षेः तस्य तेजसा ।बुद्धिम् न कुरुते यावत् नाशे देव महामुनिः॥

bhāskaro niṣprabhaḥ caiva maharṣeḥ tasya tejasā |buddhim na kurute yāvat nāśe deva mahāmuniḥ ||

तावत् प्रसादो भगवान् अग्नि रूपो महाद्युतिः ।काल अग्निना यथा पूर्वम् त्रैलोक्यम् दह्यते अखिलम्॥

tāvat prasādo bhagavān agni rūpo mahādyutiḥ |kāla agninā yathā pūrvam trailokyam dahyate akhilam ||

देव राज्यम् चिकीर्षेत दीयताम् अस्य यत् मतम् ।ततः सुर गणाः सर्वे पितामह पुरोगमाः॥

deva rājyam cikīrṣeta dīyatām asya yat matam |tataḥ sura gaṇāḥ sarve pitāmaha purogamāḥ ||

विश्वामित्रम् महात्मानम् वाक्यम् मधुरम् अब्रुवन् ।ब्रह्मर्षे स्वागतम् ते अस्तु तपसा स्म सु तोषिताः॥

viśvāmitram mahātmānam vākyam madhuram abruvan |brahmarṣe svāgatam te astu tapasā sma su toṣitāḥ ||

ब्राह्मण्यम् तपसा उग्रेण प्राप्तवान् असि कौशिक ।दीर्घम् आयुः च ते ब्रह्मन् ददामि स मरुद् गणः॥

brāhmaṇyam tapasā ugreṇa prāptavān asi kauśika |dīrgham āyuḥ ca te brahman dadāmi sa marud gaṇaḥ ||

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रम् ते गच्छ सौम्य यथा सुखम् ।पितामह वचः श्रुत्वा सर्वेषाम् त्रिदिव ओकसाम्॥

svasti prāpnuhi bhadram te gaccha saumya yathā sukham |pitāmaha vacaḥ śrutvā sarveṣām tridiva okasām ||

कृत्वा प्रणामम् मुदितो व्याजहार महामुनिः ।ब्राह्मण्यम् यदि मे प्राप्तम् दीर्घम् आयुः तथैव च॥

kṛtvā praṇāmam mudito vyājahāra mahāmuniḥ |brāhmaṇyam yadi me prāptam dīrgham āyuḥ tathaiva ca ||

आऊं कारो अथ वषट् कारो वेदाः च वरयन्तु माम् ।क्षत्र वेदविदाम् श्रेष्ठो ब्रह्म वेदविदाम् अपि॥

āūṃ kāro atha vaṣaṭ kāro vedāḥ ca varayantu mām |kṣatra vedavidām śreṣṭho brahma vedavidām api ||

ब्रह्म पुत्रो वसिष्ठो माम् एवम् वदतु देवताः ।यदि अयम् परमः कामः कृतो यान्तु सुरर्षभाः॥

brahma putro vasiṣṭho mām evam vadatu devatāḥ |yadi ayam paramaḥ kāmaḥ kṛto yāntu surarṣabhāḥ ||

ततः प्रसादितो देवैः वसिष्ठो जपताम् वरः ।सख्यम् चकार ब्रह्मर्षिः एवम् अस्तु इति च अब्रवीत्॥

tataḥ prasādito devaiḥ vasiṣṭho japatām varaḥ |sakhyam cakāra brahmarṣiḥ evam astu iti ca abravīt ||

ब्रह्मर्षिः त्वम् न संदेहः सर्वम् संपद्यते तव ।इति उक्त्वा देवताः च अपि सर्वा जग्मुः यथा आगतम्॥

brahmarṣiḥ tvam na saṃdehaḥ sarvam saṃpadyate tava |iti uktvā devatāḥ ca api sarvā jagmuḥ yathā āgatam ||

विश्वामित्रो अपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यम् उत्तमम् ।पूजयामास ब्रह्मर्षिम् वसिष्ठम् जपताम् वरम्॥

viśvāmitro api dharmātmā labdhvā brāhmaṇyam uttamam |pūjayāmāsa brahmarṣim vasiṣṭham japatām varam ||

कृत कामो महीम् सर्वाम् चचार तपसि स्थितः ।एवम् तु अनेन ब्राह्मण्यम् प्राप्तम् राम महात्मना॥

kṛta kāmo mahīm sarvām cacāra tapasi sthitaḥ |evam tu anena brāhmaṇyam prāptam rāma mahātmanā ||

एष राम मुनि श्रेष्ठ एष विग्रहवान् तपः ।एष धर्मः परो नित्यम् वीर्यस्य एष परायणम्॥

eṣa rāma muni śreṣṭha eṣa vigrahavān tapaḥ |eṣa dharmaḥ paro nityam vīryasya eṣa parāyaṇam ||

एवम् उक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तमः ।शतानंद वचः श्रुत्वा राम लक्ष्मण संनिधौ॥

evam uktvā mahātejā virarāma dvijottamaḥ |śatānaṃda vacaḥ śrutvā rāma lakṣmaṇa saṃnidhau ||

जनकः प्रांजलिः वाक्यम् उवाच कुशिकाअत्मजम् ।धन्यो अस्मि अनुगृहीतो अस्मि यस्य मे मुनिपुंगव॥

janakaḥ prāṃjaliḥ vākyam uvāca kuśikāatmajam |dhanyo asmi anugṛhīto asmi yasya me munipuṃgava ||

यज्ञम् काकुत्स्थ सहितः प्राप्तवान् असि कौशिक ।पावितो अहम् त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने॥

yajñam kākutstha sahitaḥ prāptavān asi kauśika |pāvito aham tvayā brahman darśanena mahāmune ||

गुणा बहु विधाः प्राप्ताः तव संदर्शनात् मया ।विस्तरेण च वै ब्रह्मन् कीर्त्यमानम् महत्तपः॥

guṇā bahu vidhāḥ prāptāḥ tava saṃdarśanāt mayā |vistareṇa ca vai brahman kīrtyamānam mahattapaḥ ||

श्रुतम् मया महातेजो रामेण च महात्मना ।सदस्यैः प्राप्य च सदः श्रुताः ते बहवो गुणाः॥

śrutam mayā mahātejo rāmeṇa ca mahātmanā |sadasyaiḥ prāpya ca sadaḥ śrutāḥ te bahavo guṇāḥ ||

अप्रमेयम् तपः तुभ्यम् अप्रमेयम् च ते बलम् ।अप्रमेया गुणाः चैव नित्यम् ते कुशिकात्मज॥

aprameyam tapaḥ tubhyam aprameyam ca te balam |aprameyā guṇāḥ caiva nityam te kuśikātmaja ||

तृप्तिः आश्चर्य भूतानाम् कथानाम् न अस्ति मे विभो ।कर्म कालो मुनि श्रेष्ठ लम्बते रवि मण्डलम्॥

tṛptiḥ āścarya bhūtānām kathānām na asti me vibho |karma kālo muni śreṣṭha lambate ravi maṇḍalam ||

श्वः प्रभाते महातेजो द्रष्टुम् अर्हसि माम् पुनः ।स्वागतम् जपताम् श्रेष्ठ माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि॥

śvaḥ prabhāte mahātejo draṣṭum arhasi mām punaḥ |svāgatam japatām śreṣṭha mām anujñātum arhasi ||

एवम् उक्तो मुनिवरः प्रशस्य पुरुषर्षभम् ।विससर्ज आशु जनकम् प्रीतम् प्रीतिमान् तदाअ॥

evam ukto munivaraḥ praśasya puruṣarṣabham |visasarja āśu janakam prītam prītimān tadāa ||

एवम् उक्त्वा मुनि श्रेष्ठम् वैदेहो मिथिला अधिपः ।प्रदक्षिणम् चकार आशु स उपाध्यायः स बांधवः॥

evam uktvā muni śreṣṭham vaideho mithilā adhipaḥ |pradakṣiṇam cakāra āśu sa upādhyāyaḥ sa bāṃdhavaḥ ||

विश्वामित्रो अपि धर्मात्मा सह रामः स लक्ष्मणः ।स्वम् वासम् अभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभिः॥

viśvāmitro api dharmātmā saha rāmaḥ sa lakṣmaṇaḥ |svam vāsam abhicakrāma pūjyamāno maharṣibhiḥ ||