Kanda.Sarga 6.80

मकराक्षं हतं श्रुत्वा रावणः समितिञ्जयः।क्रोधेन महता ऽ ऽविष्टो दन्तान् कटकटापयन्॥

makarākṣaṃ hataṃ śrutvā rāvaṇaḥ samitiñjayaḥ |krodhena mahatā ' 'viṣṭo dantān kaṭakaṭāpayan ||

कुपितश्च तदा तत्र किं कार्यमिति चिन्तयन्।आदिदेशाथ सङ्क्रुद्धो रणायेन्द्रजितं सुतम्॥

kupitaśca tadā tatra kiṃ kāryamiti cintayan |ādideśātha saṅkruddho raṇāyendrajitaṃ sutam ||

जहि वीर महावीर्यौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।अदृश्यो दृश्यमानो वा सर्वथा त्वं बलाधिकः॥

jahi vīra mahāvīryau bhrātarau rāmalakṣmaṇau |adṛśyo dṛśyamāno vā sarvathā tvaṃ balādhikaḥ ||

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रं जयसि संयुगे।किं पुनर्मानुषौ दृष्ट्वा न वधिष्यसि संयुगे॥

tvamapratimakarmāṇamindraṃ jayasi saṃyuge |kiṃ punarmānuṣau dṛṣṭvā na vadhiṣyasi saṃyuge ||

तथोक्तो राक्षसेन्द्रेण प्रतिगृह्य पितुर्वचः।यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकं जुहवेन्द्रजित्॥

tathokto rākṣasendreṇa pratigṛhya piturvacaḥ |yajñabhūmau sa vidhivat pāvakaṃ juhavendrajit ||

जुह्वतश्चापि तत्राग्निं रक्तोष्णीषधराः स्त्रियः।आजग्मुस्तत्र सम्भ्रान्ता राक्षस्यो यत्र रावणिः॥

juhvataścāpi tatrāgniṃ raktoṣṇīṣadharāḥ striyaḥ |ājagmustatra sambhrāntā rākṣasyo yatra rāvaṇiḥ ||

शस्त्राणि शरपत्राणि समिधो ऽथ विभीतकाः।लोहितानि च वासांसि स्रुवं कार्ष्णायसं तथा॥

śastrāṇi śarapatrāṇi samidho 'tha vibhītakāḥ |lohitāni ca vāsāṃsi sruvaṃ kārṣṇāyasaṃ tathā ||

सर्वतो ऽग्निं समास्तीर्य शरपत्रैः सतोमरैः।छागस्य कृष्णवर्णस्य गलं जग्राह जीवितः॥

sarvato 'gniṃ samāstīrya śarapatraiḥ satomaraiḥ |chāgasya kṛṣṇavarṇasya galaṃ jagrāha jīvitaḥ ||

सकृदेव समिद्धस्य विधूमस्य महार्चिषः।बभूवुस्तानि लिङ्गानि विजयं दर्शयन्ति च॥

sakṛdeva samiddhasya vidhūmasya mahārciṣaḥ |babhūvustāni liṅgāni vijayaṃ darśayanti ca ||

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः।हविस्तत् प्रतिजग्राह पावकः स्वयमुत्थितः॥

pradakṣiṇāvartaśikhastaptahāṭakasannibhaḥ |havistat pratijagrāha pāvakaḥ svayamutthitaḥ ||

हुत्वा ऽग्निं तर्पयित्वा च देवदानवराक्षसान्।आरुरोह रथश्रेष्ठमन्तर्धानगतं शुभम्॥

hutvā 'gniṃ tarpayitvā ca devadānavarākṣasān |āruroha rathaśreṣṭhamantardhānagataṃ śubham ||

स वाजिभिश्चतुर्भिश्च बाणैश्च निशितैर्युतः।आरोपितमहाचापः शुशुभे स्यन्दनोत्तमः॥

sa vājibhiścaturbhiśca bāṇaiśca niśitairyutaḥ |āropitamahācāpaḥ śuśubhe syandanottamaḥ ||

जाज्वल्यमानो वपुषा तपनीयपरिच्छदः।मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथः समलङ्कृतः॥

jājvalyamāno vapuṣā tapanīyaparicchadaḥ |mṛgaiścandrārdhacandraiśca sa rathaḥ samalaṅkṛtaḥ ||

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः।बभूवेन्द्रजितः केतुर्वैडूर्यसमलङ्कृतः॥

jāmbūnadamahākamburdīptapāvakasannibhaḥ |babhūvendrajitaḥ keturvaiḍūryasamalaṅkṛtaḥ ||

तेन चादित्यकल्पेन ब्रह्मास्त्रेण च पालितः।स बभूव दुराधर्षो रावणिः सुमहाबलः॥

tena cādityakalpena brahmāstreṇa ca pālitaḥ |sa babhūva durādharṣo rāvaṇiḥ sumahābalaḥ ||

सो ऽभिनिर्याय नगरादिन्द्रजित् समितिञ्जयः।हुत्वा ऽग्निं राक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतो ऽब्रवीत्॥

so 'bhiniryāya nagarādindrajit samitiñjayaḥ |hutvā 'gniṃ rākṣasairmantrairantardhānagato 'bravīt ||

अद्य हत्वा रणे यौ तौ मिथ्या प्रव्राजितौ वने।जयं पित्रे प्रदास्यामि रावणाय रणार्जितम्॥

adya hatvā raṇe yau tau mithyā pravrājitau vane |jayaṃ pitre pradāsyāmi rāvaṇāya raṇārjitam ||

अद्य निर्वानरामुर्वीं हत्वा रामं सलक्ष्मणम्।करिष्ये परमप्रीतिमित्युक्त्वा ऽन्तरधीयत॥

adya nirvānarāmurvīṃ hatvā rāmaṃ salakṣmaṇam |kariṣye paramaprītimityuktvā 'ntaradhīyata ||

आपपाताथ सङ्क्रुद्धो दशग्रीवेण चोदितः।तीक्ष्णकार्मुकनाराचैस्तीक्ष्णस्त्विन्द्ररिपू रणे॥

āpapātātha saṅkruddho daśagrīveṇa coditaḥ |tīkṣṇakārmukanārācaistīkṣṇastvindraripū raṇe ||

स ददर्श महावीर्यो नागौ त्रिशिरसाविव।सृजन्ताविषुजालानि वीरौ वानरमध्यगौ॥

sa dadarśa mahāvīryo nāgau triśirasāviva |sṛjantāviṣujālāni vīrau vānaramadhyagau ||

इमौ ताविति सञ्चिन्त्य सज्यं कृत्वा च कार्मुकम्।सन्ततानेषुधाराभिः पर्जन्य इव वृष्टिमान्॥

imau tāviti sañcintya sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam |santatāneṣudhārābhiḥ parjanya iva vṛṣṭimān ||

स तु वैहायसं प्राप्य सरथो रामलक्ष्मणौ।अचक्षुर्विषये तिष्ठन् विव्याध निशितैः सऱैः॥

sa tu vaihāyasaṃ prāpya saratho rāmalakṣmaṇau |acakṣurviṣaye tiṣṭhan vivyādha niśitaiḥ saऱैḥ ||

तौ तस्य शरवेगेन परीतौ रामलक्ष्मणौ।धनुषी सशरे कृत्वा दिव्यमस्त्रं प्रचक्रतुः॥

tau tasya śaravegena parītau rāmalakṣmaṇau |dhanuṣī saśare kṛtvā divyamastraṃ pracakratuḥ ||

प्रच्छादयन्तौ गगनं शरजालैर्महाबलौ।तमस्त्रैः सूर्यसङ्काशैर्नैव पस्पृशतुः शरैः॥

pracchādayantau gaganaṃ śarajālairmahābalau |tamastraiḥ sūryasaṅkāśairnaiva paspṛśatuḥ śaraiḥ ||

स हि धूमान्धकारं च चक्रे प्रच्छादयन्नभः।दिशश्चान्तर्दधे श्रीमान्नीहारतमसावृताः॥

sa hi dhūmāndhakāraṃ ca cakre pracchādayannabhaḥ |diśaścāntardadhe śrīmānnīhāratamasāvṛtāḥ ||

नैव ज्यातलनिर्घोषो न च नेमिखुरस्वनः।शश्रुवे चरतस्तस्य न च रूपं प्रकाशते॥

naiva jyātalanirghoṣo na ca nemikhurasvanaḥ |śaśruve caratastasya na ca rūpaṃ prakāśate ||

घनान्धकारे तिमिरे शरवर्षमिवाद्भुतम्।स ववर्ष महाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः॥

ghanāndhakāre timire śaravarṣamivādbhutam |sa vavarṣa mahābāhurnārācaśaravṛṣṭibhiḥ ||

स रामं सूर्यसङ्काशैः शरैर्दत्तवरो भृशम्।विव्याध समरे क्रुद्धः सर्वगात्रेषु रावणिः॥

sa rāmaṃ sūryasaṅkāśaiḥ śarairdattavaro bhṛśam |vivyādha samare kruddhaḥ sarvagātreṣu rāvaṇiḥ ||

तौ हन्यमानौ नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतौ।हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौ तिग्मान् मुमुचतुः शरान्॥

tau hanyamānau nārācairdhārābhiriva parvatau |hemapuṅkhānnaravyāghrau tigmān mumucatuḥ śarān ||

अन्तरिक्षे समासाद्य रावणिं कङ्कपत्रिणः।निकृत्य पतगा भूमौ पेतुस्ते शोणितोक्षिताः॥

antarikṣe samāsādya rāvaṇiṃ kaṅkapatriṇaḥ |nikṛtya patagā bhūmau petuste śoṇitokṣitāḥ ||

अतिमात्रं शरौघेण पीड्यमानौ नरोत्तमौ।तानिषून् पततो भल्लेरनेकैर्निचकृन्ततुः॥

atimātraṃ śaraugheṇa pīḍyamānau narottamau |tāniṣūn patato bhalleranekairnicakṛntatuḥ ||

यतो हि ददृशाते तौ शरान्निपततः शितान्।ततस्तु तौ दाशरथी ससृजाते ऽस्त्रमुत्तमम्॥

yato hi dadṛśāte tau śarānnipatataḥ śitān |tatastu tau dāśarathī sasṛjāte 'stramuttamam ||

रावणिस्तु दिशः सर्वा रथेनातिरथः पतन्।विव्याध तौ दाशरथी लध्वस्त्रो निशितैः शरैः॥

rāvaṇistu diśaḥ sarvā rathenātirathaḥ patan |vivyādha tau dāśarathī ladhvastro niśitaiḥ śaraiḥ ||

तेनातिविद्धौ तौ वीरौ रुक्मपुङ्खैः सुसंहितैः।बभूवतुर्दाशरथी पुष्पिताविव किंशुकौ॥

tenātividdhau tau vīrau rukmapuṅkhaiḥ susaṃhitaiḥ |babhūvaturdāśarathī puṣpitāviva kiṃśukau ||

नास्य वेद गतिं कश्चिन्न च रूपं धनुः शरान्।न चान्यद्विदितं किञ्चित् सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे॥

nāsya veda gatiṃ kaścinna ca rūpaṃ dhanuḥ śarān |na cānyadviditaṃ kiñcit sūryasyevābhrasamplave ||

तेन विद्धाश्च हरयो निहताश्च गतासवः।बभूवुः शतशस्तत्र पतिता धरणीतले॥

tena viddhāśca harayo nihatāśca gatāsavaḥ |babhūvuḥ śataśastatra patitā dharaṇītale ||

लक्ष्मणस्तु सुसङ्क्रुद्धो भ्रातरं वाक्यमब्रवीत्।ब्राह्ममस्त्रं प्रयोक्ष्यामि वधार्थं सर्वरक्षसाम्॥

lakṣmaṇastu susaṅkruddho bhrātaraṃ vākyamabravīt |brāhmamastraṃ prayokṣyāmi vadhārthaṃ sarvarakṣasām ||

तमुवाच ततो रामो लक्ष्मणं शुभलक्षणम्॥

tamuvāca tato rāmo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam ||

नैकस्य हेतो रक्षांसि पृथिव्यां हन्तु मर्हसि।अयुध्यमानं प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम्।पलायन्तं प्रमत्तं वा न त्वं हन्तुमिहार्हसि॥

naikasya heto rakṣāṃsi pṛthivyāṃ hantu marhasi |ayudhyamānaṃ pracchannaṃ prāñjaliṃ śaraṇāgatam |palāyantaṃ pramattaṃ vā na tvaṃ hantumihārhasi ||

अस्यैव तु वधे यत्नं करिष्यावो महाबल।आदेक्ष्यावो महावेगानस्त्रानाशीविषोपमान्॥

asyaiva tu vadhe yatnaṃ kariṣyāvo mahābala |ādekṣyāvo mahāvegānastrānāśīviṣopamān ||

तमेनं मायिनं क्षुद्रमन्तर्हितरथं बलात्।राक्षसं निहनिष्यन्ति दृष्ट्वा वानरयूथपाः॥

tamenaṃ māyinaṃ kṣudramantarhitarathaṃ balāt |rākṣasaṃ nihaniṣyanti dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ ||

यद्येष भूमिं विशते दिवं वा रसातलं वापि नभस्स्थलं वा।एवं निगूढो ऽपि ममास्त्रदग्धः पतिष्यते भूमितले गतासुः॥

yadyeṣa bhūmiṃ viśate divaṃ vā rasātalaṃ vāpi nabhassthalaṃ vā |evaṃ nigūḍho 'pi mamāstradagdhaḥ patiṣyate bhūmitale gatāsuḥ ||

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा रघुप्रवीरः प्लवगर्षभैर्वृतः।वधाय रौद्रस्य नृशंसकर्मणस्तदा महात्मा त्वरितं निरीक्षते॥

ityevamuktvā vacanaṃ mahātmā raghupravīraḥ plavagarṣabhairvṛtaḥ |vadhāya raudrasya nṛśaṃsakarmaṇastadā mahātmā tvaritaṃ nirīkṣate ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे अशीतितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe aśītitamaḥ sargaḥ ||