Kanda.Sarga 3.51

इति उक्तः क्रोध ताम्राक्षः तप्त कांचन कुण्डलः ।राक्षसेन्द्रो अभिदुद्राव पतगेन्द्रम् अमर्षणः॥

iti uktaḥ krodha tāmrākṣaḥ tapta kāṃcana kuṇḍalaḥ |rākṣasendro abhidudrāva patagendram amarṣaṇaḥ ||

स संप्रहारः तुमुलः तयोः तस्मिन् महा मृधे ।बभूव वात उद्धतयोः मेघयोः गगने यथा॥

sa saṃprahāraḥ tumulaḥ tayoḥ tasmin mahā mṛdhe |babhūva vāta uddhatayoḥ meghayoḥ gagane yathā ||

तत् बभूव अद्भुतम् युद्धम् गृध्र राक्षसयोः तदा ।सपक्षयोः माल्यवतोः महा पर्वतयोः इव॥

tat babhūva adbhutam yuddham gṛdhra rākṣasayoḥ tadā |sapakṣayoḥ mālyavatoḥ mahā parvatayoḥ iva ||

ततो नालीक नाराचैः तीक्ष्ण अग्रैः च विकर्णिभिः ।अभ्यवर्षत् महाघोरैः गृध्र राजम् महाबलः॥

tato nālīka nārācaiḥ tīkṣṇa agraiḥ ca vikarṇibhiḥ |abhyavarṣat mahāghoraiḥ gṛdhra rājam mahābalaḥ ||

स तानि शर जालानि गृध्रः पत्ररथ ईश्वरः ।जटायुः प्रतिजग्राह रावण अस्त्राणि संयुगे॥

sa tāni śara jālāni gṛdhraḥ patraratha īśvaraḥ |jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇa astrāṇi saṃyuge ||

तस्य तीक्ष्ण नखाभ्याम् तु चरणाभ्याम् महाबलः ।चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतग सत्तमः॥

tasya tīkṣṇa nakhābhyām tu caraṇābhyām mahābalaḥ |cakāra bahudhā gātre vraṇān pataga sattamaḥ ||

अथ क्रोधात् दशग्रीवः जग्राह दश मार्गणान् ।मृत्यु दण्ड निभान् घोरान् शत्रोर् निधन कान्क्षया॥

atha krodhāt daśagrīvaḥ jagrāha daśa mārgaṇān |mṛtyu daṇḍa nibhān ghorān śatror nidhana kānkṣayā ||

स तैः बाणैः महावीर्यः पूर्ण मुक्तैः अजिह्म गैः ।बिभेद निशितैः तीक्ष्णैः गृध्रम् घोरैः शिली मुखैः॥

sa taiḥ bāṇaiḥ mahāvīryaḥ pūrṇa muktaiḥ ajihma gaiḥ |bibheda niśitaiḥ tīkṣṇaiḥ gṛdhram ghoraiḥ śilī mukhaiḥ ||

स राक्षस रथे पश्यन् जानकीम् बाष्प लोचनाम् ।अचिंतयित्वा बाणाम् तान् राक्षसम् समभिद्रवत्॥

sa rākṣasa rathe paśyan jānakīm bāṣpa locanām |aciṃtayitvā bāṇām tān rākṣasam samabhidravat ||

ततो अस्य सशरम् चापम् मुक्ता मणि विभूषितम् ।चरणाभ्याम् महातेजा बभंज पतगोत्तमः॥

tato asya saśaram cāpam muktā maṇi vibhūṣitam |caraṇābhyām mahātejā babhaṃja patagottamaḥ ||

ततो अन्यत् धनुः आदाय रावणः क्रोध मूर्च्छितः ।ववर्ष शर वर्षाणि शतशो अथ सहस्रशः॥

tato anyat dhanuḥ ādāya rāvaṇaḥ krodha mūrcchitaḥ |vavarṣa śara varṣāṇi śataśo atha sahasraśaḥ ||

शरैः आवारितः तस्य संयुगे पतगेश्वरः ।कुलायम् अभिसंप्राप्तः पक्षिः इव बभौ तदा॥

śaraiḥ āvāritaḥ tasya saṃyuge patageśvaraḥ |kulāyam abhisaṃprāptaḥ pakṣiḥ iva babhau tadā ||

स तानि शर जालानि पक्षाभ्याम् तु विधूय ह ।चरणाभ्याम् महातेजा बभंज अस्य महत् धनुः॥

sa tāni śara jālāni pakṣābhyām tu vidhūya ha |caraṇābhyām mahātejā babhaṃja asya mahat dhanuḥ ||

तत् च अग्नि सदृशम् दीप्तम् रावणस्य शरावरम् ।पक्षाभ्याम् च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः॥

tat ca agni sadṛśam dīptam rāvaṇasya śarāvaram |pakṣābhyām ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ ||

कांचन उरः छदान् दिव्यान् पिशाच वदनान् खरान् ।तान् च अस्य जव संपन्नान् जघान समरे बली॥

kāṃcana uraḥ chadān divyān piśāca vadanān kharān |tān ca asya java saṃpannān jaghāna samare balī ||

अथ त्रिवेणु संपन्नम् कामगम् पावक अर्चिषम् ।मणि सोपान चित्र अंगम् बभंज च महारथम्॥

atha triveṇu saṃpannam kāmagam pāvaka arciṣam |maṇi sopāna citra aṃgam babhaṃja ca mahāratham ||

पूर्ण चन्द्र प्रतीकाशम् छत्रम् च व्यजनैः सह ।पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह॥

pūrṇa candra pratīkāśam chatram ca vyajanaiḥ saha |pātayāmāsa vegena grāhibhī rākṣasaiḥ saha ||

सारथेः च अस्य वेगेन तुण्डेन च महत् शिरः ।पुनः व्यपाहरत् श्रीमान् पक्षिराजो महाबलः॥

sāratheḥ ca asya vegena tuṇḍena ca mahat śiraḥ |punaḥ vyapāharat śrīmān pakṣirājo mahābalaḥ ||

स भग्न धन्वा विरथो हत अश्वो हत सारथिः ।अंकेन आदाय वैदेहीम् पपात भुवि रावणः॥

sa bhagna dhanvā viratho hata aśvo hata sārathiḥ |aṃkena ādāya vaidehīm papāta bhuvi rāvaṇaḥ ||

दृष्ट्वा निपतितम् भूमौ रावणम् भग्न वाहनम् ।साधु साधु इति भूतानि गृध्र राजम् अपूजयन्॥

dṛṣṭvā nipatitam bhūmau rāvaṇam bhagna vāhanam |sādhu sādhu iti bhūtāni gṛdhra rājam apūjayan ||

परिश्रान्तम् तु तम् दृष्ट्वा जरया पक्षि यूथपम् ।उत्पपात पुनर् हृष्टो मैथिलीम् गृह्य रावणः॥

pariśrāntam tu tam dṛṣṭvā jarayā pakṣi yūthapam |utpapāta punar hṛṣṭo maithilīm gṛhya rāvaṇaḥ ||

तम् प्रहृष्टम् निधाय अंके रावणम् जनक आत्मजाम् ।गच्छंतम् खड्ग शेषम् च प्रणष्ट हत साधनम्॥

tam prahṛṣṭam nidhāya aṃke rāvaṇam janaka ātmajām |gacchaṃtam khaḍga śeṣam ca praṇaṣṭa hata sādhanam ||

गृध्र राजः समुत्पत्य रावणम् समभिद्रवत् ।समावार्यम् महातेजा जटायुः इदम् अब्रवीत्॥

gṛdhra rājaḥ samutpatya rāvaṇam samabhidravat |samāvāryam mahātejā jaṭāyuḥ idam abravīt ||

वर्ज संस्पर्श बाणस्य भार्याम् रामस्य रावण ।अल्प बुद्धे हरसि एनाम् वधाय खलु रक्षसाम्॥

varja saṃsparśa bāṇasya bhāryām rāmasya rāvaṇa |alpa buddhe harasi enām vadhāya khalu rakṣasām ||

स मित्र बन्धुः स अमात्यः स बलः स परिच्छदः ।विष पानम् पिबसि एतत् पिपासित इव उदकम्॥

sa mitra bandhuḥ sa amātyaḥ sa balaḥ sa paricchadaḥ |viṣa pānam pibasi etat pipāsita iva udakam ||

अनुबंधम् अजानंतः कर्मणाम् अविचक्षणाः ।शीघ्रम् एव विनश्यन्ति यथा त्वम् विनशिष्यसि॥

anubaṃdham ajānaṃtaḥ karmaṇām avicakṣaṇāḥ |śīghram eva vinaśyanti yathā tvam vinaśiṣyasi ||

बद्धः त्वम् काल पाशेन क्व गतः तस्य मोक्ष्यसे ।वधाय बडिशम् गृह्य स अमिषम् जलजो यथा॥

baddhaḥ tvam kāla pāśena kva gataḥ tasya mokṣyase |vadhāya baḍiśam gṛhya sa amiṣam jalajo yathā ||

न हि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।धर्षणम् च आश्रमस्य अस्य क्षमिष्येते तु राघवौ॥

na hi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |dharṣaṇam ca āśramasya asya kṣamiṣyete tu rāghavau ||

यथा त्वया कृतम् कर्म भीरुणा लोक गर्हितम् ।तस्कर आचरितो मार्गो न एष वीर निषेवितः॥

yathā tvayā kṛtam karma bhīruṇā loka garhitam |taskara ācarito mārgo na eṣa vīra niṣevitaḥ ||

युध्यस्व यदि शूरो असि मुहूर्तम् तिष्ठ रावण ।शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरः तथा॥

yudhyasva yadi śūro asi muhūrtam tiṣṭha rāvaṇa |śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharaḥ tathā ||

परेत काले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते ।विनाशाय आत्मनो अधर्म्यम् प्रतिपन्नो असि कर्म तत्॥

pareta kāle puruṣo yat karma pratipadyate |vināśāya ātmano adharmyam pratipanno asi karma tat ||

पाप अनुबंधो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् ।कुर्वीत लोक अधिपतिः स्वयंभूः भगवान् अपि॥

pāpa anubaṃdho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān |kurvīta loka adhipatiḥ svayaṃbhūḥ bhagavān api ||

एवम् उक्त्वा शुभम् वाक्यम् जटायुः तस्य रक्षसः ।निपपात भृशम् पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्॥

evam uktvā śubham vākyam jaṭāyuḥ tasya rakṣasaḥ |nipapāta bhṛśam pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān ||

तम् गृहीत्वा नखैः तीक्ष्णैः विददार समंततः ।अधिरूढो गज आरोहो यथा स्यात् दुष्ट वारणम्॥

tam gṛhītvā nakhaiḥ tīkṣṇaiḥ vidadāra samaṃtataḥ |adhirūḍho gaja āroho yathā syāt duṣṭa vāraṇam ||

विददार नखैः अस्य तुण्डम् पृष्ठे समर्पयन् ।केशान् च उत्पाटयामास नख पक्ष मुख आयुधः॥

vidadāra nakhaiḥ asya tuṇḍam pṛṣṭhe samarpayan |keśān ca utpāṭayāmāsa nakha pakṣa mukha āyudhaḥ ||

स तथा गृध्र राजेन क्लिश्यमानो मुहुर् मुहुः ।अमर्ष स्फुरित ओष्ठः सन् प्राकंपत स राक्षसः॥

sa tathā gṛdhra rājena kliśyamāno muhur muhuḥ |amarṣa sphurita oṣṭhaḥ san prākaṃpata sa rākṣasaḥ ||

संपरिष्वज्य वैदेहीम् वामेन अंकेन रावणः ।तलेन अभिजघान आर्तो जटायुम् क्रोध मूर्चितः॥

saṃpariṣvajya vaidehīm vāmena aṃkena rāvaṇaḥ |talena abhijaghāna ārto jaṭāyum krodha mūrcitaḥ ||

जटायुः तम् अतिक्रम्य तुण्डेन अस्य खग अधिपः ।वाम बाहून् दश तदा व्यपाहरत् अरिन्दमः॥

jaṭāyuḥ tam atikramya tuṇḍena asya khaga adhipaḥ |vāma bāhūn daśa tadā vyapāharat arindamaḥ ||

संच्छिन्न बाहोः सद्यो वै बाहवः सहसा अभवन् ।विष ज्वालावली युक्ता वल्मीकत् इव पन्नगाः॥

saṃcchinna bāhoḥ sadyo vai bāhavaḥ sahasā abhavan |viṣa jvālāvalī yuktā valmīkat iva pannagāḥ ||

ततः क्रोद्धात् दशग्रीवः सीताम् उत्सृज्य वीर्यवान् ।मुष्टिभ्याम् चरणाभ्याम् च गृध्र राजम् अपोथयत्॥

tataḥ kroddhāt daśagrīvaḥ sītām utsṛjya vīryavān |muṣṭibhyām caraṇābhyām ca gṛdhra rājam apothayat ||

ततो मुहूर्तम् संग्रामो बभूव अतुल वीर्ययोः ।राक्षसानाम् च मुख्यस्य पक्षिणाम् प्रवरस्य च॥

tato muhūrtam saṃgrāmo babhūva atula vīryayoḥ |rākṣasānām ca mukhyasya pakṣiṇām pravarasya ca ||

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्य अर्थे अथ रावणः ।पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गम् उद्धृत्य सो अच्छिनत्॥

tasya vyāyacchamānasya rāmasya arthe atha rāvaṇaḥ |pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgam uddhṛtya so acchinat ||

स छिन्न पक्षः सहसा रक्षसा रौद्र कर्मणा ।निपपात महा गृध्रो धरण्याम् अल्प जीवितः॥

sa chinna pakṣaḥ sahasā rakṣasā raudra karmaṇā |nipapāta mahā gṛdhro dharaṇyām alpa jīvitaḥ ||

तम् दृष्ट्वा पतितम् भूमौ क्षतज आर्द्रम् जटायुषम् ।अभ्यधावत वैदेही स्व बंधुम् इव दुःखिता॥

tam dṛṣṭvā patitam bhūmau kṣataja ārdram jaṭāyuṣam |abhyadhāvata vaidehī sva baṃdhum iva duḥkhitā ||

तम् नील जीमूत निकाश कल्पम्सुपाण्डुर उरस्कम् उदार वीर्यम् ।ददर्श लंका अधिपतिः पृथिव्याम्जटायुषम् शान्तम् इव अग्नि दावम्॥

tam nīla jīmūta nikāśa kalpamsupāṇḍura uraskam udāra vīryam |dadarśa laṃkā adhipatiḥ pṛthivyāmjaṭāyuṣam śāntam iva agni dāvam ||

ततः तु तम् पत्ररथम् मही तलेनिपातितम् रावण वेग मर्दितम् ।पुनः च संगृह्य शशि प्रभ आननारुरोद सीता जनक आत्मजा तदा॥

tataḥ tu tam patraratham mahī talenipātitam rāvaṇa vega marditam |punaḥ ca saṃgṛhya śaśi prabha ānanāruroda sītā janaka ātmajā tadā ||