Loading
वाल्मीकि रामायण · 51 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंसचन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम् ।तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्॥
sacandrakumudaṃ ramyaṃ sārkakāraṇḍavaṃ śubham |tiṣyaśravaṇakādambamabhraśaivālaśādvalam ||
पुलर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम् ।ऐरावतमहाद्वीपं स्वातीहंसविलोलितम्॥
pularvasumahāmīnaṃ lohitāṅgamahāgraham |airāvatamahādvīpaṃ svātīhaṃsavilolitam ||
वातसङ्घातजातोर्मिचन्द्रांशुशिशिराम्बुमत् ।भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्॥
vātasaṅghātajātormicandrāṃśuśiśirāmbumat |bhujaṅgayakṣagandharvaprabuddhakamalotpalam ||
हनुमान् मारुतगतिर्महानौरिव सागरम् ।अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम्॥
hanumān mārutagatirmahānauriva sāgaram |apāramapariśrāntaḥ pupluve gaganārṇavam ||
ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन् ।हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम्॥
grasamāna ivākāśaṃ tārādhipamivollikhan |haranniva sanakṣatraṃ gaganaṃ sārkamaṇḍalam ||
मारुतस्यात्मजः श्रीमान् कपिर्व्योमचरो महान् ।हनुमान् मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति॥
mārutasyātmajaḥ śrīmān kapirvyomacaro mahān |hanumān meghajālāni vikarṣanniva gacchati ||
पाण्डरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे॥
pāṇḍarāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |haritāruṇavarṇāni mahābhrāṇi cakāśire ||
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते॥
praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate ||
विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः ।दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तदा चन्द्रायते ऽम्बरे॥
vividhābhraghanāpannagocaro dhavalāmbaraḥ |dṛśyādṛśyatanurvīrastadā candrāyate 'mbare ||
तार्क्ष्यायमाणो गगने बभासे वायुनन्दनः ।दारयन् मेघवृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः॥
tārkṣyāyamāṇo gagane babhāse vāyunandanaḥ |dārayan meghavṛndāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ ||
नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः ।प्रवरान् राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः॥
nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ |pravarān rākṣasān hatvā nāma viśrāvya cātmanaḥ ||
आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम् ।अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च॥
ākulāṃ nagarīṃ kṛtvā vyathayitvā ca rāvaṇam |ardayitvā balaṃ ghoraṃ vaidehīmabhivādya ca ||
आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम्॥
ājagāma mahātejāḥ punarmadhyena sāgaram ||
पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान् ।ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगो ऽभ्युपागतः॥
parvatendraṃ sunābhaṃ ca samupaspṛśya vīryavān |jyāmukta iva nārāco mahāvego 'bhyupāgataḥ ||
स किंचिदनुसंप्राप्तः समालोक्य महागिरिम् ।महेन्द्रमेघसङ्काशं ननाद हरिपुङ्गवः॥
sa kiṃcidanusaṃprāptaḥ samālokya mahāgirim |mahendrameghasaṅkāśaṃ nanāda haripuṅgavaḥ ||
स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः ।नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः॥
sa pūrayāmāsa kapirdiśo daśa samantataḥ |nadannādena mahatā meghasvanamahāsvanaḥ ||
स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्दर्शनलालसः ।ननाद हरिशाद्रूलो लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत्॥
sa taṃ deśamanuprāptaḥ suhṛddarśanalālasaḥ |nanāda hariśādrūlo lāṅgūlaṃ cāpyakampayat ||
तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णचरिते पथि ।फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम्॥
tasya nānadyamānasya suparṇacarite pathi |phalatīvāsya ghoṣeṇa gaganaṃ sārkamaṇḍalam ||
ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः ।पूर्वं संविष्ठिताः शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः॥
ye tu tatrottare tīre samudrasya mahābalāḥ |pūrvaṃ saṃviṣṭhitāḥ śūrā vāyuputradidṛkṣavaḥ ||
महतो वायुनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम् ।शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः॥
mahato vāyununnasya toyadasyeva garjitam |śuśruvuste tadā ghoṣamūruvegaṃ hanūmataḥ ||
ते दीनमनसः सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः ।वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्॥
te dīnamanasaḥ sarve śuśruvuḥ kānanaukasaḥ |vānarendrasya nirghoṣaṃ parjanyaninadopamam ||
निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः ।बभूवुरुत्सुकाः सर्वे सुहृद्दर्शनकाङ्क्षिणः॥
niśamya nadato nādaṃ vānarāste samantataḥ |babhūvurutsukāḥ sarve suhṛddarśanakāṅkṣiṇaḥ ||
जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः ।उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत्॥
jāmbavān sa hariśreṣṭhaḥ prītisaṃhṛṣṭamānasaḥ |upāmantrya harīn sarvānidaṃ vacanamabravīt ||
सर्वथा कृतकार्यो ऽसौ हनूमान्नात्र संशयः ।न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत्॥
sarvathā kṛtakāryo 'sau hanūmānnātra saṃśayaḥ |na hyasyākṛtakāryasya nāda evaṃvidho bhavet ||
तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः ।निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः॥
tasya bāhūruvegaṃ ca ninādaṃ ca mahātmanaḥ |niśamya harayo hṛṣṭāḥ samutpetustatastataḥ ||
ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च ।प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः॥
te nagāgrānnagāgrāṇi śikharācchikharāṇi ca |prahṛṣṭāḥ samapadyanta hanūmantaṃ didṛkṣavaḥ ||
ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुविष्ठिताः ।वासांसीव प्रशाखाश्च समाविध्यन्त वानराः॥
te prītāḥ pādapāgreṣu gṛhya śākhāḥ suviṣṭhitāḥ |vāsāṃsīva praśākhāśca samāvidhyanta vānarāḥ ||
गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः ।एवं जगर्ज बलवान् हनूमान् मारुतात्मजः॥
girigahvarasaṃlīno yathā garjati mārutaḥ |evaṃ jagarja balavān hanūmān mārutātmajaḥ ||
तमभ्रघनसङ्काशमापतन्तं महाकपिम् ।दृष्ट्वा ते वानराः सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा॥
tamabhraghanasaṅkāśamāpatantaṃ mahākapim |dṛṣṭvā te vānarāḥ sarve tasthuḥ prāñjalayastadā ||
ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः ।निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले॥
tatastu vegavāṃstasya girergirinibhaḥ kapiḥ |nipapāta mahendrasya śikhare pādapākule ||
हर्षेणापूर्यमाणो ऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे ।छिन्नपक्ष इवाकाशात् पपात धरणीधरः॥
harṣeṇāpūryamāṇo 'sau ramye parvatanirjhare |chinnapakṣa ivākāśāt papāta dharaṇīdharaḥ ||
ततस्ते प्रीतमनसः सर्वे वानरपुङ्गवाः ।हनूमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे ।परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः॥
tataste prītamanasaḥ sarve vānarapuṅgavāḥ |hanūmantaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire |parivārya ca te sarve parāṃ prītimupāgatāḥ ||
प्रहृष्टवदनाः सर्वे तमरोगमुपागतम् ।उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च ।प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम्॥
prahṛṣṭavadanāḥ sarve tamarogamupāgatam |upāyanāni cādāya mūlāni ca phalāni ca |pratyarcayan hariśreṣṭhaṃ harayo mārutātmajam ||
हनुमांस्तु गुरून् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा ।कुमारमङ्गदं चैव सो ऽवन्दत महाकपिः॥
hanumāṃstu gurūn vṛddhān jāmbavatpramukhāṃstadā |kumāramaṅgadaṃ caiva so 'vandata mahākapiḥ ||
स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः ।दृष्टा सीतेति विक्रान्तः संक्षेपेण न्यवेदयत्॥
sa tābhyāṃ pūjitaḥ pūjyaḥ kapibhiśca prasāditaḥ |dṛṣṭā sīteti vikrāntaḥ saṃkṣepeṇa nyavedayat ||
निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनः सुतम् ।रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा॥
niṣasāda ca hastena gṛhītvā vālinaḥ sutam |ramaṇīye vanoddeśe mahendrasya girestadā ||
हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान् वानरर्षभान्॥
hanumānabravīddhṛṣṭastadā tān vānararṣabhān ||
अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा ।रक्ष्यमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता॥
aśokavanikāsaṃsthā dṛṣṭā sā janakātmajā |rakṣyamāṇā sughorābhī rākṣasībhiraninditā ||
एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा ।उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा॥
ekaveṇīdharā bālā rāmadarśanalālasā |upavāsapariśrāntā jaṭilā malinā kṛśā ||
ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम् ।निशम्य मारुतेः सर्वे मुदिता वानरा भवन्॥
tato dṛṣṭeti vacanaṃ mahārthamamṛtopamam |niśamya māruteḥ sarve muditā vānarā bhavan ||
क्ष्वेलन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः ।चक्रुः किलिकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे॥
kṣvelantyanye nadantyanye garjantyanye mahābalāḥ |cakruḥ kilikilāmanye pratigarjanti cāpare ||
केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः ।अञ्चिता यतदीर्घाणि लांगूलानि प्रविव्यधुः॥
keciducchritalāṅgūlāḥ prahṛṣṭāḥ kapikuñjarāḥ |añcitā yatadīrghāṇi lāṃgūlāni pravivyadhuḥ ||
अपरे च हनूमन्तं वानरा वारणोपमम् ।आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यः संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः॥
apare ca hanūmantaṃ vānarā vāraṇopamam |āplutya giriśṛṅgebhyaḥ saṃspṛśanti sma harṣitāḥ ||
उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तमथाब्रवीत् ।सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वचनमुत्तमम्॥
uktavākyaṃ hanūmantamaṅgadastamathābravīt |sarveṣāṃ harivīrāṇāṃ madhye vacanamuttamam ||
सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित् समो वानर विद्यते ।यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः॥
sattve vīrye na te kaścit samo vānara vidyate |yadavaplutya vistīrṇaṃ sāgaraṃ punarāgataḥ ||
अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः ।दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी॥
aho svāmini te bhaktiraho vīryamaho dhṛtiḥ |diṣṭyā dṛṣṭā tvayā devī rāmapatnī yaśasvinī ||
दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थः शोकं सीतावियोगजम् ।ततो ऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः॥
diṣṭyā tyakṣyati kākutsthaḥ śokaṃ sītāviyogajam |tato 'ṅgadaṃ hanūmantaṃ jāmbavantaṃ ca vānarāḥ ||
परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाः शिलाः ।श्रोतुकामाः समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः॥
parivārya pramuditā bhejire vipulāḥ śilāḥ |śrotukāmāḥ samudrasya laṅghanaṃ vānarottamāḥ ||
दर्शनं चापि लङ्कायाः सीताया रावणस्य च ।तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे हनुमद्वदनोन्मुखाः॥
darśanaṃ cāpi laṅkāyāḥ sītāyā rāvaṇasya ca |tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve hanumadvadanonmukhāḥ ||
तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः ।उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा॥
tasthau tatrāṅgadaḥ śrīmān vānarairbahubhirvṛtaḥ |upāsyamāno vibudhairdivi devapatiryathā ||
हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथा ऽङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना ।मुदा तदाध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रिया ऽभवत्॥
hanūmatā kīrtimatā yaśasvinā tathā 'ṅgadenāṅgadabaddhabāhunā |mudā tadādhyāsitamunnataṃ mahanmahīdharāgraṃ jvalitaṃ śriyā 'bhavat ||