Kanda.Sarga 2.71

स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम्॥

sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |tataḥ sudāmām dyutimān samtīrvāvekṣya tām nadīm ||

ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः॥

hlādinīm dūra pārām ca pratyak srotaḥ tarangiṇīm |śatadrūm atarat śrīmān nadīm ikṣvāku nandanaḥ ||

एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वाआग्नेयम् शल्य कर्तनम्॥

ela dhāne nadīm tīrtvā prāpya ca apara parpaṭān |śilām ākurvatīm tīrtvāāgneyam śalya kartanam ||

सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति॥

satya samdhaḥ śuciḥ śrīmān prekṣamāṇaḥ śilā vahām |atyayāt sa mahā śailān vanam caitra ratham prati ||

सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम्॥

sarasvatīm ca gaṅgām ca ugmena pratipadya ca |uttaram vīramatsyānām bhāruṇḍam prāviśadvanam ||

वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा॥

veginīm ca kulinga ākhyām hrādinīm parvata āvṛtām |yamunām prāpya samtīrṇo balam āśvāsayat tadā ||

शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम्॥

śītīkṛtya tu gātrāṇi klāntān āśvāsya vājinaḥ |tatra snātvā ca pītvā ca prāyāt ādāya ca udakam ||

राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात्॥

rāja putraḥ mahā araṇyam anabhīkṣṇa upasevitam |bhadraḥ bhadreṇa yānena mārutaḥ kham iva atyayāt ||

भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे॥

bhāgīrathīm duṣpratarāmamśudhāne mahānadīm |upāyādrāghavastūrṇam prāgvaṭe viśrute pure ||

स गङ्गाम् प्राग्वट्E तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम्॥

sa gaṅgām prāgvaṭE tīrtve samāyātkuṭikoṣṭhikām |sabalastām sa tīrtvātha samāyāddharmavardhanam ||

तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः॥

toraṇam dakṣiṇa ardhena jambū prastham upāgamat |varūtham ca yayau ramyam grāmam daśaratha ātmajaḥ ||

तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः॥

tatra ramye vane vāsam kṛtvā asau prān mukho yayau |udyānam ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ ||

सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ॥

sālāms tu priyakān prāpya śīghrān āsthāya vājinaḥ |anujñāpya atha bharataḥ vāhinīm tvaritaḥ yayau ||

वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैअः तुरम् गमैः॥

vāsam kṛtvā sarva tīrthe tīrtvā ca uttānakām nadīm |anyā nadīḥ ca vividhāḥ pārvatīyaiaḥ turam gamaiḥ ||

हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम्॥

hasti pṛṣṭhakam āsādya kuṭikām atyavartata |tatāra ca nara vyāghraḥ lauhitye sa kapīvatīm ||

एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा॥

eka sāle sthāṇumatīm vinate gomatīm nadīm |kalinga nagare ca api prāpya sāla vanam tadā ||

भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये॥

bharataḥ kṣipram āgaccat supariśrānta vāhanaḥ |vanam ca samatītya āśu śarvaryām aruṇa udaye ||

अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि॥

ayodhyām manunā rājñā nirmitām sa dadarśa ha |tām purīm puruṣa vyāghraḥ sapta rātra uṣiṭaḥ pathi ||

अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी॥

ayodhyām agrataḥ dṛṣṭvā rathe sārathim abravīt |eṣā na atipratītā me puṇya udyānā yaśasvinī ||

अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः॥

ayodhyā dṛśyate dūrāt sārathe pāṇḍu mṛttikā |yajvabhir guṇa sampannaiḥ brāhmaṇaiḥ veda pāragaiḥ ||

भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान्॥

bhūyiṣṭham ṛṣaiḥ ākīrṇā rāja ṛṣi vara pālitā |ayodhyāyām purā śabdaḥ śrūyate tumulo mahān ||

समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः॥

samantān nara nārīṇām tam adya na śṛṇomy aham |udyānāni hi sāya ahne krīḍitvā uparataiḥ naraiḥ ||

समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः॥

samantāt vipradhāvadbhiḥ prakāśante mama anyadā |tāni adya anurudanti iva parityaktāni kāmibhiḥ ||

अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः॥

araṇya bhūtā iva purī sārathe pratibhāti me |na hi atra yānaiḥ dṛśyante na gajaiḥ na ca vājibhiḥ ||

निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च॥

niryāntaḥ vā abhiyāntaḥ vā nara mukhyā yathā puram |udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca ||

जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः॥

janānām ratisamyogeṣvatyantaguṇavanti ca |tānyetānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ ||

स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम्॥

srastaparṇairanupatham vikrośadbhiriva drumaiḥ |nādyāpi śrūyate śabdo mattānām mṛgapakṣiṇām ||

सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः॥

samraktām madhurām vāṇīm kalam vyāharatām bahu |candanāgurusampṛkto dhūpasammūrcito'tulaḥ ||

प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः॥

pravāti pavanaḥ śrīmān kim nu nādya yathāpuram |bherīmṛdaṅgavīṇānām koṇasamghaṭṭitaḥ punaḥ ||

किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च॥

kimadya śabdo virataḥ sadā'dīnagatiḥ purā |aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca ||

निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु॥

nimittāni amanojñāni tena sīdati te manaḥ |sarvathā kuśalam sūta durlabham mama bandhuṣu ||

तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः॥

tathā hyasati sammohe hṛdayam sīdatīva me |viṣaṇṇaḥ śāntahṛdayastrastaḥ sululitendriyaḥ ||

भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः॥

bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |dvāreṇa vaijayantena prāviśat śrānta vāhanaḥ ||

द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम्॥

dvāhsthaiḥ utthāya vijayam pṛṣṭaḥ taiḥ sahitaḥ yayau |sa tu aneka agra hṛdayo dvāhstham pratyarcya tam janam ||

सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ॥

sūtam aśva pateḥ klāntam abravīt tatra rāghavaḥ |kimaham tvarayānītaḥ kāraṇena vinānagha ||

अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने॥

aśubhāśaṅki hṛdayam śīlam ca patatīva me |śrutā no yādṛśāḥ pūrvam nṛpatīnām vināśane ||

आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये॥

ākārāḥ tān aham sarvān iha paśyāmi sārathe |sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye ||

असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च॥

asamyatakavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |balikarmavihīnāni dhūpasammedanena ca ||

अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्॥

anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |alaksmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham ||

अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्॥

apetamālyaśobhāni asammṛṣṭājirāṇi ca |devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram ||

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा॥

devatārcāḥ praviddhāśca yajñgoṣṭhyastathāvidhāḥ |mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā ||

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः॥

dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |dhyānasamvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ ||

देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा॥

devāyatanacaityeṣudīnāḥ pakṣigaṇāstathā ||

मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे॥

malinam ca aśru pūrṇa akṣam dīnam dhyāna param kṛśam |sastrī pumsam ca paśyāmi janam utkaṇṭhitam pure ||

इति एवम् उक्त्वा भरतः सूतम् तम् दीन मानसः ।तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ॥

iti evam uktvā bharataḥ sūtam tam dīna mānasaḥ |tāni aniṣṭāni ayodhyāyām prekṣya rāja gṛham yayau ||

ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव॥

tām śūnya śṛnga aṭaka veśma rathyām |rajo aruṇa dvāra kapāṭa yantrām |dṛṣṭvā purīm indra purī prakāśām |duhkhena sampūrṇataraḥ babhūva ||

बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म॥

bahūni paśyan manaso apriyāṇi |yāni annyadā na asya pure babhūvuḥ |avāk śirā dīna manā nahṛṣṭaḥ |pitur mahātmā praviveśa veśma ||