Loading
वाल्मीकि रामायण · 60 श्लोक
यह अध्याय पुस्तक में पढ़ेंततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ।उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिन्दमः॥
tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam |uvāca sasmitaṃ rāmo vibhīṣaṇamarindamaḥ ||
क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः ।आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम्॥
ka eṣa sumahākāyo balena mahatā vṛtaḥ |ācakṣva me mahābāho vīryavantaṃ niśācaram ||
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ ||
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः ।लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः ।वीर्यवानस्त्रविच्छूरः प्रख्यातश्च पराक्रमे॥
eṣa senāpatistasya prahasto nāma rākṣasaḥ |laṅkāyāṃ rākṣasendrasya tribhāgabalasaṃvṛtaḥ |vīryavānastravicchūraḥ prakhyātaśca parākrame ||
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् ।गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम्॥
tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam |garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam ||
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् ।अतिसञ्जातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम्॥
dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām |atisañjātaroṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām ||
खड्गशक्त्यृष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च ।गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः॥
khaḍgaśaktyṛṣṭibāṇāśca śūlāni musalāni ca |gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ ||
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् ।प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम्॥
dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām |pragṛhītānyaśobhanta vānarānabhidhāvatām ||
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः ।शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः॥
jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ |śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṅgamāḥ ||
तेषामन्योन्यमासाद्य सङ्ग्रामः सुमहानभूत् ।बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम्॥
teṣāmanyonyamāsādya saṅgrāmaḥ sumahānabhūt |bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām ||
बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरयूथपान् ।वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून्॥
bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarayūthapān |vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn ||
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचिच्च परमायुधैः ।परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः॥
śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecicca paramāyudhaiḥ |parighairāhatāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ ||
निरुच्छ्वासाः कृताः केचित् पतिता धरणीतले ।विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसन्धानसन्दिताः॥
nirucchvāsāḥ kṛtāḥ kecit patitā dharaṇītale |vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusandhānasanditāḥ ||
केचिद्द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि ।वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्चावदारिताः॥
keciddvidhā kṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi |vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataścāvadāritāḥ ||
वानरैश्चापि सङ्क्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले॥
vānaraiścāpi saṅkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ |pādapairgiriśṛṅgaiśca sampiṣṭā vasudhātale ||
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् ।वैमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः॥
vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam |vaimuḥ śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇāḥ ||
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् ।बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि॥
ārtasvanaṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām |babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi ||
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः ।विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत्॥
vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ |vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat ||
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः ।एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः॥
narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ |ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ ||
तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् ।द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम्॥
teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān |dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam ||
दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः स विपुलद्रुमम् ।राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत्॥
durmukhaḥ punarutthāya kapiḥ sa vipuladrumam |rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatamapothayat ||
जाम्बवांस्तु सुसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् ।पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि॥
jāmbavāṃstu susaṅkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām |pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi ||
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् ।वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणान् सन्त्याजयद्रणे॥
atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān |vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇān santyājayadraṇe ||
अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः ।चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम्॥
amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ |cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām ||
आवर्त इव सञ्जज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा ।क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः॥
āvarta iva sañjajñe ubhayoḥ senayostadā |kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ ||
महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः ।अर्दयामास सङ्क्रुद्धो वानरान् परमाहवे॥
mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ |ardayāmāsa saṅkruddho vānarān paramāhave ||
वानराणां शरीरैश्च राक्षसानां च मेदिनी ।बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः॥
vānarāṇāṃ śarīraiśca rākṣasānāṃ ca medinī |babhūva nicitā ghorā patitairiva parvataiḥ ||
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते ।सञ्छन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः॥
sā mahī rudhiraugheṇa pracchannā samprakāśate |sañchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ ||
हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् ।शोणितौघमहातोयां यमसागरगमिनीम्॥
hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām |śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragaminīm ||
यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् ।भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम्॥
yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām |bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām ||
गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् ।मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम् ।तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम्॥
gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām |medaḥphenasamākīrṇāmārtastanitanisvanām |tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm ||
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ।राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम्॥
nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām |rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm ||
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः॥
yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ ||
ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् ।ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवङ्गमान्॥
tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam |dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṅgamān ||
उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात् ।समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे॥
uddhūta iva vāyuḥ khe mahadabhrabalaṃ balāt |samīkṣyābhidrutaṃ yuddhe prahasto vāhinīpatiḥ |rathenādityavarṇena nīlamevābhidudruve ||
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे ।नीलाय व्यसृजद्बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः॥
sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭho vikṛṣya paramāhave |nīlāya vyasṛjadbāṇān prahasto vāhinīpatiḥ ||
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः ।महीं जग्मुर्महावेगा रुषिता इव पन्नगाः॥
te prāpya viśikhā nīlaṃ vinirbhidya samāhitāḥ |mahīṃ jagmurmahāvegā ruṣitā iva pannagāḥ ||
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः ।स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः॥
nīlaḥ śarairabhihato niśitairjvalanopamaiḥ |sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ ||
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान्॥
prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān ||
स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन् राक्षसपुङ्गवः ।ववर्ष शरवर्षाणि प्लवङ्गानां चमूपतौ॥
sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṅgavaḥ |vavarṣa śaravarṣāṇi plavaṅgānāṃ camūpatau ||
तस्य बाणगणान् घोरान् राक्षसस्य महाबलः ।अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः॥
tasya bāṇagaṇān ghorān rākṣasasya mahābalaḥ |apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ ||
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ।एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् ।निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम्॥
yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam |evameva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam |nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam ||
रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् ।प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान्॥
roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān |prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān ||
ततः स चापमुद्गृह्य प्रहस्तस्य महाबलः ।बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनःपुनः॥
tataḥ sa cāpamudgṛhya prahastasya mahābalaḥ |babhañja tarasā nīlo nanāda ca punaḥpunaḥ ||
विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे॥
vidhanustu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ |pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve ||
तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ ।स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ॥
tāvubhau vāhinīmukhyau jātavairau tarasvinau |sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau ||
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् ।सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ॥
ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram |siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau ||
विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ ।काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ॥
vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau |kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau ||
आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः ।प्रहस्तः परमायत्तस्तस्य सुस्राव शोणितम्॥
ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ |prahastaḥ paramāyattastasya susrāva śoṇitam ||
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् ।प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः॥
tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum |prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ ||
तमचिन्त्य प्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् ।अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम्॥
tamacintya prahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat |abhidudrāva balinaṃ balānnīlaṃ plavaṅgamam ||
तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः ।ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम्॥
tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ |tataḥ samprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām ||
तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः ।प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत्॥
tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ |prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat ||
सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला ।बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा॥
sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā |bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā ||
स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः ।पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥
sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ |papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ ||
प्रभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम् ।शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा॥
prabhinnaśirasastasya bahu susrāva śoṇitam |śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā ||
हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् ।रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह॥
hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahadbalam |rakṣasāmaprahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha ||
न शेकुः समरे स्थातुं निहते वाहिनीपतौ ।सेतुबन्धं समासाद्य विकीर्णं सलिलं यथा॥
na śekuḥ samare sthātuṃ nihate vāhinīpatau |setubandhaṃ samāsādya vikīrṇaṃ salilaṃ yathā ||
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः ।रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमास्थिताः ।प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं निस्सञ्ज्ञा इव ते ऽभवन्॥
hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasāste nirudyamāḥ |rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāsthitāḥ |prāptāḥ śokārṇavaṃ tīvraṃ nissañjñā iva te 'bhavan ||
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा ।समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन च प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः॥
tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā |sametya rāmeṇa salakṣmaṇena ca prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ ||