Kanda.Sarga 6.92

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तु लक्ष्मणः शुभलक्षणः।बभूव हृष्टस्तं हत्वा शक्रजेतारमाहवे॥

rudhiraklinnagātrastu lakṣmaṇaḥ śubhalakṣaṇaḥ |babhūva hṛṣṭastaṃ hatvā śakrajetāramāhave ||

ततः स जाम्बवन्तं च हनुमन्तं च वीर्यवान्।सन्निहत्य महातेजास्तांश्च सर्वान् वनौकसः॥

tataḥ sa jāmbavantaṃ ca hanumantaṃ ca vīryavān |sannihatya mahātejāstāṃśca sarvān vanaukasaḥ ||

आजगाम ततस्तीव्रं यत्र सुग्रीवराघवौ।विभीषणमवष्टभ्य हनूमन्तं च लक्ष्मणः॥

ājagāma tatastīvraṃ yatra sugrīvarāghavau |vibhīṣaṇamavaṣṭabhya hanūmantaṃ ca lakṣmaṇaḥ ||

ततो राममभिक्रम्य सौमित्रिरभिवाद्य च।तस्थौ भ्रातृसमीपस्थ इन्द्रस्येव बृहस्पतिः॥

tato rāmamabhikramya saumitrirabhivādya ca |tasthau bhrātṛsamīpastha indrasyeva bṛhaspatiḥ ||

निष्टनन्निव चागम्य राघवाय महात्मने।आचचक्षे तदा वीरो घोरमिन्द्रजितो वधम्॥

niṣṭananniva cāgamya rāghavāya mahātmane |ācacakṣe tadā vīro ghoramindrajito vadham ||

रावणेस्तु शिरश्छिन्नं लक्ष्मणेन महात्मना।न्यवेदयत रामाय तदा हृष्टो विभीषणः॥

rāvaṇestu śiraśchinnaṃ lakṣmaṇena mahātmanā |nyavedayata rāmāya tadā hṛṣṭo vibhīṣaṇaḥ ||

श्रुत्वैतत्तु महावीर्यो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्वधम्।प्रहर्षमतुलं लेभे रामो वाक्यमुवाच ह॥

śrutvaitattu mahāvīryo lakṣmaṇenendrajidvadham |praharṣamatulaṃ lebhe rāmo vākyamuvāca ha ||

साधु लक्ष्मण तुष्टो ऽस्मि कर्मणा सुकृतं कृतम्।रावणेर्हि विनाशेन जितमित्युपधारय॥

sādhu lakṣmaṇa tuṣṭo 'smi karmaṇā sukṛtaṃ kṛtam |rāvaṇerhi vināśena jitamityupadhāraya ||

स तं शिरस्युपाघ्राय लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम्।लज्जमानं बलात् स्नेहादङ्कमारोप्य वीर्यवान्॥

sa taṃ śirasyupāghrāya lakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam |lajjamānaṃ balāt snehādaṅkamāropya vīryavān ||

उपवेश्य तमुत्सङ्गे परिष्वज्यावपीडितम्।भ्रातरं लक्ष्मणं स्निग्धं पुनःपुनरुदैक्षत॥

upaveśya tamutsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam |bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ snigdhaṃ punaḥpunarudaikṣata ||

शल्यसम्पीडितं शस्तं निश्वसन्तं तु लक्ष्मणम्।रामस्तु दुःखसन्तप्तस्तदा निश्वसितो भृशम्॥

śalyasampīḍitaṃ śastaṃ niśvasantaṃ tu lakṣmaṇam |rāmastu duḥkhasantaptastadā niśvasito bhṛśam ||

मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय भूयः संस्पृश्य च त्वरन्।उवाच लक्ष्मणं वाक्यमाश्वस्य पुरुषर्षभः॥

mūrdhni cainamupāghrāya bhūyaḥ saṃspṛśya ca tvaran |uvāca lakṣmaṇaṃ vākyamāśvasya puruṣarṣabhaḥ ||

कृतं परमकल्याणं कर्म दुष्करकर्मणा।अद्य मन्ये हते पुत्रे रावणं निहतं युधि।अद्याहं विजयी शत्रौ हते तस्मिन् दुरात्मनि॥

kṛtaṃ paramakalyāṇaṃ karma duṣkarakarmaṇā |adya manye hate putre rāvaṇaṃ nihataṃ yudhi |adyāhaṃ vijayī śatrau hate tasmin durātmani ||

रावणस्य नृशंसस्य दिष्ट्या वीर त्वया रणे।छिन्नो हि दक्षिणो बाहुः स हि तस्य व्यापश्रयः॥

rāvaṇasya nṛśaṃsasya diṣṭyā vīra tvayā raṇe |chinno hi dakṣiṇo bāhuḥ sa hi tasya vyāpaśrayaḥ ||

विभीषणहनूमद्भयां कृतं कर्म महद्रणे।अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरः कथञ्चिद्विनिपातितः॥

vibhīṣaṇahanūmadbhayāṃ kṛtaṃ karma mahadraṇe |ahorātraistribhirvīraḥ kathañcidvinipātitaḥ ||

निरमित्रः कृतो ऽस्म्यद्य निर्यास्यति हि रावणः।बलव्यूहेन महता श्रुत्वा पुत्रं निपातितम्॥

niramitraḥ kṛto 'smyadya niryāsyati hi rāvaṇaḥ |balavyūhena mahatā śrutvā putraṃ nipātitam ||

तं पुत्रवधसन्तप्तं निर्यान्तं राक्षसाधिपम्।बलेनावृत्य महता निहनिष्यामि दुर्जयम्॥

taṃ putravadhasantaptaṃ niryāntaṃ rākṣasādhipam |balenāvṛtya mahatā nihaniṣyāmi durjayam ||

त्वया लक्ष्मण नाथेन सीता च पृथिवी च मे।न दुष्प्रापा हते त्वद्य शक्रजेतरि चाहवे॥

tvayā lakṣmaṇa nāthena sītā ca pṛthivī ca me |na duṣprāpā hate tvadya śakrajetari cāhave ||

स तं भ्रातरमाश्वास्य परिष्वज्य च राघवः।रामः सुषेणं मुदितः समाभाष्येदमब्रवीत्॥

sa taṃ bhrātaramāśvāsya pariṣvajya ca rāghavaḥ |rāmaḥ suṣeṇaṃ muditaḥ samābhāṣyedamabravīt ||

सशल्यो ऽयं महाप्राज्ञ सौमित्रिर्मित्रवत्सलः।यथा भवति सुस्वस्थस्तथा त्वं समुपाचर॥

saśalyo 'yaṃ mahāprājña saumitrirmitravatsalaḥ |yathā bhavati susvasthastathā tvaṃ samupācara ||

विशल्यः क्रियतां क्षिप्रं सौमित्रिः सविभीषणः।ऋक्षवानरसैन्यानां शूराणां द्रुमयोधिनाम्॥

viśalyaḥ kriyatāṃ kṣipraṃ saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ |ṛkṣavānarasainyānāṃ śūrāṇāṃ drumayodhinām ||

ये चाप्यन्ये ऽत्र युध्यन्ति सशल्या व्रणिनस्तथा।ते ऽपि सर्वे प्रयत्नेन क्रियन्तां सुखिनस्त्वया॥

ye cāpyanye 'tra yudhyanti saśalyā vraṇinastathā |te 'pi sarve prayatnena kriyantāṃ sukhinastvayā ||

एवमुक्तस्तु रामेण महात्मा हरियूथपः।लक्ष्मणाय ददौ नस्तः सुषेणः परमौषधिम्॥

evamuktastu rāmeṇa mahātmā hariyūthapaḥ |lakṣmaṇāya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ paramauṣadhim ||

स तस्या गन्धमाघ्राय विशल्यः समपद्यत।तथा निर्वेदनश्चैव संरूढव्रण एव च॥

sa tasyā gandhamāghrāya viśalyaḥ samapadyata |tathā nirvedanaścaiva saṃrūḍhavraṇa eva ca ||

विभीषणमुखानां च सुहृदां राघवाज्ञया।सर्ववानरमुख्यानां चिकित्सां स तदा ऽकरोत्॥

vibhīṣaṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ rāghavājñayā |sarvavānaramukhyānāṃ cikitsāṃ sa tadā 'karot ||

ततः प्रकृतिमापन्नो हृतशल्यो गतव्यथः।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः॥

tataḥ prakṛtimāpanno hṛtaśalyo gatavyathaḥ |saumitrirmuditastatra kṣaṇena vigatajvaraḥ ||

तथैव रामः प्लवगाधिपस्तदा विभीषणश्चर्क्षपतिश्च जाम्बवान्।अवेक्ष्य सौमित्रिमरोगमुत्थितं मुदा ससैन्याः सुचिरं जहर्षिरे॥

tathaiva rāmaḥ plavagādhipastadā vibhīṣaṇaścarkṣapatiśca jāmbavān |avekṣya saumitrimarogamutthitaṃ mudā sasainyāḥ suciraṃ jaharṣire ||

अपूजयत् कर्म स लक्ष्मणस्य सुदुष्करं दाशरथिर्महात्मा।हृष्टा बभूवुर्युधि यूथपेन्द्रा निपातितं शक्रजितं निशम्य॥

apūjayat karma sa lakṣmaṇasya suduṣkaraṃ dāśarathirmahātmā |hṛṣṭā babhūvuryudhi yūthapendrā nipātitaṃ śakrajitaṃ niśamya ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe dvinavatitamaḥ sargaḥ ||