Kanda.Sarga 2.34

ततःकमलपत्राक्षः श्यामो निरुपमो महान् ।उवाच रामस्तम् सूतं पितुराख्याहि मामिति॥

tataḥkamalapatrākṣaḥ śyāmo nirupamo mahān |uvāca rāmastam sūtaṃ piturākhyāhi māmiti ||

स राम प्रेषितः क्षिप्रम् सम्ताप कलुष इन्द्रियः ।प्रविश्य नृपतिम् सूतः निह्श्वसन्तम् ददर्श ह॥

sa rāma preṣitaḥ kṣipram samtāpa kaluṣa indriyaḥ |praviśya nṛpatim sūtaḥ nihśvasantam dadarśa ha ||

उपरक्तमिवादित्यं भस्मच्छन्नमिवानलम्।तटाकमिव निस्तोयमपश्यज्जगतीपतिम्॥

uparaktamivādityaṃ bhasmacchannamivānalam |taṭākamiva nistoyamapaśyajjagatīpatim ||

आलोक्य तु महा प्राज्ञः परम आकुल चेतसम् ।रामम् एव अनुशोचन्तम् सूतः प्रान्जलिर् आसदत्॥

ālokya tu mahā prājñaḥ parama ākula cetasam |rāmam eva anuśocantam sūtaḥ prānjalir āsadat ||

तम् वर्धयित्वा राजानम् सूतः पूर्वम् जयाशिषा।भयविक्लबया वाचा मन्दया श्लक्ष्णमब्रवीत्॥

tam vardhayitvā rājānam sūtaḥ pūrvam jayāśiṣā |bhayaviklabayā vācā mandayā ślakṣṇamabravīt ||

अयम् स पुरुष व्याघ्र द्वारि तिष्ठति ते सुतः ।ब्राह्मणेभ्यो धनम् दत्त्वा सर्वम् चैव उपजीविनाम्॥

ayam sa puruṣa vyāghra dvāri tiṣṭhati te sutaḥ |brāhmaṇebhyo dhanam dattvā sarvam caiva upajīvinām ||

स त्वा पश्यतु भद्रम् ते रामः सत्य पराक्रमः ।सर्वान् सुहृदाअपृच्च्य त्वाम् इदानीम् दिदृक्षते॥

sa tvā paśyatu bhadram te rāmaḥ satya parākramaḥ |sarvān suhṛdāapṛccya tvām idānīm didṛkṣate ||

गमिष्यति महा अरण्यम् तम् पश्य जगती पते ।वृतम् राज गुणैः सर्वैः आदित्यम् इव रश्मिभिः॥

gamiṣyati mahā araṇyam tam paśya jagatī pate |vṛtam rāja guṇaiḥ sarvaiḥ ādityam iva raśmibhiḥ ||

स सत्य वादी धर्म आत्मा गाम्भीर्यात् सागर उपमः ।आकाशैव निष्पन्को नर इन्द्रः प्रत्युवाच तम्॥

sa satya vādī dharma ātmā gāmbhīryāt sāgara upamaḥ |ākāśaiva niṣpanko nara indraḥ pratyuvāca tam ||

सुमन्त्र आनय मे दारान् ये केचित् इह मामकाः ।दारैः परिवृतः सर्वैः द्रष्टुम् इच्चामि राघवम्॥

sumantra ānaya me dārān ye kecit iha māmakāḥ |dāraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ draṣṭum iccāmi rāghavam ||

सो अन्तः पुरम् अतीत्य एव स्त्रियः ता वाक्यम् अब्रवीत् ।आर्यो ह्वयति वो राजा गम्यताम् तत्र माचिरम्॥

so antaḥ puram atītya eva striyaḥ tā vākyam abravīt |āryo hvayati vo rājā gamyatām tatra māciram ||

एवम् उक्ताः स्त्रियः सर्वाः सुमन्त्रेण नृप आज्ञया ।प्रचक्रमुस् तत् भवनम् भर्तुर् आज्ञाय शासनम्॥

evam uktāḥ striyaḥ sarvāḥ sumantreṇa nṛpa ājñayā |pracakramus tat bhavanam bhartur ājñāya śāsanam ||

अर्ध सप्त शताः ताः तु प्रमदाः ताम्र लोचनाः ।कौसल्याम् परिवार्य अथ शनैः जग्मुर् धृत व्रताः॥

ardha sapta śatāḥ tāḥ tu pramadāḥ tāmra locanāḥ |kausalyām parivārya atha śanaiḥ jagmur dhṛta vratāḥ ||

आगतेषु च दारेषु समवेक्ष्य मही पतिः ।उवाच राजा तम् सूतम् सुमन्त्र आनय मे सुतम्॥

āgateṣu ca dāreṣu samavekṣya mahī patiḥ |uvāca rājā tam sūtam sumantra ānaya me sutam ||

स सूतः रामम् आदाय लक्ष्मणम् मैथिलीम् तदा ।जगाम अभिमुखः तूर्णम् सकाशम् जगती पतेः॥

sa sūtaḥ rāmam ādāya lakṣmaṇam maithilīm tadā |jagāma abhimukhaḥ tūrṇam sakāśam jagatī pateḥ ||

स राजा पुत्रम् आयान्तम् दृष्ट्वा दूरात् कृत अन्जलिम् ।उत्पपात आसनात् तूर्णम् आर्तः स्त्री जन सम्वृतः॥

sa rājā putram āyāntam dṛṣṭvā dūrāt kṛta anjalim |utpapāta āsanāt tūrṇam ārtaḥ strī jana samvṛtaḥ ||

सो अभिदुद्राव वेगेन रामम् दृष्ट्वा विशाम् पतिः ।तम् असम्प्राप्य दुह्ख आर्तः पपात भुवि मूर्चितः॥

so abhidudrāva vegena rāmam dṛṣṭvā viśām patiḥ |tam asamprāpya duhkha ārtaḥ papāta bhuvi mūrcitaḥ ||

तम् रामः अभ्यपातत् क्षिप्रम् लक्ष्मणः च महा रथः ।विसम्ज्ञम् इव दुह्खेन सशोकम् नृपतिम् तदा॥

tam rāmaḥ abhyapātat kṣipram lakṣmaṇaḥ ca mahā rathaḥ |visamjñam iva duhkhena saśokam nṛpatim tadā ||

स्त्री सहस्र निनादः च सम्जज्ञे राज वेश्मनि ।हाहा राम इति सहसा भूषण ध्वनि मूर्चितः॥

strī sahasra ninādaḥ ca samjajñe rāja veśmani |hāhā rāma iti sahasā bhūṣaṇa dhvani mūrcitaḥ ||

तम् परिष्वज्य बाहुभ्याम् ताव् उभौ राम लक्ष्मणौ ।पर्यन्के सीतया सार्धम् रुदन्तः समवेशयन्॥

tam pariṣvajya bāhubhyām tāv ubhau rāma lakṣmaṇau |paryanke sītayā sārdham rudantaḥ samaveśayan ||

अथ रामः मुहूर्तेन लब्ध सम्ज्ञम् मही पतिम् ।उवाच प्रान्जलिर् भूत्वा शोक अर्णव परिप्लुतम्॥

atha rāmaḥ muhūrtena labdha samjñam mahī patim |uvāca prānjalir bhūtvā śoka arṇava pariplutam ||

आपृच्चे त्वाम् महा राज सर्वेषाम् ईश्वरः असि नः ।प्रस्थितम् दण्डक अरण्यम् पश्य त्वम् कुशलेन माम्॥

āpṛcce tvām mahā rāja sarveṣām īśvaraḥ asi naḥ |prasthitam daṇḍaka araṇyam paśya tvam kuśalena mām ||

लक्ष्मणम् च अनुजानीहि सीता च अन्वेति माम् वनम् ।कारणैः बहुभिस् तथ्यैः वार्यमाणौ न च इच्चतः॥

lakṣmaṇam ca anujānīhi sītā ca anveti mām vanam |kāraṇaiḥ bahubhis tathyaiḥ vāryamāṇau na ca iccataḥ ||

अनुजानीहि सर्वान् नः शोकम् उत्सृज्य मानद ।लक्ष्मणम् माम् च सीताम् च प्रजापतिर् इव प्रजाः॥

anujānīhi sarvān naḥ śokam utsṛjya mānada |lakṣmaṇam mām ca sītām ca prajāpatir iva prajāḥ ||

प्रतीक्षमाणम् अव्यग्रम् अनुज्ञाम् जगती पतेः ।उवाच रर्जा सम्प्रेक्ष्य वन वासाय राघवम्॥

pratīkṣamāṇam avyagram anujñām jagatī pateḥ |uvāca rarjā samprekṣya vana vāsāya rāghavam ||

अहम् राघव कैकेय्या वर दानेन मोहितः ।अयोध्यायाः त्वम् एव अद्य भव राजा निगृह्य माम्॥

aham rāghava kaikeyyā vara dānena mohitaḥ |ayodhyāyāḥ tvam eva adya bhava rājā nigṛhya mām ||

एवम् उक्तः नृपतिना रामः धर्मभृताम् वरः ।प्रत्युवाच अन्जलिम् कृत्वा पितरम् वाक्य कोविदः॥

evam uktaḥ nṛpatinā rāmaḥ dharmabhṛtām varaḥ |pratyuvāca anjalim kṛtvā pitaram vākya kovidaḥ ||

भवान् वर्ष सहस्राय पृथिव्या नृपते पतिः ।अहम् तु अरण्ये वत्स्यामि न मे कार्यम् त्वया अनृतम्॥

bhavān varṣa sahasrāya pṛthivyā nṛpate patiḥ |aham tu araṇye vatsyāmi na me kāryam tvayā anṛtam ||

नव पञ्च च वर्षाणि वनवासे विहृत्य ते ।पुनः पादौ ग्रहीष्यामि प्रतिज्ञान्ते नराधिपः॥

nava pañca ca varṣāṇi vanavāse vihṛtya te |punaḥ pādau grahīṣyāmi pratijñānte narādhipaḥ ||

रुदन्नाह प्रियम् पुत्रं सत्यपाशेन संयतः ।कैकेय्या चोद्यमान्स्तु मिथो राजा तमब्रवीत्॥

rudannāha priyam putraṃ satyapāśena saṃyataḥ |kaikeyyā codyamānstu mitho rājā tamabravīt ||

श्रेयसे वृद्धये तात पुनर् आगमनाय च ।गच्चस्व अरिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतः भयम्॥

śreyase vṛddhaye tāta punar āgamanāya ca |gaccasva ariṣṭam avyagraḥ panthānam akutaḥ bhayam ||

न हि सत्यात्मनस्तात धर्माभिमनसस्तव ।विनिवर्त यितुं बुद्धि शक्यते रघुनन्दन॥

na hi satyātmanastāta dharmābhimanasastava |vinivarta yituṃ buddhi śakyate raghunandana ||

अद्य तु इदानीम् रजनीम् पुत्र मा गच्च सर्वथा ।मातरम् माम् च सम्पश्यन् वस इमाम् अद्य शर्वरीम्॥

adya tu idānīm rajanīm putra mā gacca sarvathā |mātaram mām ca sampaśyan vasa imām adya śarvarīm ||

मातरं माम् च सम्पश्यन् वसेमामद्य शर्वरीम् ।तर्पितः सर्वकामैस्त्वम् स्वः काले साधयिष्यसि॥

mātaraṃ mām ca sampaśyan vasemāmadya śarvarīm |tarpitaḥ sarvakāmaistvam svaḥ kāle sādhayiṣyasi ||

दुष्करम् क्रियते पुत्र सर्वथा राघव तया ।मत्प्रियार्थम् प्रियाम्स्त्यक्त्वा यद्यासि विजनम् वनम्॥

duṣkaram kriyate putra sarvathā rāghava tayā |matpriyārtham priyāmstyaktvā yadyāsi vijanam vanam ||

न चैतन्मे प्रियम् पुत्र शपे सत्येन राघव ।छन्नया छलितस्त्वस्नु स्त्रुया छन्नाग्निकल्पया॥

na caitanme priyam putra śape satyena rāghava |channayā chalitastvasnu struyā channāgnikalpayā ||

पञ्चना या तु लब्धा मे तां त्वम् निस्तर्तुमिच्छसि ।अनया वृत्तसादिन्या कैकेय्याऽभिप्रचोदितः॥

pañcanā yā tu labdhā me tāṃ tvam nistartumicchasi |anayā vṛttasādinyā kaikeyyā'bhipracoditaḥ ||

न चैतदाश्चर्यतमम् यत्तज्ज्येष्ठस्सुतो मम ।अपानृतकथम् पुत्र पितरम् कर्तुमिच्छ्सि॥

na caitadāścaryatamam yattajjyeṣṭhassuto mama |apānṛtakatham putra pitaram kartumicchsi ||

अथ रामः तथा श्रुत्वा पितुर् आर्तस्य भाषितम् ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा दीनो वचनम् अब्रवीत्॥

atha rāmaḥ tathā śrutvā pitur ārtasya bhāṣitam |lakṣmaṇena saha bhrātrā dīno vacanam abravīt ||

प्राप्स्यामि यान् अद्य गुणान् को मे श्वस्तान् प्रदास्यति ।अपक्रमणम् एव अतः सर्व कामैः अहम् वृणे॥

prāpsyāmi yān adya guṇān ko me śvastān pradāsyati |apakramaṇam eva ataḥ sarva kāmaiḥ aham vṛṇe ||

इयम् सराष्ट्रा सजना धन धान्य समाकुला ।मया विसृष्टा वसुधा भरताय प्रदीयताम्॥

iyam sarāṣṭrā sajanā dhana dhānya samākulā |mayā visṛṣṭā vasudhā bharatāya pradīyatām ||

वनवासकृता बुद्धिर्न च मेऽद्य चलिष्यति ।यस्तुष्टेन वरो दत्तः कैकेय्यै वरद त्वया॥

vanavāsakṛtā buddhirna ca me'dya caliṣyati |yastuṣṭena varo dattaḥ kaikeyyai varada tvayā ||

दीयताम् निखिलेनैव सत्यस्त्वम् भव पार्थिव ।अहम् निदेशम् भवतो यथोक्तमनुपालयन्॥

dīyatām nikhilenaiva satyastvam bhava pārthiva |aham nideśam bhavato yathoktamanupālayan ||

चतुर्दश समा वत्स्ये वने वनचरैः सह ।मा विमर्शो वसुमती भरताय प्रदीयताम्॥

caturdaśa samā vatsye vane vanacaraiḥ saha |mā vimarśo vasumatī bharatāya pradīyatām ||

न हि मे काम्क्षितम् राज्यम् सुखमात्मनि वा प्रियम् ।यथा निदेशम् कर्तुम् वै तवैव रघुनन्धन॥

na hi me kāmkṣitam rājyam sukhamātmani vā priyam |yathā nideśam kartum vai tavaiva raghunandhana ||

अपगच्चतु ते दुह्खम् मा भूर् बाष्प परिप्लुतः ।न हि क्षुभ्यति दुर्धर्षः समुद्रः सरिताम् पतिः॥

apagaccatu te duhkham mā bhūr bāṣpa pariplutaḥ |na hi kṣubhyati durdharṣaḥ samudraḥ saritām patiḥ ||

न एव अहम् राज्यम् इच्चामि न सुखम् न च मैथिलीम् ।त्वाम् अहम् सत्यम् इच्चामि न अनृतम् पुरुष ऋषभ॥

na eva aham rājyam iccāmi na sukham na ca maithilīm |tvām aham satyam iccāmi na anṛtam puruṣa ṛṣabha ||

त्वामहम् सत्यमिच्छामि नानृतम् पुरुषर्षभ ।प्रत्यक्षम् तव सत्येन सुकृतेन च ते शपे॥

tvāmaham satyamicchāmi nānṛtam puruṣarṣabha |pratyakṣam tava satyena sukṛtena ca te śape ||

न च शख्यम् मया तात स्थातुम् क्षणमपि प्रभो ।स शोकम् ध्रारयस्वेमम् न हि मेऽस्ति विपर्ययः॥

na ca śakhyam mayā tāta sthātum kṣaṇamapi prabho |sa śokam dhrārayasvemam na hi me'sti viparyayaḥ ||

अर्थितो ह्यस्मि कैकेय्या वनम् गच्छेति राघव ।मया चोक्तं प्रजामीति तत्सत्यमनुपालये॥

arthito hyasmi kaikeyyā vanam gaccheti rāghava |mayā coktaṃ prajāmīti tatsatyamanupālaye ||

मा चोत्कण्थां कृथा देव वने रम्स्यामहे वयम् ।प्रशान्तहरिणाकीर्णे नानाशकुनिनादिते॥

mā cotkaṇthāṃ kṛthā deva vane ramsyāmahe vayam |praśāntahariṇākīrṇe nānāśakuninādite ||

पिता हि दैवतम् तात देवतानामपि स्मृतम् ।तस्माद्दैवतमित्येव करिष्यामि पितुर्वचः॥

pitā hi daivatam tāta devatānāmapi smṛtam |tasmāddaivatamityeva kariṣyāmi piturvacaḥ ||

चतुर्धशसु वर्षेषु गतेषु नरसत्तम ।पुनर्द्रक्ष्यसि माम् प्राप्तम् सन्तापोऽयम् विमुच्यताम्॥

caturdhaśasu varṣeṣu gateṣu narasattama |punardrakṣyasi mām prāptam santāpo'yam vimucyatām ||

येन सम्स्तम्भनीयोऽयम् सर्वो बाष्पगLओ जनः ।स त्वम् पुरुषशार्दूल किमर्थम् विक्रियाम् गतः॥

yena samstambhanīyo'yam sarvo bāṣpagaLo janaḥ |sa tvam puruṣaśārdūla kimartham vikriyām gataḥ ||

पुरम् च राष्ट्रम् च मही च केवला ।मया निसृष्टा भरताय दीयताम् ।अहम् निदेशम् भवतः अनुपालयन् ।वनम् गमिष्यामि चिराय सेवितुम्॥

puram ca rāṣṭram ca mahī ca kevalā |mayā nisṛṣṭā bharatāya dīyatām |aham nideśam bhavataḥ anupālayan |vanam gamiṣyāmi cirāya sevitum ||

मया निसृष्टाम् भरतः महीम् इमाम् ।सशैल खण्डाम् सपुराम् सकाननाम् ।शिवाम् सुसीमाम् अनुशास्तु केवलम् ।त्वया यद् उक्तम् नृपते यथा अस्तु तत्॥

mayā nisṛṣṭām bharataḥ mahīm imām |saśaila khaṇḍām sapurām sakānanām |śivām susīmām anuśāstu kevalam |tvayā yad uktam nṛpate yathā astu tat ||

न मे तथा पार्थिव धीयते मनो ।महत्सु कामेषु न च आत्मनः प्रिये ।यथा निदेशे तव शिष्ट सम्मते ।व्यपैतु दुह्खम् तव मत् कृते अनघ॥

na me tathā pārthiva dhīyate mano |mahatsu kāmeṣu na ca ātmanaḥ priye |yathā nideśe tava śiṣṭa sammate |vyapaitu duhkham tava mat kṛte anagha ||

तत् अद्य न एव अनघ राज्यम् अव्ययम् ।न सर्व कामान् न सुखम् न मैथिलीम् ।न जीवितम् त्वाम् अनृतेन योजयन् ।वृणीय सत्यम् व्रतम् अस्तु ते तथा॥

tat adya na eva anagha rājyam avyayam |na sarva kāmān na sukham na maithilīm |na jīvitam tvām anṛtena yojayan |vṛṇīya satyam vratam astu te tathā ||

फलानि मूलानि च भक्षयन् वने ।गिरीमः च पश्यन् सरितः सराम्सि च ।वनम् प्रविश्य एव विचित्र पादपम् ।सुखी भविष्यामि तव अस्तु निर्वृतिः॥

phalāni mūlāni ca bhakṣayan vane |girīmaḥ ca paśyan saritaḥ sarāmsi ca |vanam praviśya eva vicitra pādapam |sukhī bhaviṣyāmi tava astu nirvṛtiḥ ||

एवम् स राजा व्यसनाभिपन्नः ।शोकेन दुःखेन च ताम्यमानः ।आलिङ्ग्य पुत्रम् सुविनष्टसम्ज्ञो ।मोहम् गतो नैव चिचेश्ट किम्चित्॥

evam sa rājā vyasanābhipannaḥ |śokena duḥkhena ca tāmyamānaḥ |āliṅgya putram suvinaṣṭasamjño |moham gato naiva ciceśṭa kimcit ||

देव्यस्ततः सम्रुरुदुः समेता ।स्ताम् वर्जयित्वा नरदेवपत्नीम् ।रुदन् सुमन्त्रोऽपि जगाम मूर्छाम् ।हा हा कृतम् तत्र बभूव सर्वम्॥

devyastataḥ samruruduḥ sametā |stām varjayitvā naradevapatnīm |rudan sumantro'pi jagāma mūrchām |hā hā kṛtam tatra babhūva sarvam ||