काण्ड.सर्ग 6.122

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं राघवेण सुभाषितम् ।इदं शुभतरं वाक्यं व्याजहार महेश्वरः॥

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāghaveṇa subhāṣitam |idaṃ śubhataraṃ vākyaṃ vyājahāra maheśvaraḥ ||

पुष्कराक्ष महाबाहो महावक्षः परन्तप ।दिष्ट्या कृतमिदं कर्म त्वया शस्त्रभृतां वर॥

puṣkarākṣa mahābāho mahāvakṣaḥ parantapa |diṣṭyā kṛtamidaṃ karma tvayā śastrabhṛtāṃ vara ||

दिष्ट्या सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः ।अपावृत्तं त्वया सङ्ख्ये राम रावणजं भयम्॥

diṣṭyā sarvasya lokasya pravṛddhaṃ dāruṇaṃ tamaḥ |apāvṛttaṃ tvayā saṅkhye rāma rāvaṇajaṃ bhayam ||

आश्वास्य भरतं दीनं कौसल्यां च यशस्विनीम् ।कैकेयीं च सुमित्रां च दृष्ट्वा लक्ष्मणमातरम्॥

āśvāsya bharataṃ dīnaṃ kausalyāṃ ca yaśasvinīm |kaikeyīṃ ca sumitrāṃ ca dṛṣṭvā lakṣmaṇamātaram ||

प्राप्य राज्यमयोध्यायां नन्दयित्वा सुहृज्जनम् ।इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा महाबल॥

prāpya rājyamayodhyāyāṃ nandayitvā suhṛjjanam |ikṣvākūṇāṃ kule vaṃśaṃ sthāpayitvā mahābala ||

इष्ट्वा तुरगमेधेन प्राप्य चानुत्तमं यशः ।ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा त्रिदिवं गन्तुमर्हसि॥

iṣṭvā turagamedhena prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā tridivaṃ gantumarhasi ||

एष राजा विमानस्थः पिता दशरथस्तव ।काकुत्स्थ मानुषे लोके गुरुस्तव महायशाः॥

eṣa rājā vimānasthaḥ pitā daśarathastava |kākutstha mānuṣe loke gurustava mahāyaśāḥ ||

इन्द्रलोकं गतः श्रीमांस्त्वया पुत्रेण तारितः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा त्वमेनमभिवादय॥

indralokaṃ gataḥ śrīmāṃstvayā putreṇa tāritaḥ |lakṣmaṇena saha bhrātrā tvamenamabhivādaya ||

महादेववचः श्रुत्वा काकुत्स्थः सहलक्ष्मणः ।विमानशिखरस्थस्य प्रणाममकरोत् पितुः॥

mahādevavacaḥ śrutvā kākutsthaḥ sahalakṣmaṇaḥ |vimānaśikharasthasya praṇāmamakarot pituḥ ||

दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या विरजोम्बरधारिणम् ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा ददर्श पितरं विभुः॥

dīpyamānaṃ svayā lakṣmyā virajombaradhāriṇam |lakṣmaṇena saha bhrātrā dadarśa pitaraṃ vibhuḥ ||

हर्षेण महता ऽ ऽविष्टो विमानस्थो महीपतिः ।प्राणैः प्रियतरं दृष्ट्वा पुत्रं दशरथस्तदा॥

harṣeṇa mahatā ' 'viṣṭo vimānastho mahīpatiḥ |prāṇaiḥ priyataraṃ dṛṣṭvā putraṃ daśarathastadā ||

आरोप्याङ्कं महाबाहुर्वरासनगतः प्रभुः ।बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततो वाक्यं समाददे॥

āropyāṅkaṃ mahābāhurvarāsanagataḥ prabhuḥ |bāhubhyāṃ sampariṣvajya tato vākyaṃ samādade ||

न मे स्वर्गो बहुमतः सम्मानश्च सुरर्षिभिः ।त्वया राम विहीनस्य सत्यं प्रतिशृणोमि ते॥

na me svargo bahumataḥ sammānaśca surarṣibhiḥ |tvayā rāma vihīnasya satyaṃ pratiśṛṇomi te ||

अद्य त्वां निहतामित्रं दृष्ट्वा सम्पूर्णमानसम् ।निस्तीर्णवनवासं च प्रीतिरासीत् परा मम॥

adya tvāṃ nihatāmitraṃ dṛṣṭvā sampūrṇamānasam |nistīrṇavanavāsaṃ ca prītirāsīt parā mama ||

कैकेय्या यानि चोक्तानि वाक्यानि वदतां वर ।तव प्रवाजनार्थानि स्थितानि हृदये मम॥

kaikeyyā yāni coktāni vākyāni vadatāṃ vara |tava pravājanārthāni sthitāni hṛdaye mama ||

त्वां तु दृष्ट्वा कुशलिनं परिष्वज्य सलक्ष्मणम् ।अद्य दुःखाद्विमुक्तो ऽस्मि नीहारादिव भास्करः॥

tvāṃ tu dṛṣṭvā kuśalinaṃ pariṣvajya salakṣmaṇam |adya duḥkhādvimukto 'smi nīhārādiva bhāskaraḥ ||

तारितो ऽहं त्वया पुत्र सुपुत्रेण महात्मना ।अष्टावक्रेण धर्मात्मा तारितो ब्राह्मणो यथा॥

tārito 'haṃ tvayā putra suputreṇa mahātmanā |aṣṭāvakreṇa dharmātmā tārito brāhmaṇo yathā ||

इदानीं तु विजानामि यथा सौम्य सुरेश्वरैः ।वधार्थं रावणस्येदं विहितं पुरुषोत्तम॥

idānīṃ tu vijānāmi yathā saumya sureśvaraiḥ |vadhārthaṃ rāvaṇasyedaṃ vihitaṃ puruṣottama ||

सिद्धार्था खलु कौसल्या या त्वां राम गृहं गतम् ।वनान्निवृत्तं संहृष्टा द्रक्ष्यत्यरिनिषूदन॥

siddhārthā khalu kausalyā yā tvāṃ rāma gṛhaṃ gatam |vanānnivṛttaṃ saṃhṛṣṭā drakṣyatyariniṣūdana ||

सिद्धार्थाः खलु ते राम नरा ये त्वां पुरीं गतम् ।जलार्द्रमभिषिक्तं च द्रक्ष्यन्ति वसुधाधिपम्॥

siddhārthāḥ khalu te rāma narā ye tvāṃ purīṃ gatam |jalārdramabhiṣiktaṃ ca drakṣyanti vasudhādhipam ||

अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा ।इच्छामि त्वामहं द्रष्टुं भरतेन समागतम्॥

anuraktena balinā śucinā dharmacāriṇā |icchāmi tvāmahaṃ draṣṭuṃ bharatena samāgatam ||

चतुर्दश समाः सौम्य वने निर्यापितास्त्वया ।वसता सीतया सार्धं लक्ष्मणेन च धीमता॥

caturdaśa samāḥ saumya vane niryāpitāstvayā |vasatā sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇena ca dhīmatā ||

निवृत्तवनवासो ऽसि प्रतिज्ञा सफला कृता ।रावणं च रणे हत्वा देवास्ते परितोषिताः॥

nivṛttavanavāso 'si pratijñā saphalā kṛtā |rāvaṇaṃ ca raṇe hatvā devāste paritoṣitāḥ ||

कृतं कर्म यशः श्लाध्यं प्राप्तं ते शत्रुसूदन ।भ्रातृभिः सह राज्यस्थो दीर्घमायुरवाप्नुहि ।इति ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिरब्रवीत्॥

kṛtaṃ karma yaśaḥ ślādhyaṃ prāptaṃ te śatrusūdana |bhrātṛbhiḥ saha rājyastho dīrghamāyuravāpnuhi |iti bruvāṇaṃ rājānaṃ rāmaḥ prāñjalirabravīt ||

कुरु प्रसादं धर्मज्ञ कैकेय्या भरतस्य च ।सपुत्रां त्वां त्यजामीति यदुक्ता कैकयी त्वया॥

kuru prasādaṃ dharmajña kaikeyyā bharatasya ca |saputrāṃ tvāṃ tyajāmīti yaduktā kaikayī tvayā ||

स शापः केकयीं घोरः सपुत्रां न स्पृशेत् प्रभो॥

sa śāpaḥ kekayīṃ ghoraḥ saputrāṃ na spṛśet prabho ||

स तथेति महाराजो राममुक्त्वा कृताञ्जलिम् ।लक्ष्मणं च परिष्वज्य पुनर्वाक्यमुवाच ह॥

sa tatheti mahārājo rāmamuktvā kṛtāñjalim |lakṣmaṇaṃ ca pariṣvajya punarvākyamuvāca ha ||

रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया ।कृता मम महाप्रीतिः प्राप्तं धर्मफलं च ते॥

rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā |kṛtā mama mahāprītiḥ prāptaṃ dharmaphalaṃ ca te ||

धर्मं प्राप्स्यसि धर्मज्ञ यशश्च विपुलं भुवि ।रामे प्रसन्ने स्वर्गं च महिमानं तथैव च॥

dharmaṃ prāpsyasi dharmajña yaśaśca vipulaṃ bhuvi |rāme prasanne svargaṃ ca mahimānaṃ tathaiva ca ||

रामं शुश्रूष भद्रं ते सुमित्रानन्दवर्धन ।रामः सर्वस्य लोकस्य शुभेष्वभिरतः सदा॥

rāmaṃ śuśrūṣa bhadraṃ te sumitrānandavardhana |rāmaḥ sarvasya lokasya śubheṣvabhirataḥ sadā ||

एते सेन्द्रास्त्रयो लोकाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।अभिगम्य महात्मानमर्चन्ति पुरुषोत्तमम्॥

ete sendrāstrayo lokāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |abhigamya mahātmānamarcanti puruṣottamam ||

एतत्तदुक्तमव्यक्तमक्षरं ब्रह्मनिर्मितम् ।देवानां हृदयं सौम्य गुह्यं रामः परन्तपः॥

etattaduktamavyaktamakṣaraṃ brahmanirmitam |devānāṃ hṛdayaṃ saumya guhyaṃ rāmaḥ parantapaḥ ||

अवाप्तं धर्मचरणं यशश्च विपुलं त्वया ।रामं शुश्रूषता भक्त्या वैदेह्या सह सीतया॥

avāptaṃ dharmacaraṇaṃ yaśaśca vipulaṃ tvayā |rāmaṃ śuśrūṣatā bhaktyā vaidehyā saha sītayā ||

स तथोक्त्वा महाबाहुर्लक्ष्मणं प्राञ्जलिं स्थितम् ।उवाच राजा धर्मात्मा वैदेहीं वचनं शुभम्॥

sa tathoktvā mahābāhurlakṣmaṇaṃ prāñjaliṃ sthitam |uvāca rājā dharmātmā vaidehīṃ vacanaṃ śubham ||

कर्तव्यो न तु वैदेहि मन्युस्त्यागमिमं प्रति ।रामेम त्वद्विशुद्ध्यर्थं कृतमेतद्धितैषिणा॥

kartavyo na tu vaidehi manyustyāgamimaṃ prati |rāmema tvadviśuddhyarthaṃ kṛtametaddhitaiṣiṇā ||

न त्वं सुभ्रु समाधेया पतिशुश्रूषणं प्रति ।अवश्यं तु मया वाच्यमेष ते दैवतं परम्॥

na tvaṃ subhru samādheyā patiśuśrūṣaṇaṃ prati |avaśyaṃ tu mayā vācyameṣa te daivataṃ param ||

इति प्रतिसमादिश्य पुत्रौ सीतां तथा स्नुषाम् ।इन्द्रलोकं विमानेन ययौ दशरथो ज्वलन्॥

iti pratisamādiśya putrau sītāṃ tathā snuṣām |indralokaṃ vimānena yayau daśaratho jvalan ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे द्वाविंशत्युत्तरशततमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvāviṃśatyuttaraśatatamaḥ sargaḥ ||