Kanda.Sarga 5.13

विमानात् तु सुसम्क्रम्य प्राकारम् हरि यूथपः ।हनूमान् वेगवान् आसीद् यथा विद्युद् घन अन्तरे॥

vimānāt tu susamkramya prākāram hari yūthapaḥ |hanūmān vegavān āsīd yathā vidyud ghana antare ||

सम्परिक्रम्य हनुमान् रावणस्य निवेशनान् ।अदृष्ट्वा जानकीम् सीताम् अब्रवीद् वचनम् कपिः॥

samparikramya hanumān rāvaṇasya niveśanān |adṛṣṭvā jānakīm sītām abravīd vacanam kapiḥ ||

भूयिष्ठम् लोडिता लन्का रामस्य चरता प्रियम् ।न हि पश्यामि वैदेहीम् सीताम् सर्व अन्ग शोभनाम्॥

bhūyiṣṭham loḍitā lankā rāmasya caratā priyam |na hi paśyāmi vaidehīm sītām sarva anga śobhanām ||

पल्वलानि तटाकानि सराम्सि सरितः तथा ।नद्यो अनूपवन अन्ताः च दुर्गाः च धरणी धराः॥

palvalāni taṭākāni sarāmsi saritaḥ tathā |nadyo anūpavana antāḥ ca durgāḥ ca dharaṇī dharāḥ ||

लोडिता वसुधा सर्वा न च पश्यामि जानकीम् ।इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने॥

loḍitā vasudhā sarvā na ca paśyāmi jānakīm |iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane ||

आख्याता गृध्र राजेन न च पश्यामि ताम् अहम् ।किम् नु सीता अथ वैदेही मैथिली जनक आत्मजा॥

ākhyātā gṛdhra rājena na ca paśyāmi tām aham |kim nu sītā atha vaidehī maithilī janaka ātmajā ||

उपतिष्ठेत विवशा रावणम् दुष्ट चारिणम् ।क्षिप्रम् उत्पततो मन्ये सीताम् आदाय रक्षसः॥

upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇam duṣṭa cāriṇam |kṣipram utpatato manye sītām ādāya rakṣasaḥ ||

बिभ्यतो राम बाणानाम् अन्तरा पतिता भवेत् ।अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्ध निषेविते॥

bibhyato rāma bāṇānām antarā patitā bhavet |athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddha niṣevite ||

मन्ये पतितम् आर्याया हृदयम् प्रेक्ष्य सागरम् ।रावणस्य ऊरु वेगेन भुजाभ्याम् पीडितेन च॥

manye patitam āryāyā hṛdayam prekṣya sāgaram |rāvaṇasya ūru vegena bhujābhyām pīḍitena ca ||

तया मन्ये विशाल अक्ष्या त्यक्तम् जीवितम् आर्यया ।उपरि उपरि वा नूनम् सागरम् क्रमतः तदा॥

tayā manye viśāla akṣyā tyaktam jīvitam āryayā |upari upari vā nūnam sāgaram kramataḥ tadā ||

विवेष्टमाना पतिता समुद्रे जनक आत्मजा ।आहो क्षुद्रेण च अनेन रक्षन्ती शीलम् आत्मनः॥

viveṣṭamānā patitā samudre janaka ātmajā |āho kṣudreṇa ca anena rakṣantī śīlam ātmanaḥ ||

अबन्धुर् भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ।अथवा राक्षस इन्द्रस्य पत्नीभिर् असित ईक्षणा॥

abandhur bhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī |athavā rākṣasa indrasya patnībhir asita īkṣaṇā ||

अदुष्टा दुष्ट भावाभिर् भक्षिता सा भविष्यति ।सम्पूर्ण चन्द्र प्रतिमम् पद्म पत्र निभ ईक्षणम्॥

aduṣṭā duṣṭa bhāvābhir bhakṣitā sā bhaviṣyati |sampūrṇa candra pratimam padma patra nibha īkṣaṇam ||

रामस्य ध्यायती वक्त्रम् पन्चत्वम् कृपणा गता ।हा राम लक्ष्मण इति एव हा अयोध्येति च मैथिली॥

rāmasya dhyāyatī vaktram pancatvam kṛpaṇā gatā |hā rāma lakṣmaṇa iti eva hā ayodhyeti ca maithilī ||

विलप्य बहु वैदेही न्यस्त देहा भविष्यति ।अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने॥

vilapya bahu vaidehī nyasta dehā bhaviṣyati |athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane ||

नूनम् लालप्यते मन्दम् पन्जरस्था इव शारिका ।जनकस्य कुले जाता राम पत्नी सुमध्यमा॥

nūnam lālapyate mandam panjarasthā iva śārikā |janakasya kule jātā rāma patnī sumadhyamā ||

कथम् उत्पल पत्र अक्षी रावणस्य वशम् व्रजेत् ।विनष्टा वा प्रनष्टा वा मृता वा जनक आत्मजा॥

katham utpala patra akṣī rāvaṇasya vaśam vrajet |vinaṣṭā vā pranaṣṭā vā mṛtā vā janaka ātmajā ||

रामस्य प्रिय भार्यस्य न निवेदयितुम् क्षमम् ।निवेद्यमाने दोषः स्याद् दोषः स्याद् अनिवेदने॥

rāmasya priya bhāryasya na nivedayitum kṣamam |nivedyamāne doṣaḥ syād doṣaḥ syād anivedane ||

कथम् नु खलु कर्तव्यम् विषमम् प्रतिभाति मे ।अस्मिन्न् एवम् गते कर्ये प्राप्त कालम् क्षमम् च किम्॥

katham nu khalu kartavyam viṣamam pratibhāti me |asminn evam gate karye prāpta kālam kṣamam ca kim ||

भवेद् इति मतिम् भूयो हनुमान् प्रविचारयन् ।यदि सीताम् अदृष्ट्वा अहम् वानर इन्द्र पुरीम् इतः॥

bhaved iti matim bhūyo hanumān pravicārayan |yadi sītām adṛṣṭvā aham vānara indra purīm itaḥ ||

गमिष्यामि ततः को मे पुरुष अर्थो भविष्यति ।मम इदम् लन्घनम् व्यर्थम् सागरस्य भविष्यति॥

gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣa artho bhaviṣyati |mama idam langhanam vyartham sāgarasya bhaviṣyati ||

प्रवेशः चिव लन्काया राक्षसानाम् च दर्शनम् ।किम् वा वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो व समागताः॥

praveśaḥ civa lankāyā rākṣasānām ca darśanam |kim vā vakṣyati sugrīvo harayo va samāgatāḥ ||

किष्किन्धाम् समनुप्राप्तौ तौ वा दशरथ आत्मजौ ।गत्वा तु यदि काकुत्स्थम् वक्ष्यामि परम् अप्रियम्॥

kiṣkindhām samanuprāptau tau vā daśaratha ātmajau |gatvā tu yadi kākutstham vakṣyāmi param apriyam ||

न दृष्टा इति मया सीता ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।परुषम् दारुणम् क्रूरम् तीक्ष्णम् इन्द्रिय तापनम्॥

na dṛṣṭā iti mayā sītā tataḥ tyakṣyanti jīvitam |paruṣam dāruṇam krūram tīkṣṇam indriya tāpanam ||

सीता निमित्तम् दुर्वाक्यम् श्रुत्वा स न भविष्यति ।तम् तु कृच्च्र गतम् दृष्ट्वा पन्चत्व गत मानसम्॥

sītā nimittam durvākyam śrutvā sa na bhaviṣyati |tam tu kṛccra gatam dṛṣṭvā pancatva gata mānasam ||

भृश अनुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतो अपि मरिष्यति॥

bhṛśa anurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ |vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato api mariṣyati ||

भरतम् च मृतम् दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।पुत्रान् मृतान् समीक्ष्य अथ न भविष्यन्ति मातरः॥

bharatam ca mṛtam dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati |putrān mṛtān samīkṣya atha na bhaviṣyanti mātaraḥ ||

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न सम्शयः ।कृतज्ञः सत्य सम्धः च सुग्रीवः प्लवग अधिपः॥

kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na samśayaḥ |kṛtajñaḥ satya samdhaḥ ca sugrīvaḥ plavaga adhipaḥ ||

रामम् तथा गतम् दृष्ट्वा ततः त्यक्ष्यन्ति जीवितम् ।दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी॥

rāmam tathā gatam dṛṣṭvā tataḥ tyakṣyanti jīvitam |durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī ||

पीडिता भर्तृ शोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ।वालिजेन तु दुह्खेन पीडिता शोक कर्शिता॥

pīḍitā bhartṛ śokena rumā tyakṣyati jīvitam |vālijena tu duhkhena pīḍitā śoka karśitā ||

पन्चत्व गमने राज्ञः तारा अपि न भविष्यति ।माता पित्रोर् विनाशेन सुग्रीव व्यसनेन च॥

pancatva gamane rājñaḥ tārā api na bhaviṣyati |mātā pitror vināśena sugrīva vyasanena ca ||

कुमारो अपि अन्गदः कस्माद् धारयिष्यति जीवितम् ।भर्तृजेन तु शोकेन अभिभूता वन ओकसः॥

kumāro api angadaḥ kasmād dhārayiṣyati jīvitam |bhartṛjena tu śokena abhibhūtā vana okasaḥ ||

शिराम्सि अभिहनिष्यन्ति तलैर् मुष्टिभिर् एव च ।सान्त्वेन अनुप्रदानेन मानेन च यशस्विना॥

śirāmsi abhihaniṣyanti talair muṣṭibhir eva ca |sāntvena anupradānena mānena ca yaśasvinā ||

लालिताः कपि राजेन प्राणामः त्यक्ष्यन्ति वानराः ।न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः॥

lālitāḥ kapi rājena prāṇāmaḥ tyakṣyanti vānarāḥ |na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ ||

क्रीडाम् अनुभविष्यन्ति समेत्य कपि कुन्जराः ।सपुत्र दाराः सामात्या भर्तृ व्यसन पीडिताः॥

krīḍām anubhaviṣyanti sametya kapi kunjarāḥ |saputra dārāḥ sāmātyā bhartṛ vyasana pīḍitāḥ ||

शैल अग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेत्य विषमेषु च ।विषम् उद्बन्धनम् वा अपि प्रवेशम् ज्वलनस्य वा॥

śaila agrebhyaḥ patiṣyanti sametya viṣameṣu ca |viṣam udbandhanam vā api praveśam jvalanasya vā ||

उपवासम् अथो शस्त्रम् प्रचरिष्यन्ति वानराः ।घोरम् आरोदनम् मन्ये गते मयि भविष्यति॥

upavāsam atho śastram pracariṣyanti vānarāḥ |ghoram ārodanam manye gate mayi bhaviṣyati ||

इक्ष्वाकु कुल नाशः च नाशः चैव वन ओकसाम् ।सो अहम् न एव गमिष्यामि किष्किन्धाम् नगरीम् इतः॥

ikṣvāku kula nāśaḥ ca nāśaḥ caiva vana okasām |so aham na eva gamiṣyāmi kiṣkindhām nagarīm itaḥ ||

न हि शक्ष्यामि अहम् द्रष्टुम् सुग्रीवम् मैथिलीम् विना ।मयि अगच्चति च इहस्थे धर्म आत्मानौ महा रथौ॥

na hi śakṣyāmi aham draṣṭum sugrīvam maithilīm vinā |mayi agaccati ca ihasthe dharma ātmānau mahā rathau ||

आशया तौ धरिष्येते वनराः च मनस्विनः ।हस्त आदानो मुख आदानो नियतो वृक्ष मूलिकः॥

āśayā tau dhariṣyete vanarāḥ ca manasvinaḥ |hasta ādāno mukha ādāno niyato vṛkṣa mūlikaḥ ||

वानप्रस्थो भविष्यामि अदृष्ट्वा जनक आत्मजाम् ।सागर अनूपजे देशे बहु मूल फल उदके॥

vānaprastho bhaviṣyāmi adṛṣṭvā janaka ātmajām |sāgara anūpaje deśe bahu mūla phala udake ||

चिताम् कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धम् अरणी सुतम् ।उपविष्टस्य वा सम्यग् लिन्गिनम् साधयिष्यतः॥

citām kṛtvā pravekṣyāmi samiddham araṇī sutam |upaviṣṭasya vā samyag linginam sādhayiṣyataḥ ||

शरीरम् भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।इदम् अपि ऋषिभिर् दृष्टम् निर्याणम् इति मे मतिः॥

śarīram bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca |idam api ṛṣibhir dṛṣṭam niryāṇam iti me matiḥ ||

सम्यग् आपः प्रवेक्ष्यामि न चेत् पश्यामि जानकीम् ।सुजात मूला सुभगा कीर्ति माला यशस्विनी॥

samyag āpaḥ pravekṣyāmi na cet paśyāmi jānakīm |sujāta mūlā subhagā kīrti mālā yaśasvinī ||

प्रभग्ना चिर रात्री इयम् मम सीताम् अपश्यतः ।तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्ष मूलिकः॥

prabhagnā cira rātrī iyam mama sītām apaśyataḥ |tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣa mūlikaḥ ||

न इतः प्रतिगमिष्यामि ताम् अदृष्ट्वा असित ईक्षणाम् ।यदि इतः प्रतिगच्चामि सीताम् अनधिगम्य ताम्॥

na itaḥ pratigamiṣyāmi tām adṛṣṭvā asita īkṣaṇām |yadi itaḥ pratigaccāmi sītām anadhigamya tām ||

अन्गदः सहितैः सर्वैर् वानरैर् न भविष्यति ।विनाशे बहवो दोषा जीवन् प्राप्नोति भद्रकम्॥

angadaḥ sahitaiḥ sarvair vānarair na bhaviṣyati |vināśe bahavo doṣā jīvan prāpnoti bhadrakam ||

तस्मात् प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवति सम्गमः ।एवम् बहु विधम् दुह्खम् मनसा धारयन् मुहुः॥

tasmāt prāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvati samgamaḥ |evam bahu vidham duhkham manasā dhārayan muhuḥ ||

न अध्यगच्चत् तदा पारम् शोकस्य कपि कुन्जरः ।रावणम् वा वधिष्यामि दशग्रीवम् महा बलम्॥

na adhyagaccat tadā pāram śokasya kapi kunjaraḥ |rāvaṇam vā vadhiṣyāmi daśagrīvam mahā balam ||

कामम् अस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णम् भविष्यति ।अथवा एनम् समुत्क्षिप्य उपरि उपरि सागरम्॥

kāmam astu hṛtā sītā pratyācīrṇam bhaviṣyati |athavā enam samutkṣipya upari upari sāgaram ||

रामाय उपहरिष्यामि पशुम् पशु पतेर् इव ।इति चिन्ता समापन्नः सीताम् अनधिगम्य ताम्॥

rāmāya upahariṣyāmi paśum paśu pater iva |iti cintā samāpannaḥ sītām anadhigamya tām ||

ध्यान शोका परीत आत्मा चिन्तयाम् आस वानरः ।यावत् सीताम् न पश्यामि राम पत्नीम् यशस्विनीम्॥

dhyāna śokā parīta ātmā cintayām āsa vānaraḥ |yāvat sītām na paśyāmi rāma patnīm yaśasvinīm ||

तावद् एताम् पुरीम् लन्काम् विचिनोमि पुनः पुनः ।सम्पाति वचनाच् च अपि रामम् यदि आनयामि अहम्॥

tāvad etām purīm lankām vicinomi punaḥ punaḥ |sampāti vacanāc ca api rāmam yadi ānayāmi aham ||

अपश्यन् राघवो भार्याम् निर्दहेत् सर्व वानरान् ।इह एव नियत आहारो वत्स्यामि नियत इन्द्रियः॥

apaśyan rāghavo bhāryām nirdahet sarva vānarān |iha eva niyata āhāro vatsyāmi niyata indriyaḥ ||

न मत् कृते विनश्येयुः सर्वे ते नर वानराः ।अशोक वनिका च अपि महती इयम् महा द्रुमा॥

na mat kṛte vinaśyeyuḥ sarve te nara vānarāḥ |aśoka vanikā ca api mahatī iyam mahā drumā ||

इमाम् अभिगमिष्यामि न हि इयम् विचिता मया ।वसून् रुद्रामः तथा आदित्यान् अश्विनौ मरुतो अपि च॥

imām abhigamiṣyāmi na hi iyam vicitā mayā |vasūn rudrāmaḥ tathā ādityān aśvinau maruto api ca ||

नमः कृत्वा गमिष्यामि रक्षसाम् शोक वर्धनः ।जित्वा तु राक्षसान् देवीम् इक्ष्वाकु कुल नन्दिनीम्॥

namaḥ kṛtvā gamiṣyāmi rakṣasām śoka vardhanaḥ |jitvā tu rākṣasān devīm ikṣvāku kula nandinīm ||

सम्प्रदास्यामि रामाया यथा सिद्धिम् तपस्विने ।स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा चिन्ता विग्रथित इन्द्रियः॥

sampradāsyāmi rāmāyā yathā siddhim tapasvine |sa muhūrtam iva dhyātvā cintā vigrathita indriyaḥ ||

उदतिष्ठन् महा बाहुर् हनूमान् मारुत आत्मजः ।नमो अस्तु रामाय सलक्ष्मणाय ।देव्यै च तस्यै जनक आत्मजायै ।नमो अस्तु रुद्र इन्द्र यम अनिलेभ्यो ।नमो अस्तु चन्द्र अर्क मरुद् गणेभ्यः॥

udatiṣṭhan mahā bāhur hanūmān māruta ātmajaḥ |namo astu rāmāya salakṣmaṇāya |devyai ca tasyai janaka ātmajāyai |namo astu rudra indra yama anilebhyo |namo astu candra arka marud gaṇebhyaḥ ||

स तेभ्यः तु नमः कृत्वा सुग्रीवाय च मारुतिः ।दिशः सर्वाः समालोक्य अशोक वनिकाम् प्रति॥

sa tebhyaḥ tu namaḥ kṛtvā sugrīvāya ca mārutiḥ |diśaḥ sarvāḥ samālokya aśoka vanikām prati ||

स गत्वा मनसा पूर्वम् अशोक वनिकाम् शुभाम् ।उत्तरम् चिन्तयाम् आस वानरो मारुत आत्मजः॥

sa gatvā manasā pūrvam aśoka vanikām śubhām |uttaram cintayām āsa vānaro māruta ātmajaḥ ||

ध्रुवम् तु रक्षो बहुला भविष्यति वन आकुला ।अशोक वनिका चिन्त्या सर्व सम्स्कार सम्स्कृता॥

dhruvam tu rakṣo bahulā bhaviṣyati vana ākulā |aśoka vanikā cintyā sarva samskāra samskṛtā ||

रक्षिणः च अत्र विहिता नूनम् रक्षन्ति पादपान् ।भगवान् अपि सर्व आत्मा न अतिक्षोभम् प्रवायति॥

rakṣiṇaḥ ca atra vihitā nūnam rakṣanti pādapān |bhagavān api sarva ātmā na atikṣobham pravāyati ||

सम्क्षिप्तो अयम् मया आत्मा च राम अर्थे रावणस्य च ।सिद्धिम् मे सम्विधास्यन्ति देवाः सर्षि गणाः त्व् इह॥

samkṣipto ayam mayā ātmā ca rāma arthe rāvaṇasya ca |siddhim me samvidhāsyanti devāḥ sarṣi gaṇāḥ tv iha ||

ब्रह्मा स्वयम्भूर् भगवान् देवाः चैव दिशन्तु मे ।सिद्धिम् अग्निः च वायुः च पुरु हूतः च वज्रधृत्॥

brahmā svayambhūr bhagavān devāḥ caiva diśantu me |siddhim agniḥ ca vāyuḥ ca puru hūtaḥ ca vajradhṛt ||

वरुणः पाश हस्तः च सोम आदित्यै तथैव च ।अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः सर्व एव च॥

varuṇaḥ pāśa hastaḥ ca soma ādityai tathaiva ca |aśvinau ca mahātmānau marutaḥ sarva eva ca ||

सिद्धिम् सर्वाणि भूतानि भूतानाम् चैव यः प्रभुः ।दास्यन्ति मम ये च अन्ये अदृष्टाः पथि गोचराः॥

siddhim sarvāṇi bhūtāni bhūtānām caiva yaḥ prabhuḥ |dāsyanti mama ye ca anye adṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ ||

तद् उन्नसम् पाण्डुर दन्तम् अव्रणम् ।शुचि स्मितम् पद्म पलाश लोचनम् ।द्रक्ष्ये तद् आर्या वदनम् कदा न्व् अहम् ।प्रसन्न तारा अधिप तुल्य दर्शनम्॥

tad unnasam pāṇḍura dantam avraṇam |śuci smitam padma palāśa locanam |drakṣye tad āryā vadanam kadā nv aham |prasanna tārā adhipa tulya darśanam ||

क्षुद्रेण पापेन नृशम्स कर्मणा ।सुदारुण अलाम्कृत वेष धारिणा।बल अभिभूता अबला तपस्विनी ।कथम् नु मे दृष्ट पथे अद्य सा भवेत्॥

kṣudreṇa pāpena nṛśamsa karmaṇā |sudāruṇa alāmkṛta veṣa dhāriṇā |bala abhibhūtā abalā tapasvinī |katham nu me dṛṣṭa pathe adya sā bhavet ||