Kanda.Sarga 6.83

राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम्।श्रुत्वा सङ्ग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह॥

rāghavaścāpi vipulaṃ taṃ rākṣasavanaukasām |śrutvā saṅgrāmanirghoṣaṃ jāmbavantamuvāca ha ||

सौम्य नूनं हनुमता क्रियते कर्म दुष्करम्।श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः॥

saumya nūnaṃ hanumatā kriyate karma duṣkaram |śrūyate hi yathā bhīmaḥ sumahānāyudhasvanaḥ ||

तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः।क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः॥

tadgaccha kuru sāhāyyaṃ svabalenābhisaṃvṛtaḥ |kṣipramṛkṣapate tasya kapiśreṣṭhasya yudhyataḥ ||

ऋक्षाराजस्तथोक्तस्तु स्वेनानीकेन संवृतः।आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनुमान् यत्र वानरः॥

ṛkṣārājastathoktastu svenānīkena saṃvṛtaḥ |āgacchat paścimaṃ dvāraṃ hanumān yatra vānaraḥ ||

अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि।वानरैः कृतसङ्ग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम्॥

athāyāntaṃ hanūmantaṃ dadarśarkṣapatiḥ pathi |vānaraiḥ kṛtasaṅgrāmaiḥ śvasadbhirabhisaṃvṛtam ||

दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम्।नीलमेघनिभं भीमं सन्निवार्य न्यवर्तत॥

dṛṣṭvā pathi hanūmāṃśca tadṛkṣabalamudyatam |nīlameghanibhaṃ bhīmaṃ sannivārya nyavartata ||

स तेन हरिसैन्येन सन्निकर्षं महायशाः।शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत्॥

sa tena harisainyena sannikarṣaṃ mahāyaśāḥ |śīghramāgamya rāmāya duḥkhito vākyamabravīt ||

समरे युद्ध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां पुरः।जघान रुदतीं सीतामिन्द्रिजिद्रावणात्मजः॥

samare yuddhyamānānāmasmākaṃ prekṣatāṃ puraḥ |jaghāna rudatīṃ sītāmindrijidrāvaṇātmajaḥ ||

उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णो ऽहमरिन्दम।तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः॥

udbhrāntacittastāṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇo 'hamarindama |tadahaṃ bhavato vṛttaṃ vijñāpayitumāgataḥ ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः।निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavaḥ śokamūrcchitaḥ |nipapāta tadā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ ||

तं भूमौ देवसङ्काशं पतितं प्रेक्ष्य राघवम्।अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः॥

taṃ bhūmau devasaṅkāśaṃ patitaṃ prekṣya rāghavam |abhipetuḥ samutpatya sarvataḥ kapisattamāḥ ||

असिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः।प्रदहन्तमनासाद्यं सहसा ऽग्निमिवोच्छिखम्॥

asiñcan salilaiścainaṃ padmotpalasugandhibhiḥ |pradahantamanāsādyaṃ sahasā 'gnimivocchikham ||

तं लक्ष्मणो ऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः।उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम्॥

taṃ lakṣmaṇo 'tha bāhubhyāṃ pariṣvajya suduḥkhitaḥ |uvāca rāmamasvasthaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃyutam ||

शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्।अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः॥

śubhe vartmani tiṣṭhantaṃ tvāmārya vijitendriyam |anarthebhyo na śaknoti trātuṃ dharmo nirarthakaḥ ||

भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्।यथा ऽस्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः॥

bhūtānāṃ sthāvarāṇāṃ ca jaṅgamānāṃ ca darśanam |yathā 'sti na tathā dharmastena nāstīti me matiḥ ||

यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्।नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते॥

yathaiva sthāvaraṃ vyaktaṃ jaṅgamaṃ ca tathāvidham |nāyamarthastathā yuktastvadvidho na vipadyate ||

यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत्।भवांश्च धर्मयुक्तो वै नैवं व्यसनमाप्नुयात्॥

yadyadharmo bhavedbhūto rāvaṇo narakaṃ vrajet |bhavāṃśca dharmayukto vai naivaṃ vyasanamāpnuyāt ||

तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं च गते त्वयि।धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ॥

tasya ca vyasanābhāvād vyasanaṃ ca gate tvayi |dharmo bhavatyadharmaśca parasparavirodhinau ||

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः।यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः॥

dharmeṇopalabheddharmamadharmaṃ cāpyadharmataḥ |yadyadharmeṇa yujyeyuryeṣvadharmaḥ pratiṣṭhitaḥ ||

यदि धर्मेण युज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः।धर्मेण चरतां धर्मस्तथा चैषां फलं भवेत्॥

yadi dharmeṇa yujyerannādharmarucayo janāḥ |dharmeṇa caratāṃ dharmastathā caiṣāṃ phalaṃ bhavet ||

यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः पतिष्ठितः।क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ॥

yasmādarthā vivardhante yeṣvadharmaḥ patiṣṭhitaḥ |kliśyante dharmaśīlāśca tasmādetau nirarthakau ||

वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव।वधकर्म हतो ऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति॥

vadhyante pāpakarmāṇo yadyadharmeṇa rāghava |vadhakarma hato 'dharmaḥ sa hataḥ kaṃ vadhiṣyati ||

अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम्।विधिरालिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा॥

athavā vihitenāyaṃ hanyate hanti vā param |vidhirālipyate tena na sa pāpena karmaṇā ||

अदृष्टप्रतिकारेण त्वव्यक्तेनासता सता।कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन॥

adṛṣṭapratikāreṇa tvavyaktenāsatā satā |kathaṃ śakyaṃ paraṃ prāptuṃ dharmeṇārivikarśana ||

यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात्तव किञ्चन।त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् सन्नोपपद्यते॥

yadi sat syāt satāṃ mukhya nāsat syāttava kiñcana |tvayā yadīdṛśaṃ prāptaṃ tasmāt sannopapadyate ||

अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मो ऽनुवर्तते।दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः॥

athavā durbalaḥ klībo balaṃ dharmo 'nuvartate |durbalo hṛtamaryādo na sevya iti me matiḥ ||

बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे।धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले॥

balasya yadi ceddharmo guṇabhūtaḥ parākrame |dharmamutsṛjya vartasva yathā dharme tathā bale ||

अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परन्तप।अनृतस्त्वय्यकरुणः किं न बद्धस्त्वया पिता॥

atha cet satyavacanaṃ dharmaḥ kila parantapa |anṛtastvayyakaruṇaḥ kiṃ na baddhastvayā pitā ||

यदि धर्मो भवेद्भूतो अधर्मो वा परन्तप।न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः॥

yadi dharmo bhavedbhūto adharmo vā parantapa |na sma hatvā muniṃ vajrī kuryādijyāṃ śatakratuḥ ||

अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव।सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः॥

adharmasaṃśrito dharmo vināśayati rāghava |sarvametadyathākāmaṃ kākutstha kurute naraḥ ||

मम चेदं मतं तात धर्मो ऽयमिति राघव।धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा॥

mama cedaṃ mataṃ tāta dharmo 'yamiti rāghava |dharmamūlaṃ tvayā chinnaṃ rājyamutsṛjatā tadā ||

अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः।क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः॥

arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃvṛttebhyastatastataḥ |kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpagāḥ ||

अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः।व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा॥

arthena hi viyuktasya puruṣasyālpatejasaḥ |vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme kusarito yathā ||

सो ऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः।पापमारभते कर्तुं ततो दोषः प्रवर्तते॥

so 'yamarthaṃ parityajya sukhakāmaḥ sukhaidhitaḥ |pāpamārabhate kartuṃ tato doṣaḥ pravartate ||

यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः।यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः॥

yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |yasyārthāḥ sa pumān loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ ||

यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्।यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः॥

yasyārthāḥ sa ca vikrānto yasyārthāḥ sa ca buddhimān |yasyārthāḥ sa mahābhāgo yasyārthāḥ sa mahāguṇaḥ ||

अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया।राज्यमुत्सृजता वीर येन बुद्धिस्त्वया कृता॥

arthasyaite parityāge doṣāḥ pravyāhṛtā mayā |rājyamutsṛjatā vīra yena buddhistvayā kṛtā ||

यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्।अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता॥

yasyārthā dharmakāmārthāstasya sarvaṃ pradakṣiṇam |adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vicinvatā ||

हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः।अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप॥

harṣaḥ kāmaśca darpaśca dharmaḥ krodhaḥ śamo damaḥ |arthādetāni sarvāṇi pravartante narādhipa ||

येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्।ते ऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः॥

yeṣāṃ naśyatyayaṃ lokaścaratāṃ dharmacāriṇām |te 'rthāstvayi na dṛśyante durdineṣu yathā grahāḥ ||

त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते।रक्षसा ऽपहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव॥

tvayi pravrajite vīra gurośca vacane sthite |rakṣasā 'pahṛtā bhāryā prāṇaiḥ priyatarā tava ||

तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम्।कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव॥

tadadya vipulaṃ vīra duḥkhamindrajitā kṛtam |karmaṇā vyapaneṣyāmi tasmāduttiṣṭha rāghava ||

उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घवाहो दृढव्रत।किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे॥

uttiṣṭha naraśārdūla dīrghavāho dṛḍhavrata |kimātmānaṃ mahātmānamātmānaṃ nāvabudhyase ||

अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः।सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम्॥

ayamanagha tavoditaḥ priyārthaṃ janakasutānidhanaṃ nirīkṣya ruṣṭaḥ |sahayagajarathāṃ sarākṣasendrāṃ bhṛśamiṣubhirvinipātayāmi laṅkām ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe tryaśītitamaḥ sargaḥ ||