Kanda.Sarga 5.53

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महाबलः ।देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahābalaḥ |deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt ||

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः॥

samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ ||

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु॥

kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu ||

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।समित्रज्ञातयः सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः॥

tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |samitrajñātayaḥ sarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ ||

आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्॥

ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām ||

वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः॥

veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ ||

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ।तैलेन परिषिच्याथ ते ऽग्निं तत्राभ्यपातयन्॥

saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ |tailena pariṣicyātha te 'gniṃ tatrābhyapātayan ||

लाङूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ।रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः॥

lāṅūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat |roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ ||

लाङ्गूलं संप्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः ।सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः॥

lāṅgūlaṃ saṃpradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ |sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ ||

स भूयः सङ्गतैः क्रूरै राक्षसैर्हरिसत्तमः ।निबद्धः कृतवान् वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्॥

sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrai rākṣasairharisattamaḥ |nibaddhaḥ kṛtavān vīrastatkālasadṛśīṃ matim ||

कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ।छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान् पुनः॥

kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ |chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimān punaḥ ||

यदि भर्तृहितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ।बध्नन्त्येते दुरात्मानो न तु मे निष्कृतिः कृता॥

yadi bhartṛhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt |badhnantyete durātmāno na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā ||

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ।किं तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्ये ऽहमीदृशम्॥

sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi |kiṃ tu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye 'hamīdṛśam ||

लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ।रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः॥

laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti |rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ ||

अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये॥

avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye ||

कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मे ऽस्ति मनसः श्रमः॥

kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me 'sti manasaḥ śramaḥ ||

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्॥

tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram ||

शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोयषयन्तः स्वकर्मभिः ।राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्॥

śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoyaṣayantaḥ svakarmabhiḥ |rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm ||

अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्॥

anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm ||

अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्॥

athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān ||

वीथीश्च गृहसंबाधाः कपिः श्रृङ्गाटकानि च ।तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ।गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः॥

vīthīśca gṛhasaṃbādhāḥ kapiḥ śrṛṅgāṭakāni ca |tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān |gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ ||

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ।घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः॥

catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca |ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ ||

स्त्रीबालवृद्धा निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ।तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः॥

strībālavṛddhā nirjagmustatra tatra kutūhalāt |taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ ||

दीप्यमाने ततस्तस्य लांगूलाग्रे हनूमतः ।राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्यः शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्॥

dīpyamāne tatastasya lāṃgūlāgre hanūmataḥ |rākṣasyastā virūpākṣyaḥ śaṃsurdevyāstadapriyam ||

यस्त्वया कृतसंवादः सीते ताम्रमुखः कपिः ।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते॥

yastvayā kṛtasaṃvādaḥ sīte tāmramukhaḥ kapiḥ |lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate ||

श्रत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ।वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत्॥

śratvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam |vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat ||

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदा ऽ ऽसीन्महाकपेः ।उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्॥

maṅgalābhimukhī tasya sā tadā ' 'sīnmahākapeḥ |upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam ||

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः॥

yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ ||

यदि किंचिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ।यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः॥

yadi kiṃcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ |yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ ||

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ।स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः॥

yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām |sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ ||

यदि मां तारयेदार्यः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।अस्माद्दुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः॥

yadi māṃ tārayedāryaḥ sugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ |asmādduḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ ||

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखो ऽनलः ।जज्वाल मृगशावाक्ष्याः शंसन्निव शिवं कपेः॥

tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho 'nalaḥ |jajvāla mṛgaśāvākṣyāḥ śaṃsanniva śivaṃ kapeḥ ||

हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतो ऽनिलः ।ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः॥

hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto 'nilaḥ |vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ ||

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः॥

dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ ||

प्रदीप्तो ऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ।दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् ।शिशिरस्येव सम्पातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः॥

pradīpto 'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam |śiśirasyeva sampāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ ||

अथवा तदिदं व्यक्तं यद् दृष्टं प्लवता मया ।रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वतः सरितां पतौ॥

athavā tadidaṃ vyaktaṃ yad dṛṣṭaṃ plavatā mayā |rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvataḥ saritāṃ patau ||

यदि तावत् समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ।रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक् किमग्निर्न करिष्यति॥

yadi tāvat samudrasya mainākasya ca dhīmataḥ |rāmārthaṃ sambhramastādṛk kimagnirna kariṣyati ||

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ।पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः॥

sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca |pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ ||

भूयः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः॥

bhūyaḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ ||

उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।पुरद्वारं ततः श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥॥

utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |puradvāraṃ tataḥ śrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || ||

विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः॥

vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ ||

स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ।ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्॥

sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān |hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat ||

विमुक्तश्चाभवच्छ्रीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ।वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्॥

vimuktaścābhavacchrīmān punaḥ parvatasannibhaḥ |vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam ||

स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ।रक्षिणस्तान् पुनः सर्वान् सूदयामास मारुतिः॥

sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam |rakṣiṇastān punaḥ sarvān sūdayāmāsa mārutiḥ ||

स तान्निहत्वा रणचण्डविक्रमः समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली॥

sa tānnihatvā raṇacaṇḍavikramaḥ samīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī ||