काण्ड.सर्ग 6.59

तस्मिन् हते राक्षससैन्यपाले प्लवङ्गमानामृषभेण युद्धे ।भीमायुधं सागरतुल्यवेगं विदुद्रुवे राक्षसराजसैन्यम्॥

tasmin hate rākṣasasainyapāle plavaṅgamānāmṛṣabheṇa yuddhe |bhīmāyudhaṃ sāgaratulyavegaṃ vidudruve rākṣasarājasainyam ||

गत्वा ऽथ रक्षोधिपतेः शशंसुः सेनापतिं पावकसूनुशस्तम् ।तच्चापि तेषां वचनं निशम्य रक्षोधिपः क्रोधवशं जगाम॥

gatvā 'tha rakṣodhipateḥ śaśaṃsuḥ senāpatiṃ pāvakasūnuśastam |taccāpi teṣāṃ vacanaṃ niśamya rakṣodhipaḥ krodhavaśaṃ jagāma ||

सङ्ख्ये प्रहस्तं निहतं निशम्य शोकार्दितः क्रोधपरीतचेताः ।उवाच तान्नैर्ऋतयोधमुख्यानिन्द्रो यथा चामरयोधमुख्यान्॥

saṅkhye prahastaṃ nihataṃ niśamya śokārditaḥ krodhaparītacetāḥ |uvāca tānnairṛtayodhamukhyānindro yathā cāmarayodhamukhyān ||

नावज्ञा रिपवे कार्या यैरिन्द्रबलसूदनः ।सूदितः सैन्यपालो मे सानुयात्रः सकुञ्जरः॥

nāvajñā ripave kāryā yairindrabalasūdanaḥ |sūditaḥ sainyapālo me sānuyātraḥ sakuñjaraḥ ||

सो ऽहं रिपुविनाशाय विजयायाविचारयन् ।स्वयमेव गमिष्यामि रणशीर्षं तदद्भुतम्॥

so 'haṃ ripuvināśāya vijayāyāvicārayan |svayameva gamiṣyāmi raṇaśīrṣaṃ tadadbhutam ||

अद्य तद्वानरानीकं रामं च सहलक्ष्मणम् ।निर्दहिष्यामि वाणौघैर्वनं दीप्तैरिवाग्निभिः॥

adya tadvānarānīkaṃ rāmaṃ ca sahalakṣmaṇam |nirdahiṣyāmi vāṇaughairvanaṃ dīptairivāgnibhiḥ ||

स एवमुक्त्वा ज्वलनप्रकाशं रथं तुरङ्गोत्तमराजयुक्तम् ।प्रकाशमानं वपुषा ज्वलन्तं समारुरोहामरराजशत्रुः॥

sa evamuktvā jvalanaprakāśaṃ rathaṃ turaṅgottamarājayuktam |prakāśamānaṃ vapuṣā jvalantaṃ samārurohāmararājaśatruḥ ||

स शङ्खभैरीपणवप्रणादैरास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादैः ।पुण्यैः स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदा ययौ राक्षसराजमुख्यः॥

sa śaṅkhabhairīpaṇavapraṇādairāsphoṭitakṣvelitasiṃhanādaiḥ |puṇyaiḥ stavaiścāpyabhipūjyamānastadā yayau rākṣasarājamukhyaḥ ||

स शैलजीमूतनिकाशरूपैर्मांसादनैः पावकदीप्तनेत्रेः ।बभौ वृतो राक्षसराजमुख्यो भूतैर्वृतो रुद्र इवासुरेशः॥

sa śailajīmūtanikāśarūpairmāṃsādanaiḥ pāvakadīptanetreḥ |babhau vṛto rākṣasarājamukhyo bhūtairvṛto rudra ivāsureśaḥ ||

ततो नगर्याः सहसा महौजा निष्क्रम्य तद्वानरसैन्यमुग्रम् ।महार्णवाभ्रस्तनितं ददर्शं समुद्यतं पादपशैलहस्तम्॥

tato nagaryāḥ sahasā mahaujā niṣkramya tadvānarasainyamugram |mahārṇavābhrastanitaṃ dadarśaṃ samudyataṃ pādapaśailahastam ||

तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्य रामो भुजगेन्द्रबाहुः ।विभीषणं शस्त्रभृतां वरिष्ठमुवाच सेनानुगतः पृथुश्रीः॥

tadrākṣasānīkamatipracaṇḍamālokya rāmo bhujagendrabāhuḥ |vibhīṣaṇaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhamuvāca senānugataḥ pṛthuśrīḥ ||

नानापताकाध्वजशस्त्रजुष्टं प्रासासिशूलायुधशस्त्रजुष्टम् ।सैन्यं गजेन्द्रोपमनागजुष्टं कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टम्॥

nānāpatākādhvajaśastrajuṣṭaṃ prāsāsiśūlāyudhaśastrajuṣṭam |sainyaṃ gajendropamanāgajuṣṭaṃ kasyedamakṣobhyamabhīrujuṣṭam ||

ततस्तु रामस्य निशम्य वाक्यं विभीषणः शक्रसमानवीर्यः ।शशंस रामस्य बलप्रवेकं महात्मनां राक्षसपुङ्गवानाम्॥

tatastu rāmasya niśamya vākyaṃ vibhīṣaṇaḥ śakrasamānavīryaḥ |śaśaṃsa rāmasya balapravekaṃ mahātmanāṃ rākṣasapuṅgavānām ||

यो ऽसौ गजस्कन्धगतो महात्मा नवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।प्रकम्पयन्नागशिरो ऽभ्युपैति ह्यकम्पनं त्वेनमवेहि राजन्॥

yo 'sau gajaskandhagato mahātmā navoditārkopamatāmravaktraḥ |prakampayannāgaśiro 'bhyupaiti hyakampanaṃ tvenamavehi rājan ||

यो ऽसौ रथस्थो मृगराजकेतुर्धून्वन् धनुः शक्रधनुःप्रकाशम् ।करीव भात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रः स इन्द्रजिन्नाम वरप्रधानः॥

yo 'sau rathastho mṛgarājaketurdhūnvan dhanuḥ śakradhanuḥprakāśam |karīva bhātyugravivṛttadaṃṣṭraḥ sa indrajinnāma varapradhānaḥ ||

यश्चैष विन्ध्यास्तमहेन्द्रकल्पो धन्वी रथस्थो ऽतिरथो ऽतिवीरः ।विस्फारयंश्चापमतुल्यमानं नाम्ना ऽतिकायो ऽतिविवृद्धकायः॥

yaścaiṣa vindhyāstamahendrakalpo dhanvī rathastho 'tiratho 'tivīraḥ |visphārayaṃścāpamatulyamānaṃ nāmnā 'tikāyo 'tivivṛddhakāyaḥ ||

यो ऽसौ नवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्य घण्टानिनदप्रणादम् ।गजं खरं गर्जति वै महात्मा महोदरो नाम स एष वीरः॥

yo 'sau navārkoditatāmracakṣurāruhya ghaṇṭāninadapraṇādam |gajaṃ kharaṃ garjati vai mahātmā mahodaro nāma sa eṣa vīraḥ ||

यो ऽसौ हयं काञ्चनचित्रभाण्डमारुह्य सन्ध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।प्रासं समुद्यम्य मरीचिनद्धं पिशाच एषो ऽशनितुल्यवेगः॥

yo 'sau hayaṃ kāñcanacitrabhāṇḍamāruhya sandhyābhragiriprakāśam |prāsaṃ samudyamya marīcinaddhaṃ piśāca eṣo 'śanitulyavegaḥ ||

यश्चैष शूलं निशितं प्रगृह्य विद्युत्प्रभं किङ्करवज्रवेगम् ।वृषेन्द्रमास्थाय गिरिप्रकाशमायाति यो ऽसौ त्रिशिरा यशस्वी॥

yaścaiṣa śūlaṃ niśitaṃ pragṛhya vidyutprabhaṃ kiṅkaravajravegam |vṛṣendramāsthāya giriprakāśamāyāti yo 'sau triśirā yaśasvī ||

असौ च जीमूतनिकाशरूपः कुम्भः पृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।समाहितः पन्नगराजकेतुर्विस्फारयन् भाति धनुर्विधून्वन्॥

asau ca jīmūtanikāśarūpaḥ kumbhaḥ pṛthuvyūḍhasujātavakṣāḥ |samāhitaḥ pannagarājaketurvisphārayan bhāti dhanurvidhūnvan ||

यश्चैष जाम्बूनदवज्रजुष्टं दीप्तं सधूमं परिघं प्रगृह्य ।आयाति रक्षोबलकेतुभूतस्त्वसौ निकुम्भो ऽद्भुतघोरकर्मा॥

yaścaiṣa jāmbūnadavajrajuṣṭaṃ dīptaṃ sadhūmaṃ parighaṃ pragṛhya |āyāti rakṣobalaketubhūtastvasau nikumbho 'dbhutaghorakarmā ||

यश्चैष चापासिशरौघजुष्टं पताकिनं पावकदीप्तरूपम् ।रथं समास्थाय विभात्युदग्रो नरान्तको ऽसौ नगशृङ्गयोधी॥

yaścaiṣa cāpāsiśaraughajuṣṭaṃ patākinaṃ pāvakadīptarūpam |rathaṃ samāsthāya vibhātyudagro narāntako 'sau nagaśṛṅgayodhī ||

यश्चैष नानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रैः ।भूतैर्वृतो भाति विवृत्तनेत्रैः सो ऽसौ सुराणामपि दर्पहन्ता॥

yaścaiṣa nānāvidhaghorarūpairvyāghroṣṭranāgendramṛgāśvavaktraiḥ |bhūtairvṛto bhāti vivṛttanetraiḥ so 'sau surāṇāmapi darpahantā ||

यत्रैतदिन्दुप्रतिमं विभाति च्छत्रं सितं सूक्ष्मशलाकमग्र्यम् ।अत्रैष रक्षोधिपतिर्महात्मा भूतैर्वृतो रुद्र इवावभाति॥

yatraitadindupratimaṃ vibhāti cchatraṃ sitaṃ sūkṣmaśalākamagryam |atraiṣa rakṣodhipatirmahātmā bhūtairvṛto rudra ivāvabhāti ||

असौ किरीटी चलुकुण्डलास्यो नगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्ता रक्षोधिपः सूर्य इवावभाति॥

asau kirīṭī calukuṇḍalāsyo nagendravindhyopamabhīmakāyaḥ |mahendravaivasvatadarpahantā rakṣodhipaḥ sūrya ivāvabhāti ||

प्रत्युवाच ततो रामो विभीषणमरिन्दमम् ।अहो दीप्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः॥

pratyuvāca tato rāmo vibhīṣaṇamarindamam |aho dīpto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ||

आदित्य इव दुष्प्रेक्षो रश्मिभिर्भाति रावणः ।सुव्यक्तं लक्षये ह्यस्य रूपं तेजस्समावृतम्॥

āditya iva duṣprekṣo raśmibhirbhāti rāvaṇaḥ |suvyaktaṃ lakṣaye hyasya rūpaṃ tejassamāvṛtam ||

देवदानववीराणां वपुर्नैवंविधं भवेत् ।यादृशं राक्षसेन्द्रस्य वपुरेतत् प्रकाशते॥

devadānavavīrāṇāṃ vapurnaivaṃvidhaṃ bhavet |yādṛśaṃ rākṣasendrasya vapuretat prakāśate ||

सर्वे पर्वतसङ्काशाः सर्वे पर्वतयोधिनः ।सर्वे दीप्तायुधधरा योधाश्चास्य महौजसः॥

sarve parvatasaṅkāśāḥ sarve parvatayodhinaḥ |sarve dīptāyudhadharā yodhāścāsya mahaujasaḥ ||

भाति राक्षसराजो ऽसौ प्रदीप्तैर्भीमविक्रमैः ।भूतैः परिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः॥

bhāti rākṣasarājo 'sau pradīptairbhīmavikramaiḥ |bhūtaiḥ parivṛtastīkṣṇairdehavadbhirivāntakaḥ ||

दिष्ट्या ऽयमद्य पापात्मा मम दृष्टिपथं गतः ।अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि सीताहरणसम्भवम्॥

diṣṭyā 'yamadya pāpātmā mama dṛṣṭipathaṃ gataḥ |adya krodhaṃ vimokṣyāmi sītāharaṇasambhavam ||

एवमुक्त्वा ततो रामो धनुरादाय वीर्यवान् ।लक्ष्मणानुचरस्तस्थौ समुद्धृत्य शरोत्तमम्॥

evamuktvā tato rāmo dhanurādāya vīryavān |lakṣmaṇānucarastasthau samuddhṛtya śarottamam ||

ततः स रक्षोधिपतिर्महात्मा रक्षांसि तान्याह महाबलानि ।द्वारेषु चर्यागृहगोपुरेषु सुनिर्वृतास्तिष्ठत निर्विशङ्काः॥

tataḥ sa rakṣodhipatirmahātmā rakṣāṃsi tānyāha mahābalāni |dvāreṣu caryāgṛhagopureṣu sunirvṛtāstiṣṭhata nirviśaṅkāḥ ||

इहागतं मां सहितं भवद्भिर्वनौकसश्छिद्रमिदं विदित्वा ।शून्यां पुरीं दुष्प्रसहां प्रमथ्य प्रधर्षयेयुः सहसा समेताः॥

ihāgataṃ māṃ sahitaṃ bhavadbhirvanaukasaśchidramidaṃ viditvā |śūnyāṃ purīṃ duṣprasahāṃ pramathya pradharṣayeyuḥ sahasā sametāḥ ||

विसर्जयित्वा सहितांस्ततस्तान् गतेषु रक्षस्सु यथानियोगम् ।व्यदारयद्वानरसागरौघं महाझषः पूर्णमिवार्णवौघम्॥

visarjayitvā sahitāṃstatastān gateṣu rakṣassu yathāniyogam |vyadārayadvānarasāgaraughaṃ mahājhaṣaḥ pūrṇamivārṇavaugham ||

तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य दीप्तेषुचापं युधि राक्षसेन्द्रम् ।महत् समुत्पाट्य महीधराग्रं दुद्राव रक्षोधिपतिं हरीशः॥

tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya dīpteṣucāpaṃ yudhi rākṣasendram |mahat samutpāṭya mahīdharāgraṃ dudrāva rakṣodhipatiṃ harīśaḥ ||

तच्छैलशृङ्गं बहुवृक्षसानुं प्रगृह्य चिक्षेप निशाचराय ।तमापतन्तं सहसा समीक्ष्य बिभेद बाणैस्तपनीयपुङ्खैः॥

tacchailaśṛṅgaṃ bahuvṛkṣasānuṃ pragṛhya cikṣepa niśācarāya |tamāpatantaṃ sahasā samīkṣya bibheda bāṇaistapanīyapuṅkhaiḥ ||

तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षे शृङ्गे विकीर्णे पतिते पृथिव्याम् ।महाहिकल्पं शरमन्तकाभं समाददे राक्षसलोकनाथः॥

tasmin pravṛddhottamasānuvṛkṣe śṛṅge vikīrṇe patite pṛthivyām |mahāhikalpaṃ śaramantakābhaṃ samādade rākṣasalokanāthaḥ ||

स तं गृहीत्वा ऽनिलतुल्यवेगं सविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।बाणं महेन्द्राशनितुल्यवेगं चिक्षेप सुग्रीववधाय रुष्टः॥

sa taṃ gṛhītvā 'nilatulyavegaṃ savisphuliṅgajvalanaprakāśam |bāṇaṃ mahendrāśanitulyavegaṃ cikṣepa sugrīvavadhāya ruṣṭaḥ ||

स सायको रावणबाहुमुक्तः शक्राशनिप्रख्यवपुः शिताग्रः ।सुग्रीवमासाद्य बिभेद वेगाद् गुहेरिता क्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः॥

sa sāyako rāvaṇabāhumuktaḥ śakrāśaniprakhyavapuḥ śitāgraḥ |sugrīvamāsādya bibheda vegād guheritā krauñcamivograśaktiḥ ||

स सायकार्तो विपरीतचेताः कूजन् पृथिव्यां निपपात वीरः ।तं प्रेक्ष्य भूमौ पतितं विसञ्ज्ञं नेदुः प्रहृष्टा युधि यातुधानाः॥

sa sāyakārto viparītacetāḥ kūjan pṛthivyāṃ nipapāta vīraḥ |taṃ prekṣya bhūmau patitaṃ visañjñaṃ neduḥ prahṛṣṭā yudhi yātudhānāḥ ||

ततो गवाक्षो गवयः सुदंष्ट्रस्तथर्षभो ज्योतिमुखो नभश्च ।शैलान् समुद्यम्य विवृद्धकायाः प्रदुद्रुवुस्तं प्रति राक्षसेन्द्रम्॥

tato gavākṣo gavayaḥ sudaṃṣṭrastatharṣabho jyotimukho nabhaśca |śailān samudyamya vivṛddhakāyāḥ pradudruvustaṃ prati rākṣasendram ||

तेषां प्रहारान् स चकार मोघान् रक्षोधिपो बाणगणैः शिताग्रैः ।तान् वानरेन्द्रानपि बाणजालैर्बिभेद जाम्बूनदचित्रपुङ्खैः॥

teṣāṃ prahārān sa cakāra moghān rakṣodhipo bāṇagaṇaiḥ śitāgraiḥ |tān vānarendrānapi bāṇajālairbibheda jāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ ||

ते वानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्ना विपेतुर्भुवि भीमकायाः ।ततस्तु तद्वानरसैन्यमुग्रं प्रच्छादयामास स बाणजालैः॥

te vānarendrāstridaśāribāṇairbhinnā vipeturbhuvi bhīmakāyāḥ |tatastu tadvānarasainyamugraṃ pracchādayāmāsa sa bāṇajālaiḥ ||

ते वध्यमानाः पतिताः प्रवीरा नानद्यमाना भयशल्यविद्धाः ।शाखामृगा रावणसायकार्ता जग्मुः शरण्यं शरणं स्म रामम्॥

te vadhyamānāḥ patitāḥ pravīrā nānadyamānā bhayaśalyaviddhāḥ |śākhāmṛgā rāvaṇasāyakārtā jagmuḥ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmam ||

ततो महात्मा स धनुर्धनुष्मानादाय रामः सहसा जगाम ।तं लक्ष्मणः प्राञ्जलिरभ्युपेत्य उवाच वाक्यं परमार्थयुक्तम्॥

tato mahātmā sa dhanurdhanuṣmānādāya rāmaḥ sahasā jagāma |taṃ lakṣmaṇaḥ prāñjalirabhyupetya uvāca vākyaṃ paramārthayuktam ||

काममार्यः सुपर्याप्तो वधायास्य दुरात्मनः ।विधमिष्याम्यहं नीचमनुजानीहि मां प्रभो॥

kāmamāryaḥ suparyāpto vadhāyāsya durātmanaḥ |vidhamiṣyāmyahaṃ nīcamanujānīhi māṃ prabho ||

तमब्रवीन्महतेजा रामः सत्यपराक्रमः॥

tamabravīnmahatejā rāmaḥ satyaparākramaḥ ||

गच्छ यत्नपरश्चापि भव लक्ष्मण संयुगे ।रावणो हि महावीर्यो रणे ऽद्भुतपराक्रमः ।त्रैलोक्येनापि सङ्क्रुद्धो दुष्प्रसह्यो न संशयः॥

gaccha yatnaparaścāpi bhava lakṣmaṇa saṃyuge |rāvaṇo hi mahāvīryo raṇe 'dbhutaparākramaḥ |trailokyenāpi saṅkruddho duṣprasahyo na saṃśayaḥ ||

तस्य च्छिद्राणि मार्गस्व स्वच्छिद्राणि च लक्षय ।चक्षुषा धनुषा यत्नाद्रक्षात्मानं समाहितः॥

tasya cchidrāṇi mārgasva svacchidrāṇi ca lakṣaya |cakṣuṣā dhanuṣā yatnādrakṣātmānaṃ samāhitaḥ ||

राघवस्य वचः श्रुत्वा परिष्वज्याभिपूज्य च ।अभिवाद्य ततो रामं ययौ सौमित्रिराहवम्॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā pariṣvajyābhipūjya ca |abhivādya tato rāmaṃ yayau saumitrirāhavam ||

स रावणं वारणहस्तबाहुर्ददर्श दीप्तोद्यतभीमचापम् ।प्रच्छादयन्तं शरवृष्टिजालैस्तान् वानरान् भिन्नविकीर्णदेहान्॥

sa rāvaṇaṃ vāraṇahastabāhurdadarśa dīptodyatabhīmacāpam |pracchādayantaṃ śaravṛṣṭijālaistān vānarān bhinnavikīrṇadehān ||

तमालोक्य महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः ।निवार्य शरजालानि प्रदुर्द्राव स रावणम्॥

tamālokya mahātejā hanumān mārutātmajaḥ |nivārya śarajālāni pradurdrāva sa rāvaṇam ||

रथं तस्य समासाद्य भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।त्रासयन् रावणं धीमान् हनुमान् वाक्यमब्रवीत्॥

rathaṃ tasya samāsādya bhujamudyamya dakṣiṇam |trāsayan rāvaṇaṃ dhīmān hanumān vākyamabravīt ||

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षैश्च सह राक्षसैः ।अवध्यत्वं त्वया प्राप्तं वानरेभ्यस्तु ते भयम्॥

devadānavagandharvairyakṣaiśca saha rākṣasaiḥ |avadhyatvaṃ tvayā prāptaṃ vānarebhyastu te bhayam ||

एष मे दक्षिणो बाहुः पञ्चशाखः समुद्यतः ।विधमिष्यति ते देहाद्भूतात्मानं चिरोषितम्॥

eṣa me dakṣiṇo bāhuḥ pañcaśākhaḥ samudyataḥ |vidhamiṣyati te dehādbhūtātmānaṃ ciroṣitam ||

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं रावणो भीमविक्रमः ।संरक्तनयनः क्रोधादिदं वचनमब्रवीत्॥

śrutvā hanumato vākyaṃ rāvaṇo bhīmavikramaḥ |saṃraktanayanaḥ krodhādidaṃ vacanamabravīt ||

क्षिप्रं प्रहर निश्शङ्कं स्थिरां कीर्तिमवाप्नुहि ।ततस्त्वां ज्ञातविक्रान्तं नाशयिष्यामि वानर॥

kṣipraṃ prahara niśśaṅkaṃ sthirāṃ kīrtimavāpnuhi |tatastvāṃ jñātavikrāntaṃ nāśayiṣyāmi vānara ||

रावणस्य वचः श्रुत्वा वायुसूनुर्वचो ऽब्रवीत् ।प्रहृतं हि मया पूर्वमक्षं स्मर सुतं तव॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā vāyusūnurvaco 'bravīt |prahṛtaṃ hi mayā pūrvamakṣaṃ smara sutaṃ tava ||

एवमुक्तो महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः ।आजघानानिलसुतं तलेनोरसि वीर्यवान्॥

evamukto mahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |ājaghānānilasutaṃ talenorasi vīryavān ||

स तलाभिहतस्तेन चचाल च मुहुर्मुहुः ।स्थित्वा मुहूर्तं तेजस्वी स्थैर्यं कृत्वा महामतिः ।आजघानाभिसंक्रुद्धस्तलेनैवामरद्विषम्॥

sa talābhihatastena cacāla ca muhurmuhuḥ |sthitvā muhūrtaṃ tejasvī sthairyaṃ kṛtvā mahāmatiḥ |ājaghānābhisaṃkruddhastalenaivāmaradviṣam ||

ततस्तलेनाभिहतो वानरेण महात्मना ।दशग्रीवः समाधूतो यथा भूमिचले ऽचलः ॥ ६.५९.६२ ॥तिः ॥।

tatastalenābhihato vānareṇa mahātmanā |daśagrīvaḥ samādhūto yathā bhūmicale 'calaḥ || 6.59.62 ||tiḥ || |

सङ्ग्रामे तं तथा दृष्ट्वा रावणं तलताडितम् ।ऋषयो वानराः सिद्धा नेदुर्देवाः सहासुरैः॥

saṅgrāme taṃ tathā dṛṣṭvā rāvaṇaṃ talatāḍitam |ṛṣayo vānarāḥ siddhā nedurdevāḥ sahāsuraiḥ ||

अथाश्वास्य महातेजा रावणो वाक्यमब्रवीत्॥

athāśvāsya mahātejā rāvaṇo vākyamabravīt ||

साधु वानर वीर्येण श्लाघनीयो ऽसि मे रिपुः ।रावणेनैवमुक्तस्तु मारुतिर्वाक्यमब्रवीत्॥

sādhu vānara vīryeṇa ślāghanīyo 'si me ripuḥ |rāvaṇenaivamuktastu mārutirvākyamabravīt ||

धिगस्तु मम वीर्येण यस्त्वं जीवसि रावण ।सकृत्तु प्रहरेदानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ।ततस्त्वां मामिका मुष्टिर्नयिष्यति यमक्षयम्॥

dhigastu mama vīryeṇa yastvaṃ jīvasi rāvaṇa |sakṛttu praharedānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase |tatastvāṃ māmikā muṣṭirnayiṣyati yamakṣayam ||

ततो मारुतिवाक्येन क्रोदस्तस्य तदा ऽज्वलत् ॥ ६.५९.६७ ॥दानीं दुर्बुद्धे किं विकत्थसे ।संरक्तनयनो यत्नान्मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् ।पातयामास वेगेन वानरोरसि वीर्यवान्॥

tato mārutivākyena krodastasya tadā 'jvalat || 6.59.67 ||dānīṃ durbuddhe kiṃ vikatthase |saṃraktanayano yatnānmuṣṭimudyamya dakṣiṇam |pātayāmāsa vegena vānarorasi vīryavān ||

हनुमान् वक्षसि व्यूढे सञ्चचाल पुनःपुनः॥

hanumān vakṣasi vyūḍhe sañcacāla punaḥpunaḥ ||

विह्वलं तु तदा दृष्ट्वा हनुमन्तं महाबलम् ।रथेनातिरथः शीघ्रं नीलं प्रति समभ्यगात्॥

vihvalaṃ tu tadā dṛṣṭvā hanumantaṃ mahābalam |rathenātirathaḥ śīghraṃ nīlaṃ prati samabhyagāt ||

राक्षसानामधिपतिर्दशग्रीवः प्रतापवान् ।पन्नगप्रतिमैर्भीमैः परमर्मातिभेदिभिः ।शरैरादीपयामास नीलं हरिचमूपतिम्॥

rākṣasānāmadhipatirdaśagrīvaḥ pratāpavān |pannagapratimairbhīmaiḥ paramarmātibhedibhiḥ |śarairādīpayāmāsa nīlaṃ haricamūpatim ||

स शरौघसमायस्तो नीलः कपिचमूपतिः ।करेणैकेन शेलाग्रं रक्षोधिपतये ऽसृजत्॥

sa śaraughasamāyasto nīlaḥ kapicamūpatiḥ |kareṇaikena śelāgraṃ rakṣodhipataye 'sṛjat ||

हनुमानपि तेजस्वी समाश्वस्तो महामनाः ।विप्रेक्षमाणो युद्धेप्सुः सरोषमिदमब्रवीत्॥

hanumānapi tejasvī samāśvasto mahāmanāḥ |viprekṣamāṇo yuddhepsuḥ saroṣamidamabravīt ||

नीलेन सह संयुक्तं रावणं राक्षसेश्वरम् ।अन्येन युद्ध्यमानस्य न युक्तमभिधावनम्॥

nīlena saha saṃyuktaṃ rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram |anyena yuddhyamānasya na yuktamabhidhāvanam ||

रावणो ऽपि महातेजास्तच्छृङ्गं सप्तभिः शरैः ।आजघान सुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णं पपात ह॥

rāvaṇo 'pi mahātejāstacchṛṅgaṃ saptabhiḥ śaraiḥ |ājaghāna sutīkṣṇāgraistadvikīrṇaṃ papāta ha ||

तद्विकीर्णं गिरेः शृङ्गं दृष्ट्वा हरिचमूपतिः ।कालाग्निरिव जज्वाल क्रोधोन परवीरहा॥

tadvikīrṇaṃ gireḥ śṛṅgaṃ dṛṣṭvā haricamūpatiḥ |kālāgniriva jajvāla krodhona paravīrahā ||

सो ऽश्वकर्णान् धवान् सालांश्चूतांश्चापि सुपुष्पितान् ।अन्यांश्च विविधान् वृक्षान्नीलश्चिक्षेप संयुगे॥

so 'śvakarṇān dhavān sālāṃścūtāṃścāpi supuṣpitān |anyāṃśca vividhān vṛkṣānnīlaścikṣepa saṃyuge ||

स तान् वृक्षान् समासाद्य प्रतिचिच्छेद रावणः ।अभ्यवर्षत् सुघोरेण शरवर्षेण पावकिम्॥

sa tān vṛkṣān samāsādya praticiccheda rāvaṇaḥ |abhyavarṣat sughoreṇa śaravarṣeṇa pāvakim ||

अभिवृष्टः शरौघेण मेघेनेव महाचलः ।ह्रस्वं कृत्वा तदा रूपं ध्वजाग्रे निपपात ह॥

abhivṛṣṭaḥ śaraugheṇa megheneva mahācalaḥ |hrasvaṃ kṛtvā tadā rūpaṃ dhvajāgre nipapāta ha ||

पावकात्मजमालोक्य ध्वजाग्रे समुपस्थितम् ।जज्वाल रावणः क्रोधात्ततो नीलो ननाद च॥

pāvakātmajamālokya dhvajāgre samupasthitam |jajvāla rāvaṇaḥ krodhāttato nīlo nanāda ca ||

ध्वजाग्रे धनुषश्चाग्रे किरीटाग्रे च तं हरिम् ।लक्ष्मणो ऽथ हनूमांश्च दृष्ट्वा रामश्च विस्मिताः॥

dhvajāgre dhanuṣaścāgre kirīṭāgre ca taṃ harim |lakṣmaṇo 'tha hanūmāṃśca dṛṣṭvā rāmaśca vismitāḥ ||

रावणो ऽपि महातेजाः कपिलाघवविस्मितः ।अस्त्रमाहारयामास दीप्तमाग्नेयमद्भुतम्॥

rāvaṇo 'pi mahātejāḥ kapilāghavavismitaḥ |astramāhārayāmāsa dīptamāgneyamadbhutam ||

ततस्ते चुक्रुशुर्हृष्टा लब्धलक्षाः प्लवङ्गमाः ।नीललाघवसम्भ्रान्तं दृष्ट्वा रावणमाहवे॥

tataste cukruśurhṛṣṭā labdhalakṣāḥ plavaṅgamāḥ |nīlalāghavasambhrāntaṃ dṛṣṭvā rāvaṇamāhave ||

वानराणां च नादेन संरब्धो रावणस्तदा ।सम्भ्रमाविष्टहृदयो न किञ्चित् प्रत्यपद्यत॥

vānarāṇāṃ ca nādena saṃrabdho rāvaṇastadā |sambhramāviṣṭahṛdayo na kiñcit pratyapadyata ||

आग्नेयेनाथ संयुक्तं गृहीत्वा रावणः शरम् ।ध्वजशीर्षस्थितं नीलमुदैक्षत निशाचरः ।ततो ऽब्रवीन्महातेजा रावणो राक्षसेश्वरः॥

āgneyenātha saṃyuktaṃ gṛhītvā rāvaṇaḥ śaram |dhvajaśīrṣasthitaṃ nīlamudaikṣata niśācaraḥ |tato 'bravīnmahātejā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ ||

कपे लाघवयुक्तो ऽसि मायया परया ऽनया ।जीवितं खलु रक्षस्व यदि शक्तो ऽसि वानर॥

kape lāghavayukto 'si māyayā parayā 'nayā |jīvitaṃ khalu rakṣasva yadi śakto 'si vānara ||

तानि तान्यात्मरूपाणि सृजसि त्वमनेकशः॥

tāni tānyātmarūpāṇi sṛjasi tvamanekaśaḥ ||

तथापि त्वां मया युक्तः सायको ऽस्त्रप्रयोजितः ।जीवतं परिरक्षन्तं जीविताद् भ्रंशयिष्यति॥

tathāpi tvāṃ mayā yuktaḥ sāyako 'straprayojitaḥ |jīvataṃ parirakṣantaṃ jīvitād bhraṃśayiṣyati ||

एवमुक्त्वा महाबाहू रावणो राक्षसेश्वरः ।सन्धाय बाणमस्त्रेण चमूपतिमताडयत्॥

evamuktvā mahābāhū rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |sandhāya bāṇamastreṇa camūpatimatāḍayat ||

सो ऽस्त्रयुक्तेन बाणेन नीलो वक्षसि ताडितः ।निर्दह्यमानः सहसा निपपात महीतले॥

so 'strayuktena bāṇena nīlo vakṣasi tāḍitaḥ |nirdahyamānaḥ sahasā nipapāta mahītale ||

पितृमाहात्म्यसंयोगादात्मनश्चापि तेजसा ।जानुभ्यामपतद्भूमौ न च प्राणैर्व्ययुज्यत॥

pitṛmāhātmyasaṃyogādātmanaścāpi tejasā |jānubhyāmapatadbhūmau na ca prāṇairvyayujyata ||

विसञ्ज्ञं वानरं दृष्ट्वा दशग्रीवो रणोत्सुकः ।रथेनाम्बुदनादेन सौमित्रिमभिदुद्रुवे॥

visañjñaṃ vānaraṃ dṛṣṭvā daśagrīvo raṇotsukaḥ |rathenāmbudanādena saumitrimabhidudruve ||

आसाद्य रणमध्ये तु वारयित्वा स्थितो ज्वलन् ।धनुर्विस्फारयामास कम्पयन्निव मेदिनीम्॥

āsādya raṇamadhye tu vārayitvā sthito jvalan |dhanurvisphārayāmāsa kampayanniva medinīm ||

तमाह सौमित्रिरदीनसत्त्वो विस्फारयन्तं धनुरप्रमेयम् ।अभ्येहि मामेव निशाचरेन्द्र न वानरांस्त्वं प्रतियोद्धुमर्हः॥

tamāha saumitriradīnasattvo visphārayantaṃ dhanuraprameyam |abhyehi māmeva niśācarendra na vānarāṃstvaṃ pratiyoddhumarhaḥ ||

स तस्य वाक्यं प्रतिपूर्णघोषं ज्याशब्दमुग्रं च निशम्य राजा ।आसाद्य सौमित्रिमवस्थितं तं कोपान्वितो वाक्यमुवाच रक्षः॥

sa tasya vākyaṃ pratipūrṇaghoṣaṃ jyāśabdamugraṃ ca niśamya rājā |āsādya saumitrimavasthitaṃ taṃ kopānvito vākyamuvāca rakṣaḥ ||

दिष्ट्या ऽसि मे राघव दृष्टिमार्गं प्राप्तो ऽन्तगामी विपरीतबुद्धिः ।अस्मिन् क्षणे यास्यसि मृत्युदेशं संसाद्यमानो मम बाणजालैः॥

diṣṭyā 'si me rāghava dṛṣṭimārgaṃ prāpto 'ntagāmī viparītabuddhiḥ |asmin kṣaṇe yāsyasi mṛtyudeśaṃ saṃsādyamāno mama bāṇajālaiḥ ||

तमाह सौमित्रिरविस्मयानो गर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् ।राजन्न गर्जन्ति महाप्रभावा विकत्थसे पापकृतां वरिष्ठ॥

tamāha saumitriravismayāno garjantamudvṛttasitāgradaṃṣṭram |rājanna garjanti mahāprabhāvā vikatthase pāpakṛtāṃ variṣṭha ||

जानामि वीर्यं तव राक्षसेन्द्र बलं प्रतापं च पराक्रमं च ।अवस्थितो ऽहं शरचापपाणिरागच्छ किं मोघविकत्थनेन॥

jānāmi vīryaṃ tava rākṣasendra balaṃ pratāpaṃ ca parākramaṃ ca |avasthito 'haṃ śaracāpapāṇirāgaccha kiṃ moghavikatthanena ||

स एवमुक्तः कुपितः ससर्ज रक्षोधिपः सप्त शरान् सुपुङ्खान् ।तान् लक्ष्मणः काञ्चनचित्रपुङ्खैश्चिच्छेद बाणैर्निशिताग्रधारैः॥

sa evamuktaḥ kupitaḥ sasarja rakṣodhipaḥ sapta śarān supuṅkhān |tān lakṣmaṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhaiściccheda bāṇairniśitāgradhāraiḥ ||

तान् प्रेक्षमाणः सहसा निकृत्तान्निकृत्तभोगानिव पन्नगेन्द्रान् ।लङ्केश्वरः क्रोधवशं जगाम ससर्ज चान्यान्निशितान् पृषत्कान्॥

tān prekṣamāṇaḥ sahasā nikṛttānnikṛttabhogāniva pannagendrān |laṅkeśvaraḥ krodhavaśaṃ jagāma sasarja cānyānniśitān pṛṣatkān ||

स बाणवर्षं तु ववर्ष तीव्रं रामानुजः कार्मुकसम्प्रयुक्तम् ।क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैः शरांश्च चिच्छेद न चुक्षुभे च॥

sa bāṇavarṣaṃ tu vavarṣa tīvraṃ rāmānujaḥ kārmukasamprayuktam |kṣurārdhacandrottamakarṇibhallaiḥ śarāṃśca ciccheda na cukṣubhe ca ||

स बाणजालान्यथ तानि तानि मोघानि पश्यं स्त्रिदशारिराजः ।विसिष्मिये लक्ष्मणलाघवेन पुनश्च बाणान्निशितान् मुमोच॥

sa bāṇajālānyatha tāni tāni moghāni paśyaṃ stridaśārirājaḥ |visiṣmiye lakṣmaṇalāghavena punaśca bāṇānniśitān mumoca ||

स लक्ष्मणश्चाशु शरान् शिताग्रान् महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगान् ।सन्धाय चापे ज्वलनप्रकाशान् ससर्ज रक्षोधिपतेर्वधाय॥

sa lakṣmaṇaścāśu śarān śitāgrān mahendravajrāśanitulyavegān |sandhāya cāpe jvalanaprakāśān sasarja rakṣodhipatervadhāya ||

स तान् प्रचिच्छेद हि राक्षसेन्द्रश्छित्त्वा च ताँल्लक्ष्मणमाजघान ।शरेण कालाग्निसमप्रभेण स्वयम्भुदत्तेन ललाटदेशे॥

sa tān praciccheda hi rākṣasendraśchittvā ca tām̐llakṣmaṇamājaghāna |śareṇa kālāgnisamaprabheṇa svayambhudattena lalāṭadeśe ||

स लक्ष्मणो रावणसायकार्तश्चचाल चापं शिथिलं प्रगृह्य ।पुनश्च सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य कृच्छ्राच्चिच्छेद चापं त्रिदशेन्द्रशत्रोः॥

sa lakṣmaṇo rāvaṇasāyakārtaścacāla cāpaṃ śithilaṃ pragṛhya |punaśca sañjñāṃ pratilabhya kṛcchrācciccheda cāpaṃ tridaśendraśatroḥ ||

निकृत्तचापं त्रिभिराजघान बाणैस्तदा दाशरथिः शिताग्रः ।स सायकार्तो विचचाल राजा कृच्छ्राच्च सञ्ज्ञां पुनराससाद॥

nikṛttacāpaṃ tribhirājaghāna bāṇaistadā dāśarathiḥ śitāgraḥ |sa sāyakārto vicacāla rājā kṛcchrācca sañjñāṃ punarāsasāda ||

स कृत्तचापः शरताडितश्च मेदार्द्रगात्रो रुधिरावसिक्तः ।जग्राह शक्तिं समुदग्रशक्तिः स्वयम्भुदत्तां युधि देवशत्रुः॥

sa kṛttacāpaḥ śaratāḍitaśca medārdragātro rudhirāvasiktaḥ |jagrāha śaktiṃ samudagraśaktiḥ svayambhudattāṃ yudhi devaśatruḥ ||

स तां विधूमानलसन्निकाशां वित्रासिनीं वानरवाहिनीनाम् ।चिक्षेप शक्तिं तरसाज्वलन्तीं सौमित्रये राक्षसराष्ट्रनाथः॥

sa tāṃ vidhūmānalasannikāśāṃ vitrāsinīṃ vānaravāhinīnām |cikṣepa śaktiṃ tarasājvalantīṃ saumitraye rākṣasarāṣṭranāthaḥ ||

तामापतन्तीं भरतानुजोग्रैर्जघान बाणैश्च हुताग्निकल्पैः ।तथापि सा तस्य विवेश शक्तिर्बाह्वन्तरं दाशरथेर्विशालम्॥

tāmāpatantīṃ bharatānujograirjaghāna bāṇaiśca hutāgnikalpaiḥ |tathāpi sā tasya viveśa śaktirbāhvantaraṃ dāśaratherviśālam ||

स शक्तिमान् शक्तिसमाहतः सन् मुहुः प्रजज्वाल रघुप्रवीरः ।तं विह्वलन्तं सहसा ऽभ्युपेत्य जग्राह राजा तरसा भुजाभ्याम्॥

sa śaktimān śaktisamāhataḥ san muhuḥ prajajvāla raghupravīraḥ |taṃ vihvalantaṃ sahasā 'bhyupetya jagrāha rājā tarasā bhujābhyām ||

हिमवान् मन्दरो मेरुस्त्रैलोक्यं वा सहामरैः ।शक्यं भुजाभ्यामुद्धर्तु न सङ्ख्ये भरतानुजः॥

himavān mandaro merustrailokyaṃ vā sahāmaraiḥ |śakyaṃ bhujābhyāmuddhartu na saṅkhye bharatānujaḥ ||

शक्त्या ब्राह्म्या ऽपि सौमित्रिस्ताडितस्तु स्तनान्तरे ।विष्णोरचिन्त्यं स्वं भागमात्मानं प्रत्यनुस्मरत्॥

śaktyā brāhmyā 'pi saumitristāḍitastu stanāntare |viṣṇoracintyaṃ svaṃ bhāgamātmānaṃ pratyanusmarat ||

ततो दानवदर्पघ्नं सौमित्रिं देवकण्टकः ।तं पीडयित्वा बाहुभ्यामप्रभुर्लङ्घने ऽभवत् ।अथैवं वैष्णवं भागं मानुषं देहमास्थितम्॥

tato dānavadarpaghnaṃ saumitriṃ devakaṇṭakaḥ |taṃ pīḍayitvā bāhubhyāmaprabhurlaṅghane 'bhavat |athaivaṃ vaiṣṇavaṃ bhāgaṃ mānuṣaṃ dehamāsthitam ||

अथ वायुसुतः क्रुद्धो रावणं समभिद्रवत् ।आजघानोरसि क्रुद्धो वज्रकल्पेन मुष्टिना॥

atha vāyusutaḥ kruddho rāvaṇaṃ samabhidravat |ājaghānorasi kruddho vajrakalpena muṣṭinā ||

तेन मुष्टिप्रहारेण रावणो राक्षसेश्वरः ।जानुभ्यामपतद्भूमौ चचाल च पपात च॥

tena muṣṭiprahāreṇa rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |jānubhyāmapatadbhūmau cacāla ca papāta ca ||

आस्यैः सनेत्रश्रवणैर्ववाम रुधिरं बहु॥

āsyaiḥ sanetraśravaṇairvavāma rudhiraṃ bahu ||

विघूर्णमानो निश्चेष्टो रथोपस्थ उपाविशत् ।विसञ्ज्ञो मूर्च्छितश्चासीन्न च स्थानं समालभत्॥

vighūrṇamāno niśceṣṭo rathopastha upāviśat |visañjño mūrcchitaścāsīnna ca sthānaṃ samālabhat ||

विसञ्ज्ञं रावणं दृष्ट्वा समरे भीमविक्रमम् ।ऋषयो वानराः सर्वे नेदुर्देवाः सवासवाः॥

visañjñaṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā samare bhīmavikramam |ṛṣayo vānarāḥ sarve nedurdevāḥ savāsavāḥ ||

हनुमानपि तेजस्वी लक्ष्मणं रावणार्दितम् ।अनयद्राघवाभ्याशं बाहुभ्यां परिगृह्य तम्॥

hanumānapi tejasvī lakṣmaṇaṃ rāvaṇārditam |anayadrāghavābhyāśaṃ bāhubhyāṃ parigṛhya tam ||

वायुसूनोः सुहृत्त्वेन भक्त्या परमया च सः ।शत्रूणामप्रकम्प्यो ऽपि लघुत्वमगमत् कपेः॥

vāyusūnoḥ suhṛttvena bhaktyā paramayā ca saḥ |śatrūṇāmaprakampyo 'pi laghutvamagamat kapeḥ ||

तं समुत्सृज्य सा शक्तिः सौमित्रिं युधि दुर्जयम् ।रावणस्य रथे तस्मिन् स्थानं पुनरुपागता॥

taṃ samutsṛjya sā śaktiḥ saumitriṃ yudhi durjayam |rāvaṇasya rathe tasmin sthānaṃ punarupāgatā ||

आश्वस्तश्च विशल्यश्च लक्ष्मणः शत्रुसूदनः ।विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानं प्रत्यनुस्मरन्॥

āśvastaśca viśalyaśca lakṣmaṇaḥ śatrusūdanaḥ |viṣṇorbhāgamamīmāṃsyamātmānaṃ pratyanusmaran ||

रावणो ऽपि महातेजाः प्राप्य सञ्ज्ञां महाहवे ।आददे निशितान् बाणान् जग्राह च महद्धनुः॥

rāvaṇo 'pi mahātejāḥ prāpya sañjñāṃ mahāhave |ādade niśitān bāṇān jagrāha ca mahaddhanuḥ ||

निपातितमहावीरां द्रवन्तीं वानरीं चमूम् ।राघवस्तु रणे दृष्ट्वा रावणं समभिद्रवत्॥

nipātitamahāvīrāṃ dravantīṃ vānarīṃ camūm |rāghavastu raṇe dṛṣṭvā rāvaṇaṃ samabhidravat ||

अथैनमुपसङ्गम्य हनुमान् वाक्यमब्रवीत् ।मम पृष्टं समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि॥

athainamupasaṅgamya hanumān vākyamabravīt |mama pṛṣṭaṃ samāruhya rākṣasaṃ śāstumarhasi ||

विष्णुर्यथा गरुत्मन्तं बलवन्तं समाहितः ।तच्छुत्वा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ।आरुरोह महाशूरो बलवन्तं महाकपिम्॥

viṣṇuryathā garutmantaṃ balavantaṃ samāhitaḥ |tacchutvā rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam |āruroha mahāśūro balavantaṃ mahākapim ||

रथस्थं रावणं सङ्ख्ये ददर्श मनुजाधिपः॥

rathasthaṃ rāvaṇaṃ saṅkhye dadarśa manujādhipaḥ ||

ा राघवो वाक्यं वायुपुत्रेण भाषितम् ।तमालोक्य माहतेजाः प्रदुद्राव स राघवः ।वैरोचनमिव क्रुद्धो विष्णुरभ्युद्यतायुधः॥

ा rāghavo vākyaṃ vāyuputreṇa bhāṣitam |tamālokya māhatejāḥ pradudrāva sa rāghavaḥ |vairocanamiva kruddho viṣṇurabhyudyatāyudhaḥ ||

ज्याशब्दमकरोत्तीवं वज्रनिष्पेषनिस्वनम्॥

jyāśabdamakarottīvaṃ vajraniṣpeṣanisvanam ||

गिरा गम्भीरया रामो राक्षसेन्द्रमुवाच ह॥

girā gambhīrayā rāmo rākṣasendramuvāca ha ||

तिष्ठ तिष्ठ मम त्वं हि कृत्वा विप्रियमीद्दशम् ।क्व नु राक्षसशार्दूल गतो मोक्षमवाप्स्यसि॥

tiṣṭha tiṣṭha mama tvaṃ hi kṛtvā vipriyamīddaśam |kva nu rākṣasaśārdūla gato mokṣamavāpsyasi ||

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान् वा स्वयम्भुवैश्वानरशङ्करान् वा ।गमिष्यसि त्वं दश वा दिशो ऽथवा तथापि मे नाद्य गतो विमोक्ष्यसे॥

yadīndravaivasvatabhāskarān vā svayambhuvaiśvānaraśaṅkarān vā |gamiṣyasi tvaṃ daśa vā diśo 'thavā tathāpi me nādya gato vimokṣyase ||

यश्चैव शक्त्या ऽभिहतस्त्वया ऽद्य इच्छन् विषादं सहसा ऽभ्युपेतः ।स एव रक्षोगणराज मृत्युः सपुत्रदारस्य तवाद्ययुद्धे॥

yaścaiva śaktyā 'bhihatastvayā 'dya icchan viṣādaṃ sahasā 'bhyupetaḥ |sa eva rakṣogaṇarāja mṛtyuḥ saputradārasya tavādyayuddhe ||

एतेन चात्यद्भुतदर्शनानि शरैर्जनस्थानकृतालयानि ।चतुर्दशान्यात्तवरायुधानि रक्षस्सहस्राणि निषूदितानि॥

etena cātyadbhutadarśanāni śarairjanasthānakṛtālayāni |caturdaśānyāttavarāyudhāni rakṣassahasrāṇi niṣūditāni ||

राघवस्य वचः श्रुत्वा राक्षसेन्द्रो महाकपिम् ।वायुपुत्रं महावीर्यं वहन्तं राघवं रणे ।आजघान शरैस्तीक्ष्णैः कालानलशिखोपमैः॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā rākṣasendro mahākapim |vāyuputraṃ mahāvīryaṃ vahantaṃ rāghavaṃ raṇe |ājaghāna śaraistīkṣṇaiḥ kālānalaśikhopamaiḥ ||

राक्षसेनाहवे तस्य ताडितस्यापि सायकैः ।स्वभावतेजोयुक्तस्य भूयस्तेजो ऽभ्यवर्धत॥

rākṣasenāhave tasya tāḍitasyāpi sāyakaiḥ |svabhāvatejoyuktasya bhūyastejo 'bhyavardhata ||

ततो रामो महातेजा रावणेन कृतव्रणम् ।दृष्ट्वा प्लवगशार्दूलं कोपस्य वशमेयिवान्॥

tato rāmo mahātejā rāvaṇena kṛtavraṇam |dṛṣṭvā plavagaśārdūlaṃ kopasya vaśameyivān ||

तस्याभिचङ्क्रम्य रथं सचक्रं साश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।ससारथिं साशनिशूलखड्गं रामः प्रचिच्छेद शरैः सुपुङ्खैः॥

tasyābhicaṅkramya rathaṃ sacakraṃ sāśvadhvajacchatramahāpatākam |sasārathiṃ sāśaniśūlakhaḍgaṃ rāmaḥ praciccheda śaraiḥ supuṅkhaiḥ ||

अथेन्द्रशत्रुं तरसा जघान बाणेन वज्राशनिसन्निभेन ।भुजान्तरे व्यूढसुजातरूपे वज्रेण मेरुं भगवानिवेन्द्रः॥

athendraśatruṃ tarasā jaghāna bāṇena vajrāśanisannibhena |bhujāntare vyūḍhasujātarūpe vajreṇa meruṃ bhagavānivendraḥ ||

यो वज्रपाताशनिसन्निपातान्न चुक्षुभे नापि चचाल राजा ।स रामबाणाभिहतो भृशार्तश्चचाल चापं च मुमोच वीरः॥

yo vajrapātāśanisannipātānna cukṣubhe nāpi cacāla rājā |sa rāmabāṇābhihato bhṛśārtaścacāla cāpaṃ ca mumoca vīraḥ ||

तं विह्वलन्तं प्रसमीक्ष्य रामः समाददे दीप्तमथार्धचन्द्रम् ।तेनार्कवर्णं सहसा किरीटं चिच्छेद रक्षोधिपतेर्महात्मा॥

taṃ vihvalantaṃ prasamīkṣya rāmaḥ samādade dīptamathārdhacandram |tenārkavarṇaṃ sahasā kirīṭaṃ ciccheda rakṣodhipatermahātmā ||

तं निर्विषाशीविषसन्निकाशं शान्तार्चिषं सूर्यमिवाप्रकाशम् ।गतश्रियं कृत्तकिरीटकूटमुवाच रामो युधि राक्षसेन्द्रम्॥

taṃ nirviṣāśīviṣasannikāśaṃ śāntārciṣaṃ sūryamivāprakāśam |gataśriyaṃ kṛttakirīṭakūṭamuvāca rāmo yudhi rākṣasendram ||

कृतं त्वया कर्म महत् सुभीमं हतप्रवीरश्च कृतस्त्वया ऽहम् ।तस्मात् परिश्रान्त इव व्यवस्य न त्वां शरैर्मृत्युवशं नयामि॥

kṛtaṃ tvayā karma mahat subhīmaṃ hatapravīraśca kṛtastvayā 'ham |tasmāt pariśrānta iva vyavasya na tvāṃ śarairmṛtyuvaśaṃ nayāmi ||

गच्छानुजानामि रणार्दितस्त्वं प्रविश्य रात्रिंचरराज लङ्काम् ।आश्वास्य निर्याहि रथी च धन्वी तदा बलं द्रक्ष्यसि मे रथस्थः॥

gacchānujānāmi raṇārditastvaṃ praviśya rātriṃcararāja laṅkām |āśvāsya niryāhi rathī ca dhanvī tadā balaṃ drakṣyasi me rathasthaḥ ||

स एवमुक्तो हतदर्पहर्षो निकृत्तचापः स हताश्वसूतः ।शरार्दितः कृत्तमहाकिरीटो विवेश लङ्कां सहसा स राजा॥

sa evamukto hatadarpaharṣo nikṛttacāpaḥ sa hatāśvasūtaḥ |śarārditaḥ kṛttamahākirīṭo viveśa laṅkāṃ sahasā sa rājā ||

तस्मिन् प्रविष्टे रजनीचरेन्द्रे महाबले दानवदेवशत्रौ ।हरीन् विशल्यान् सह लक्ष्मणेन चकार रामः परमाहवाग्रे॥

tasmin praviṣṭe rajanīcarendre mahābale dānavadevaśatrau |harīn viśalyān saha lakṣmaṇena cakāra rāmaḥ paramāhavāgre ||

तस्मिन् प्रभिन्ने त्रिदशेन्द्रशत्रौ सुरासुरा भूतगणा दिशश्च ।ससागराः सर्षिमहोरागाश्च तथैव भूम्यम्बुचराश्च हृष्टाः॥

tasmin prabhinne tridaśendraśatrau surāsurā bhūtagaṇā diśaśca |sasāgarāḥ sarṣimahorāgāśca tathaiva bhūmyambucarāśca hṛṣṭāḥ ||