Kanda.Sarga 2.3

तेषामञ्जलिपद्मानि प्रगृहीतानि सर्वशः ।प्रतिगृह्याब्रवीद्राजा तेभ्यः प्रियहितं वचः॥

teṣāmañjalipadmāni pragṛhītāni sarvaśaḥ |pratigṛhyābravīdrājā tebhyaḥ priyahitaṃ vacaḥ ||

अहोऽस्मि परमप्रीतः प्रभावश्चातुलो मम ।यन्मे ज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्यस्थ मिच्छथ॥

aho'smi paramaprītaḥ prabhāvaścātulo mama |yanme jyeṣṭhaṃ priyaṃ putraṃ yauvarājyastha micchatha ||

इति प्रत्यर्च्य तान् राजा ब्राह्मणानिद मब्रवीत् ।वसिष्ठं वामदेवं च तेषामेवोपशृण्वताम्॥

iti pratyarcya tān rājā brāhmaṇānida mabravīt |vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca teṣāmevopaśṛṇvatām ||

चैत्रः श्रीमानयं मासः पुण्यः पुष्पितकाननः ।यौवराज्याय रामस्य सर्वमेवोपकल्प्यताम्॥

caitraḥ śrīmānayaṃ māsaḥ puṇyaḥ puṣpitakānanaḥ |yauvarājyāya rāmasya sarvamevopakalpyatām ||

राज्ञस्तूपरते वाक्ये जनघोषो महानभूत् ।शनैस्तस्मिन् प्रशान्ते च जनघोषे जनाधिपः॥

rājñastūparate vākye janaghoṣo mahānabhūt |śanaistasmin praśānte ca janaghoṣe janādhipaḥ ||

वसिष्ठं मुनिशार्दूलं राजा वचनमब्रवीत् ।अभिषेकाय रामस्य यत्कर्म सपरिच्छदम्॥

vasiṣṭhaṃ muniśārdūlaṃ rājā vacanamabravīt |abhiṣekāya rāmasya yatkarma saparicchadam ||

तदद्य भगवन् सर्वमाज्ञापयितु मर्हसि ।तच्छ्रुत्वा भूमिपालस्य वसिष्ठो द्विजसत्तमः॥

tadadya bhagavan sarvamājñāpayitu marhasi |tacchrutvā bhūmipālasya vasiṣṭho dvijasattamaḥ ||

आदिदेशाग्रतो राज्ञः स्थितान् युक्तान् कृताञ्जलीन् ।सुवर्णादीनि रत्नानि बलीन् सर्वौषधीरपि॥

ādideśāgrato rājñaḥ sthitān yuktān kṛtāñjalīn |suvarṇādīni ratnāni balīn sarvauṣadhīrapi ||

शुक्लमाल्यांश्च लाजांश्च पृथक्च मधुसर्पिषी ।अहतानि च वासांसि रथं सर्वायुधान्यपि॥

śuklamālyāṃśca lājāṃśca pṛthakca madhusarpiṣī |ahatāni ca vāsāṃsi rathaṃ sarvāyudhānyapi ||

चतुरङ्गबलं चैव गजं च शुभलक्षणम् ।चामरव्यजने श्वेते ध्वजं छत्रं च पाण्डुरम्॥

caturaṅgabalaṃ caiva gajaṃ ca śubhalakṣaṇam |cāmaravyajane śvete dhvajaṃ chatraṃ ca pāṇḍuram ||

शतं च शातकुम्भानां कुम्भानामग्निवर्चसाम् ।हिरण्यशृङ्गमृषभं समग्रं व्याघ्रचर्म च॥

śataṃ ca śātakumbhānāṃ kumbhānāmagnivarcasām |hiraṇyaśṛṅgamṛṣabhaṃ samagraṃ vyāghracarma ca ||

उपस्थापयत प्रातरग्न्यगारं महीपतेः ।यच्चान्यत्किञ्चिदेष्टव्यं तत्सर्वमुपकल्प्यताम्॥

upasthāpayata prātaragnyagāraṃ mahīpateḥ |yaccānyatkiñcideṣṭavyaṃ tatsarvamupakalpyatām ||

अस्तःपुरस्य द्वाराणि सर्वस्य नगरस्य च ।चन्दनस्रग्भिरर्च्यन्तां धूपैश्च घ्राणहारिभिः॥

astaḥpurasya dvārāṇi sarvasya nagarasya ca |candanasragbhirarcyantāṃ dhūpaiśca ghrāṇahāribhiḥ ||

प्रशस्तमन्नं गुणवद्धधिक्षीरोपसेचनम् ।द्विजानां शतसाहस्रे यत्प्रकाममलं भवेत्॥

praśastamannaṃ guṇavaddhadhikṣīropasecanam |dvijānāṃ śatasāhasre yatprakāmamalaṃ bhavet ||

सत्कृत्य द्विजमुख्यानां श्वः प्रभाते प्रदीयताम् ।घृतं दधि च लाजाश्च दक्षिणाश्चापि पुष्कलाः॥

satkṛtya dvijamukhyānāṃ śvaḥ prabhāte pradīyatām |ghṛtaṃ dadhi ca lājāśca dakṣiṇāścāpi puṣkalāḥ ||

सूर्येऽभ्युदितमात्रे श्वो भविता स्वस्तिवाचनम् ।ब्राह्मणाश्च निमन्त्र्यन्तां कल्प्यन्तामासनानि च॥

sūrye'bhyuditamātre śvo bhavitā svastivācanam |brāhmaṇāśca nimantryantāṃ kalpyantāmāsanāni ca ||

आबध्यन्तां पताकाश्च राजमार्गश्च सिच्यताम् ।सर्वे च ताLआवचरा गणिकाश्च स्वलंकृताः॥

ābadhyantāṃ patākāśca rājamārgaśca sicyatām |sarve ca tāLāvacarā gaṇikāśca svalaṃkṛtāḥ ||

कक्ष्यां द्वितीयामासाद्य तिष्ठन्तु नृपवेश्मनः ।देवायतनचैत्येषु सान्नभक्षाः सदक्षिणाः॥

kakṣyāṃ dvitīyāmāsādya tiṣṭhantu nṛpaveśmanaḥ |devāyatanacaityeṣu sānnabhakṣāḥ sadakṣiṇāḥ ||

उपस्थापयितव्याः स्युर्माल्ययोग्याः पृथक् पृथक् ।दीर्घासिबद्धा योधाश्च सन्नद्धा मृष्टवाससः॥

upasthāpayitavyāḥ syurmālyayogyāḥ pṛthak pṛthak |dīrghāsibaddhā yodhāśca sannaddhā mṛṣṭavāsasaḥ ||

महाराजाङ्गणं सर्वे प्रविशन्तु महोदयम् ।एवं व्यादिश्य विप्रौ तौ क्रियास्तत्र सुनिष्ठितौ॥

mahārājāṅgaṇaṃ sarve praviśantu mahodayam |evaṃ vyādiśya viprau tau kriyāstatra suniṣṭhitau ||

चक्रतुश्चैव यच्छेषं पार्थिवाय निवेद्य च ।कृतमित्येव चाब्रूतामभिगम्य जगत्पतिम्॥

cakratuścaiva yaccheṣaṃ pārthivāya nivedya ca |kṛtamityeva cābrūtāmabhigamya jagatpatim ||

यथोक्तवचनं प्रीतौ हर्षयुक्तौ द्विजर्षभौ ।ततः सुमन्त्रं द्युतिमान् राजा वचनमब्रवीत्॥

yathoktavacanaṃ prītau harṣayuktau dvijarṣabhau |tataḥ sumantraṃ dyutimān rājā vacanamabravīt ||

रामः कृतात्मा भवता शीघ्रमानीयतामिति ।स तथेति प्रतिज्ञाय सुमन्त्रो राजशासनात्॥

rāmaḥ kṛtātmā bhavatā śīghramānīyatāmiti |sa tatheti pratijñāya sumantro rājaśāsanāt ||

रामं तत्रानयांचक्रे रथेन रथिनां वरम् ।अथ तत्र समासीनास्तदा दशरथं नृपम्॥

rāmaṃ tatrānayāṃcakre rathena rathināṃ varam |atha tatra samāsīnāstadā daśarathaṃ nṛpam ||

प्राच्योदीच्याः प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भूमिपाः ।म्लेच्छाश्चार्याश्च ये चान्ये वने शैलान्तवासिनः॥

prācyodīcyāḥ pratīcyāśca dākṣiṇātyāśca bhūmipāḥ |mlecchāścāryāśca ye cānye vane śailāntavāsinaḥ ||

उपासाञ्चक्रिरे सर्वे तं देवा इव वासवम् ।तेषां मध्ये स राजर्षिर्मरुतामिव वासवः॥

upāsāñcakrire sarve taṃ devā iva vāsavam |teṣāṃ madhye sa rājarṣirmarutāmiva vāsavaḥ ||

प्रासादस्थो रथगतं ददर्शायान्त मात्मजम् ।गन्धर्वराजप्रतिमं लोके विख्यातपौरुषम्॥

prāsādastho rathagataṃ dadarśāyānta mātmajam |gandharvarājapratimaṃ loke vikhyātapauruṣam ||

दीर्घ बाहुं महसत्त्वं मत्तमातङ्गगामिनम् ।चन्द्रकान्ताननं राममतीव प्रियदर्शनम्॥

dīrgha bāhuṃ mahasattvaṃ mattamātaṅgagāminam |candrakāntānanaṃ rāmamatīva priyadarśanam ||

रूपौदार्यगुणैः पुंसां दृष्टिचित्तापहारिणम् ।घर्माभितप्ताः पर्जन्यं ह्लादयन्तमिव प्रजाः॥

rūpaudāryaguṇaiḥ puṃsāṃ dṛṣṭicittāpahāriṇam |gharmābhitaptāḥ parjanyaṃ hlādayantamiva prajāḥ ||

न ततर्प समायान्तं पश्यमानो नराधिपः ।अवतार्य सुमन्त्रस्तं राघवं स्यन्दनोत्तमात्॥

na tatarpa samāyāntaṃ paśyamāno narādhipaḥ |avatārya sumantrastaṃ rāghavaṃ syandanottamāt ||

पितुः समीपं गच्छन्तं प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।स तं कैलासशृङ्गाभं प्रासादं नरपुङ्गवः॥

pituḥ samīpaṃ gacchantaṃ prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt |sa taṃ kailāsaśṛṅgābhaṃ prāsādaṃ narapuṅgavaḥ ||

आरुरोह नृपं द्रष्टुं सह सूतेन राघवः ।स प्राञ्^जलिरभिप्रेत्य प्रणतः पितुरन्तिके॥

āruroha nṛpaṃ draṣṭuṃ saha sūtena rāghavaḥ |sa prāñ^jalirabhipretya praṇataḥ piturantike ||

नाम स्वं श्रावयन् रामो ववन्धे चरणौ पितुः ।तं दृष्ट्वा प्रणतं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं नृपः॥

nāma svaṃ śrāvayan rāmo vavandhe caraṇau pituḥ |taṃ dṛṣṭvā praṇataṃ pārśve kṛtāñjalipuṭaṃ nṛpaḥ ||

गृह्याञ्जलौ समाकृष्य सस्वजे प्रियमात्मजम् ।तस्मै चाभ्युदितं दिव्यं मणिकाञ्चनभूषितं॥

gṛhyāñjalau samākṛṣya sasvaje priyamātmajam |tasmai cābhyuditaṃ divyaṃ maṇikāñcanabhūṣitaṃ ||

दिदेश राजा रुचिरं रामाय परमासनम् ।तदासनवरं प्राप्य व्यदीपयत राघवः॥

dideśa rājā ruciraṃ rāmāya paramāsanam |tadāsanavaraṃ prāpya vyadīpayata rāghavaḥ ||

स्वयेव प्रभया मेरुमुदये विमलो रविः ।तेन विभ्राजता तत्र सा सभाभिव्यरोचत॥

svayeva prabhayā merumudaye vimalo raviḥ |tena vibhrājatā tatra sā sabhābhivyarocata ||

विमलग्रहनक्षत्रा शारदी द्यौरिवेन्दुना ।तं पश्यमानो नृपति स्तुतोओष प्रियमात्मजम्॥

vimalagrahanakṣatrā śāradī dyaurivendunā |taṃ paśyamāno nṛpati stutooṣa priyamātmajam ||

अलङ्कृतमिवात्मानमादर्शतलसंस्थितम् ।स तं सस्मितमाभाष्य पुत्रं पुत्रवतां वरः॥

alaṅkṛtamivātmānamādarśatalasaṃsthitam |sa taṃ sasmitamābhāṣya putraṃ putravatāṃ varaḥ ||

उवाचेदं वचो राजा देवेन्द्रमिव काश्यपः ।ज्येष्ठायामसि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः॥

uvācedaṃ vaco rājā devendramiva kāśyapaḥ |jyeṣṭhāyāmasi me patnyāṃ sadṛśyāṃ sadṛśaḥ sutaḥ ||

उत्पन्नस्त्वं गुणश्रेष्ठो मम रामात्मजः प्रियः ।यतस्त्वया प्रजाश्चेमाः स्वगुणैरनुरञ्जिताः॥

utpannastvaṃ guṇaśreṣṭho mama rāmātmajaḥ priyaḥ |yatastvayā prajāścemāḥ svaguṇairanurañjitāḥ ||

तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्नुहि ।कामतस्त्वं प्रकृत्यैव विनीतो गुणवानसि॥

tasmāttvaṃ puṣyayogena yauvarājyamavāpnuhi |kāmatastvaṃ prakṛtyaiva vinīto guṇavānasi ||

गुणवत्यपि तु स्नेहात्पुत्र वक्ष्यामि ते हितम् ।भूयो विनयमास्थाय भव नित्यं जितेन्द्रियः॥

guṇavatyapi tu snehātputra vakṣyāmi te hitam |bhūyo vinayamāsthāya bhava nityaṃ jitendriyaḥ ||

कामक्रोधसमुत्थानि त्यजेथा व्यसनानि च ।परोक्षया वर्तमानो वृत्त्या प्रत्यक्षया तथा॥

kāmakrodhasamutthāni tyajethā vyasanāni ca |parokṣayā vartamāno vṛttyā pratyakṣayā tathā ||

अमात्यप्रभृतीः सर्वाः प्रकृतीश्चानुरञ्जय ।कोष्ठागारायुधागारैः कृत्वा सन्नि चयान् बहून्॥

amātyaprabhṛtīḥ sarvāḥ prakṛtīścānurañjaya |koṣṭhāgārāyudhāgāraiḥ kṛtvā sanni cayān bahūn ||

तुष्टानुरक्तप्रकृतिर्यः पालयति मेदिनीम् ।तस्य नन्दन्ति मित्राणि लब्ध्वाऽमृतमिवाऽमराः॥

tuṣṭānuraktaprakṛtiryaḥ pālayati medinīm |tasya nandanti mitrāṇi labdhvā'mṛtamivā'marāḥ ||

तस्मात्त्वमपि चात्मानं नियम्यैवं समाचर ।तच्छ्रुत्वा सुहृदस्तस्य रामस्य प्रियकारिणः॥

tasmāttvamapi cātmānaṃ niyamyaivaṃ samācara |tacchrutvā suhṛdastasya rāmasya priyakāriṇaḥ ||

त्वरिताः शीघ्रमभ्येत्य कौसल्यायै न्यवेदयन् ।सा हिरण्यं च गाश्चैव रत्नानि विविधानि च॥

tvaritāḥ śīghramabhyetya kausalyāyai nyavedayan |sā hiraṇyaṃ ca gāścaiva ratnāni vividhāni ca ||

व्यादिदेश प्रियाख्येभ्यः कौसल्या प्रमदोत्तमा ।अथाभिवाद्य राजानं रथमारुह्य राघवः॥

vyādideśa priyākhyebhyaḥ kausalyā pramadottamā |athābhivādya rājānaṃ rathamāruhya rāghavaḥ ||

ययौ स्वं द्युतिमद्वेश्म जनौघैः प्रतिपूजितः ।ते चापि पौरा नृपतेर्वचस्त ।च्छ्रुत्वा तदा लाभमिवेष्टमाशु ।नरेन्द्रमामन्त्र्य गृहाणि गत्वा ।देवान् समानर्चुरतिप्रहृष्टाः॥

yayau svaṃ dyutimadveśma janaughaiḥ pratipūjitaḥ |te cāpi paurā nṛpatervacasta |cchrutvā tadā lābhamiveṣṭamāśu |narendramāmantrya gṛhāṇi gatvā |devān samānarcuratiprahṛṣṭāḥ ||