Loading
वाल्मीकि रामायण · 49 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंप्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा ।अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे॥
prasaktāśrumukhītyevaṃ bruvantī janakātmajā |adhomukhamukhī bālā vilaptumupacakrame ||
उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती ।उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले॥
unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī |upāvṛttā kiśorīva viveṣṭantī mahītale ||
राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा ।रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात्॥
rāghavasyāpramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā |rāvaṇena pramathyāhamānītā krośatī balāt ||
राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम् ।चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे॥
rākṣasī vaśamāpannā bhartyamānā sudāruṇam |cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitumutsahe ||
न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः ।वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम्॥
na hi me jīvitenārtho naivārthairna ca bhūṣaṇaiḥ |vasantyā rākṣasī madhye vinā rāmaṃ mahāratham ||
धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता ।मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता॥
dhiṅmāmanāryāmasatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā |muhūrtamapi rakṣāmi jīvitaṃ pāpajīvitā ||
का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना ।भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम्॥
kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā |bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃ vadam ||
भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् ।न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता॥
bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmyaham |na cāpyahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā ||
चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् ।रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम्॥
caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram |rāvaṇaṃ kiṃ punarahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam ||
प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् ।यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति॥
pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam |yo nṛśaṃsa svabhāvena māṃ prārthayitumicchati ||
छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता ।रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश् चिरम्॥
chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā |rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaś ciram ||
ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः ।सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसङ्क्षयात्॥
khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ |sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṅkṣayāt ||
राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश ।येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते॥
rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa |yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate ||
निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा ।समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे॥
niruddhā rāvaṇenāhamalpavīryeṇa rakṣasā |samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantumāhave ||
विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुङ्गवः ।रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते॥
virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṅgavaḥ |raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate ||
कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा ।न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते॥
kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā |na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodhī ha vidyate ||
किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः ।रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते॥
kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ |rakṣasāpahṛtāṃ bhāryāmiṣṭāṃ nābhyavapadyate ||
इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः ।जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति॥
ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ |jānannapi hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati ||
हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् ।गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः॥
hṛteti yo'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet |gṛdhrarājo'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ ||
कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता ।तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा॥
kṛtaṃ karma mahattena māṃ tadābhyavapadyatā |tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā ||
यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः ।अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं॥
yadi māmiha jānīyādvartamānāṃ sa rāghavaḥ |adya bāṇairabhikruddhaḥ kuryāllokamarākṣasaṃ ||
विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् ।रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत्॥
vidhamecca purīṃ laṅkāṃ śoṣayecca mahodadhim |rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet ||
ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे ।यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः ।अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः॥
tato nihatanathānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe |yathāhamevaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ |anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryādrāmaḥ salakṣmaṇaḥ ||
न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति ।चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसङ्कुला ।अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत्॥
na hi tābhyāṃ ripurdṛṣṭo muhūtamapi jīvati |citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalasaṅkulā |acireṇa tu laṅkeyaṃ śmaśānasadṛśī bhavet ||
अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम् ।दुष्प्रस्थानोऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः॥
acireṇaiva kālena prāpsyāmyeva manoratham |duṣprasthāno'yamākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ ||
यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु ।अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा॥
yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyāmaśubhāni tu |acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā ||
नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे ।शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा॥
nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe |śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā ||
पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा ।भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना॥
puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā |bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā ||
नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे ।श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानाम् इह ध्वनिम्॥
nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe |śroṣyāmi nacirādeva duḥkhārtānām iha dhvanim ||
सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुङ्गवा ।भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः॥
sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṅgavā |bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ ||
यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः ।जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने॥
yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ |jānīyādvartamānāṃ hi rāvaṇasya niveśane ||
अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे ।समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः॥
anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me |samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo'yamāgataḥ ||
अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः ।अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम्॥
akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ |adharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam ||
नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः ।ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति॥
naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ |dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati ||
साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् ।रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता॥
sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam |rāmaṃ raktāntanayanamapaśyantī suduḥkhitā ||
यदि कश्चित्प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह ।क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना॥
yadi kaścitpradātā me viṣasyādya bhavediha |kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā ||
नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः ।जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम्॥
nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam ||
नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः ।देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले॥
nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ |devalokamito yātastyaktvā dehaṃ mahītale ||
धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम्॥
dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |mama paśyanti ye nāthaṃ rāmaṃ rājīvalocanam ||
अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः ।मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः॥
atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ |mayā rāmasya rājarṣerbhāryayā paramātmanaḥ ||
दृश्यमाने भवेत्प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः ।नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति॥
dṛśyamāne bhavetprītaḥ sauhṛdaṃ nāstyapaśyataḥ |nāśayanti kṛtaghrāstu na rāmo nāśayiṣyati ||
किं नु मे न गुणाः के चित्किं वा भाग्य क्षयो हि मे ।याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी॥
kiṃ nu me na guṇāḥ ke citkiṃ vā bhāgya kṣayo hi me |yāhaṃ sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī ||
श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना ।रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात्॥
śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnā yā mahātmanā |rāmādakliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt ||
अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ ।भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ॥
atha vā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau |bhrātarau hi nara śreṣṭhau carantau vanagocarau ||
अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ॥
atha vā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||
साहमेवङ्गते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा ।न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽपि वर्तति॥
sāhamevaṅgate kāle martumicchāmi sarvathā |na ca me vihito mṛtyurasminduḥkhe'pi vartati ||
धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः ।जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये॥
dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ |jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye ||
प्रियान्न सम्भवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् ।ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम्॥
priyānna sambhavedduḥkhamapriyādadhikaṃ bhayam |tābhyāṃ hi ye viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām ||
साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना ।प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम्॥
sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā |prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam ||