Kanda.Sarga 2.26

अभिवाद्य तु कौसल्याम् रामः सम्प्रस्थितः वनम् ।कृत स्वस्त्ययनो मात्रा धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः॥

abhivādya tu kausalyām rāmaḥ samprasthitaḥ vanam |kṛta svastyayano mātrā dharmiṣṭhe vartmani sthitaḥ ||

विराजयन् राज सुतः राज मार्गम् नरैः वृतम् ।हृदयानि आममन्थ इव जनस्य गुणवत्तया॥

virājayan rāja sutaḥ rāja mārgam naraiḥ vṛtam |hṛdayāni āmamantha iva janasya guṇavattayā ||

वैदेही च अपि तत् सर्वम् न शुश्राव तपस्विनी ।तत् एव हृदि तस्याः च यौवराज्य अभिषेचनम्॥

vaidehī ca api tat sarvam na śuśrāva tapasvinī |tat eva hṛdi tasyāḥ ca yauvarājya abhiṣecanam ||

देव कार्यम् स्म सा कृत्वा कृतज्ञा हृष्ट चेतना ।अभिज्ञा राज धर्मानाम् राज पुत्रम् प्रतीक्षते॥

deva kāryam sma sā kṛtvā kṛtajñā hṛṣṭa cetanā |abhijñā rāja dharmānām rāja putram pratīkṣate ||

प्रविवेश अथ रामः तु स्व वेश्म सुविभूषितम् ।प्रहृष्ट जन सम्पूर्णम् ह्रिया किम्चित् अवान् मुखः॥

praviveśa atha rāmaḥ tu sva veśma suvibhūṣitam |prahṛṣṭa jana sampūrṇam hriyā kimcit avān mukhaḥ ||

अथ सीता समुत्पत्य वेपमाना च तम् पतिम् ।अपश्यत् शोक सम्तप्तम् चिन्ता व्याकुलिल इन्द्रियम्॥

atha sītā samutpatya vepamānā ca tam patim |apaśyat śoka samtaptam cintā vyākulila indriyam ||

ताम् दृष्ट्वा स हि धर्मात्मा न शशाक मनोगतम् ।तम् शोकम् राघवह् सोढुम् ततो विवृतताम् गतः॥

tām dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manogatam |tam śokam rāghavah soḍhum tato vivṛtatām gataḥ ||

विवर्ण वदनम् दृष्ट्वा तम् प्रस्विन्नम् अमर्षणम् ।आह दुह्ख अभिसम्तप्ता किम् इदानीम् इदम् प्रभो॥

vivarṇa vadanam dṛṣṭvā tam prasvinnam amarṣaṇam |āha duhkha abhisamtaptā kim idānīm idam prabho ||

अद्य बार्हस्पतः श्रीमान् युक्तः पुष्यो न राघव ।प्रोच्यते ब्राह्मणैः प्राज्ञैः केन त्वम् असि दुर्मनाः॥

adya bārhaspataḥ śrīmān yuktaḥ puṣyo na rāghava |procyate brāhmaṇaiḥ prājñaiḥ kena tvam asi durmanāḥ ||

न ते शत शलाकेन जल फेन निभेन च ।आवृतम् वदनम् वल्गु चत्रेण अभिविराजते॥

na te śata śalākena jala phena nibhena ca |āvṛtam vadanam valgu catreṇa abhivirājate ||

व्यजनाभ्याम् च मुख्याभ्याम् शत पत्र निभ ईक्षणम् ।चन्द्र हम्स प्रकाशाभ्याम् वीज्यते न तव आननम्॥

vyajanābhyām ca mukhyābhyām śata patra nibha īkṣaṇam |candra hamsa prakāśābhyām vījyate na tava ānanam ||

वाग्मिनो बन्दिनः च अपि प्रहृष्टाः त्वम् नर ऋषभ ।स्तुवन्तः न अद्य दृश्यन्ते मन्गलैः सूत मागधाः॥

vāgmino bandinaḥ ca api prahṛṣṭāḥ tvam nara ṛṣabha |stuvantaḥ na adya dṛśyante mangalaiḥ sūta māgadhāḥ ||

न ते क्षौद्रम् च दधि च ब्राह्मणा वेद पारगाः ।मूर्ध्नि मूर्ध अवसिक्तस्य दधति स्म विधानतः॥

na te kṣaudram ca dadhi ca brāhmaṇā veda pāragāḥ |mūrdhni mūrdha avasiktasya dadhati sma vidhānataḥ ||

न त्वाम् प्रकृतयः सर्वा श्रेणी मुख्याः च भूषिताः ।अनुव्रजितुम् इच्चन्ति पौर जापपदाः तथा॥

na tvām prakṛtayaḥ sarvā śreṇī mukhyāḥ ca bhūṣitāḥ |anuvrajitum iccanti paura jāpapadāḥ tathā ||

चतुर्भिर् वेग सम्पन्नैः हयैः कान्चन भूषणैः ।मुख्यः पुष्य रथो युक्तः किम् न गच्चति ते अग्रतः॥

caturbhir vega sampannaiḥ hayaiḥ kāncana bhūṣaṇaiḥ |mukhyaḥ puṣya ratho yuktaḥ kim na gaccati te agrataḥ ||

न हस्ती च अग्रतः श्रीमाम्स् तव लक्षण पूजितः ।प्रयाणे लक्ष्यते वीर कृष्ण मेघ गिरि प्रभः॥

na hastī ca agrataḥ śrīmāms tava lakṣaṇa pūjitaḥ |prayāṇe lakṣyate vīra kṛṣṇa megha giri prabhaḥ ||

न च कान्चन चित्रम् ते पश्यामि प्रिय दर्शन ।भद्र आसनम् पुरः कृत्य यान्तम् वीर पुरह्सरम्॥

na ca kāncana citram te paśyāmi priya darśana |bhadra āsanam puraḥ kṛtya yāntam vīra purahsaram ||

अभिषेको यदा सज्जः किम् इदानीम् इदम् तव ।अपूर्वो मुख वर्णः च न प्रहर्षः च लक्ष्यते॥

abhiṣeko yadā sajjaḥ kim idānīm idam tava |apūrvo mukha varṇaḥ ca na praharṣaḥ ca lakṣyate ||

इति इव विलपन्तीम् ताम् प्रोवाच रघु नन्दनः ।सीते तत्रभवाम्स् तात प्रव्राजयति माम् वनम्॥

iti iva vilapantīm tām provāca raghu nandanaḥ |sīte tatrabhavāms tāta pravrājayati mām vanam ||

कुले महति सम्भूते धर्मज्ञे धर्म चारिणि ।शृणु जानकि येन इदम् क्रमेण अभ्यागतम् मम॥

kule mahati sambhūte dharmajñe dharma cāriṇi |śṛṇu jānaki yena idam krameṇa abhyāgatam mama ||

राज्ञा सत्य प्रतिज्ञेन पित्रा दशरथेन मे ।कैकेय्यै प्रीत मनसा पुरा दत्तौ महा वरौ॥

rājñā satya pratijñena pitrā daśarathena me |kaikeyyai prīta manasā purā dattau mahā varau ||

तया अद्य मम सज्जे अस्मिन्न् अभिषेके नृप उद्यते ।प्रचोदितः स समयो धर्मेण प्रतिनिर्जितः॥

tayā adya mama sajje asminn abhiṣeke nṛpa udyate |pracoditaḥ sa samayo dharmeṇa pratinirjitaḥ ||

चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यम् दण्डके मया ।पित्रा मे भरतः च अपि यौवराज्ये नियोजितः॥

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyam daṇḍake mayā |pitrā me bharataḥ ca api yauvarājye niyojitaḥ ||

सो अहम् त्वाम् आगतः द्रष्टुम् प्रस्थितः विजनम् वनम् ।भरतस्य समीपे ते न अहम् कथ्यः कदाचन॥

so aham tvām āgataḥ draṣṭum prasthitaḥ vijanam vanam |bharatasya samīpe te na aham kathyaḥ kadācana ||

ऋद्धि युक्ता हि पुरुषा न सहन्ते पर स्तवम् ।तस्मान् न ते गुणाः कथ्या भरतस्य अग्रतः मम॥

ṛddhi yuktā hi puruṣā na sahante para stavam |tasmān na te guṇāḥ kathyā bharatasya agrataḥ mama ||

न अपि त्वम् तेन भर्तव्या विशेषेण कदाचनअनुकूलतया शक्यम् समीपे तस्य वर्तितुम्॥

na api tvam tena bhartavyā viśeṣeṇa kadācanaanukūlatayā śakyam samīpe tasya vartitum ||

तस्मै दत्तम् नृवतिना यौवराज्यम् सनातनम् ।स प्रसाद्यस्त्वया सीते नृपतिश्च विशेषतः॥

tasmai dattam nṛvatinā yauvarājyam sanātanam |sa prasādyastvayā sīte nṛpatiśca viśeṣataḥ ||

अहम् च अपि प्रतिज्ञाम् ताम् गुरोह् समनुपालयन् ।वनम् अद्य एव यास्यामि स्थिरा भव मनस्विनि॥

aham ca api pratijñām tām guroh samanupālayan |vanam adya eva yāsyāmi sthirā bhava manasvini ||

याते च मयि कल्याणि वनम् मुनि निषेवितम् ।व्रत उपवास रतया भवितव्यम् त्वया अनघे॥

yāte ca mayi kalyāṇi vanam muni niṣevitam |vrata upavāsa ratayā bhavitavyam tvayā anaghe ||

काल्यम् उत्थाय देवानाम् कृत्वा पूजाम् यथा विधि ।वन्दितव्यो दशरथः पिता मम नर ईश्वरः॥

kālyam utthāya devānām kṛtvā pūjām yathā vidhi |vanditavyo daśarathaḥ pitā mama nara īśvaraḥ ||

माता च मम कौसल्या वृद्धा सम्ताप कर्शिता ।धर्मम् एव अग्रतः कृत्वा त्वत्तः सम्मानम् अर्हति॥

mātā ca mama kausalyā vṛddhā samtāpa karśitā |dharmam eva agrataḥ kṛtvā tvattaḥ sammānam arhati ||

वन्दितव्याः च ते नित्यम् याः शेषा मम मातरः ।स्नेह प्रणय सम्भोगैः समा हि मम मातरः॥

vanditavyāḥ ca te nityam yāḥ śeṣā mama mātaraḥ |sneha praṇaya sambhogaiḥ samā hi mama mātaraḥ ||

भ्रातृ पुत्र समौ च अपि द्रष्टव्यौ च विशेषतः ।त्वया लक्ष्मण शत्रुघ्नौ प्राणैः प्रियतरौ मम॥

bhrātṛ putra samau ca api draṣṭavyau ca viśeṣataḥ |tvayā lakṣmaṇa śatrughnau prāṇaiḥ priyatarau mama ||

विप्रियम् न च कर्तव्यम् भरतस्य कदाचन ।स हि राजा प्रभुः चैव देशस्य च कुलस्य च॥

vipriyam na ca kartavyam bharatasya kadācana |sa hi rājā prabhuḥ caiva deśasya ca kulasya ca ||

आराधिता हि शीलेन प्रयत्नैः च उपसेविताः ।राजानः सम्प्रसीदन्ति प्रकुप्यन्ति विपर्यये॥

ārādhitā hi śīlena prayatnaiḥ ca upasevitāḥ |rājānaḥ samprasīdanti prakupyanti viparyaye ||

औरसान् अपि पुत्रान् हि त्यजन्ति अहित कारिणः ।समर्थान् सम्प्रगृह्णन्ति जनान् अपि नर अधिपाः॥

aurasān api putrān hi tyajanti ahita kāriṇaḥ |samarthān sampragṛhṇanti janān api nara adhipāḥ ||

सा त्वम् वसेह कल्याणि राज्ञः समनुवर्तिनी ।भरतस्य रता धर्मे सत्यव्रतपरायणा॥

sā tvam vaseha kalyāṇi rājñaḥ samanuvartinī |bharatasya ratā dharme satyavrataparāyaṇā ||

अहम् गमिष्यामि महा वनम् प्रिये ।त्वया हि वस्तव्यम् इह एव भामिनि ।यथा व्यलीकम् कुरुषे न कस्यचित् ।तथा त्वया कार्यम् इदम् वचो मम॥

aham gamiṣyāmi mahā vanam priye |tvayā hi vastavyam iha eva bhāmini |yathā vyalīkam kuruṣe na kasyacit |tathā tvayā kāryam idam vaco mama ||