Loading
वाल्मीकि रामायण · 51 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंवीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ।वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्॥
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ |vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat ||
किं नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ।यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत्॥
kiṃ nu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam |yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet ||
वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ।बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम्॥
vanaṃ tāvat pramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ |balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam ||
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् ।अल्पयत्नेन कार्ये ऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः॥
durge vināśite karma bhavet sukhapariśramam |alpayatnena kārye 'smin mama syāt saphalaḥ śramaḥ ||
यो ह्ययं मम लांगूले दीप्यते हव्यवाहनः ।अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः॥
yo hyayaṃ mama lāṃgūle dīpyate havyavāhanaḥ |asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ ||
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युदिव तोयदः ।भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः॥
tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyudiva toyadaḥ |bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ ||
गृहाद् गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः॥
gṛhād gṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ ||
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली॥
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī ||
ततो ऽन्यत् पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्॥
tato 'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam ||
वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः ।शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ।तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः॥
vajradaṃṣṭrasya ca tathā pupluve sa mahākapiḥ |śukasya ca mahātejāḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ |tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ ||
जम्बुमालेः सुमालेश्च ददाह भवनं ततः॥
jambumāleḥ sumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ ||
॥्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः ।रश्मिमकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः॥
||ya ca mahātejāḥ sāraṇasya ca dhīmataḥ |raśmimaketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ ||
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च॥
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca ||
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि॥
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi ||
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः॥
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ ||
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः॥
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ ||
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः॥
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ ||
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्॥
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam ||
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते॥
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite ||
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।ननाद हनुमान् वीरो युगान्तजलदो यथा॥
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |nanāda hanumān vīro yugāntajalado yathā ||
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः॥
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ ||
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः॥
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ ||
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च॥
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca ||
तानि भग्नविमानानि निपेतुर्वसुधातले ।भवनानीव सिद्धानामम्बरात् पुण्यसंक्षये॥
tāni bhagnavimānāni nipeturvasudhātale |bhavanānīva siddhānāmambarāt puṇyasaṃkṣaye ||
संजज्ञे तुमुलः शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहगतश्रियाम् ।नूनमेषो ऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति॥
saṃjajñe tumulaḥ śabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhagataśriyām |nūnameṣo 'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti ||
क्रन्दन्त्यः सहसा पेतुः स्तनन्दयधराः स्त्रियः ।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्म्येभ्यो मुक्तमूर्धजाः॥
krandantyaḥ sahasā petuḥ stanandayadharāḥ striyaḥ |kāścidagniparītebhyo harmyebhyo muktamūrdhajāḥ ||
पतन्त्यो रेजिरे ऽभ्रेभ्यः सौदामिन्य इवाम्बरात्॥
patantyo rejire 'bhrebhyaḥ saudāminya ivāmbarāt ||
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुकारजतसंहितान् ।विचित्रान् भवनान् धातून् स्यान्दमानान् ददर्श सः॥
vajravidrumavaidūryamukārajatasaṃhitān |vicitrān bhavanān dhātūn syāndamānān dadarśa saḥ ||
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां हरियूथपः ।नाग्नेर्नापि विशस्तानां राक्षसानां वसुन्धरा॥
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ hariyūthapaḥ |nāgnernāpi viśastānāṃ rākṣasānāṃ vasundharā ||
क्वचित् किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ।क्वचित् कुङ्कुमसङ्काशाः शिखा वह्नेश्चकाशिरे॥
kvacit kiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ |kvacit kuṅkumasaṅkāśāḥ śikhā vahneścakāśire ||
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा॥
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā ||
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमो ऽग्निः ।प्रमार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः॥
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo 'gniḥ |pramārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ ||
युगान्तकालानलतुल्यवेगः समारुतो ऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्य समर्पितार्चिः॥
yugāntakālānalatulyavegaḥ samāruto 'gnirvavṛdhe divispṛk |vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājya samarpitārciḥ ||
आदित्यकोटीसदृशः सुतेजा लङ्कां समाप्तां परिवार्य तिष्ठन् ।शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः॥
ādityakoṭīsadṛśaḥ sutejā laṅkāṃ samāptāṃ parivārya tiṣṭhan |śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ ||
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरे ऽभ्राः॥
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire 'bhrāḥ ||
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणो ऽनिलो वा ।रुद्रो ऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरो ऽयं स्वयमेव कालः॥
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo 'nilo vā |rudro 'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro 'yaṃ svayameva kālaḥ ||
किं ब्रह्मणः सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।इहागतोवाग्रूपधारीरक्षोपसंहारकरः प्रकोपः॥
kiṃ brahmaṇaḥ sarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |ihāgatovāgrūpadhārīrakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ ||
।किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा॥
|kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā ||
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य॥
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya ||
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्॥
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam ||
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भिः शब्दः कृतो घोरतरः सुभीमः॥
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhiḥ śabdaḥ kṛto ghorataraḥ subhīmaḥ ||
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा ।हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का॥
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā |hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā ||
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः स्वयम्भुकोपोपहतामिवावनिम्॥
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |dadarśa laṅkāṃ hanumān mahāmanāḥ svayambhukopopahatāmivāvanim ||
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान् पवनात्मजः कपिः॥
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmān pavanātmajaḥ kapiḥ ||
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजतादित्य इवांशुमाली॥
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatāditya ivāṃśumālī ||
स राक्षसांस्तान् सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा॥
sa rākṣasāṃstān subahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā ||
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे॥
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve ||
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः॥
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ ||
तत्र देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।दृष्ट्वा प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः॥
tatra devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |dṛṣṭvā pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ ||
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः॥
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ ||
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्॥
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām ||