Kanda.Sarga 2.46

ततः तु तमसा तीरम् रम्यम् आश्रित्य राघवः ।सीताम् उद्वीक्ष्य सौमित्रिम् इदम् वचनम् अब्रवीत्॥

tataḥ tu tamasā tīram ramyam āśritya rāghavaḥ |sītām udvīkṣya saumitrim idam vacanam abravīt ||

इयम् अद्य निशा पूर्वा सौमित्रे प्रस्थिता वनम् ।वन वासस्य भद्रम् ते स न उत्कण्ठितुम् अर्हसि॥

iyam adya niśā pūrvā saumitre prasthitā vanam |vana vāsasya bhadram te sa na utkaṇṭhitum arhasi ||

पश्य शून्यानि अरण्यानि रुदन्ति इव समन्ततः ।यथा निलयम् आयद्भिर् निलीनानि मृग द्विजैः॥

paśya śūnyāni araṇyāni rudanti iva samantataḥ |yathā nilayam āyadbhir nilīnāni mṛga dvijaiḥ ||

अद्य अयोध्या तु नगरी राज धानी पितुर् मम ।सस्त्री पुम्सा गतान् अस्मान् शोचिष्यति न सम्शयः॥

adya ayodhyā tu nagarī rāja dhānī pitur mama |sastrī pumsā gatān asmān śociṣyati na samśayaḥ ||

अनुरक्ता हि मनुजा राजानम् बहुभिर्गुणैः ।त्वाम् च माम् च नरव्याघ्र शत्रघ्नभरतौ तथा॥

anuraktā hi manujā rājānam bahubhirguṇaiḥ |tvām ca mām ca naravyāghra śatraghnabharatau tathā ||

पितरम् चानुशोचामि मातरम् च यशस्विनीम् ।अपि वानौध भवेताम् तु रुदन्तौ तावभीक्ष्णशः॥

pitaram cānuśocāmi mātaram ca yaśasvinīm |api vānaudha bhavetām tu rudantau tāvabhīkṣṇaśaḥ ||

भरतः खलु धर्म आत्मा पितरम् मातरम् च मे ।धर्म अर्थ काम सहितैः वाक्यैः आश्वासयिष्यति॥

bharataḥ khalu dharma ātmā pitaram mātaram ca me |dharma artha kāma sahitaiḥ vākyaiḥ āśvāsayiṣyati ||

भरतस्य आनृशम्सत्वम् सम्चिन्त्य अहम् पुनः पुनः ।न अनुशोचामि पितरम् मातरम् च अपि लक्ष्मण॥

bharatasya ānṛśamsatvam samcintya aham punaḥ punaḥ |na anuśocāmi pitaram mātaram ca api lakṣmaṇa ||

त्वया कार्यम् नर व्याघ्र माम् अनुव्रजता कृतम् ।अन्वेष्टव्या हि वैदेह्या रक्षण अर्थे सहायता॥

tvayā kāryam nara vyāghra mām anuvrajatā kṛtam |anveṣṭavyā hi vaidehyā rakṣaṇa arthe sahāyatā ||

अद्भिर् एव तु सौमित्रे वत्स्याम्य् अद्य निशाम् इमाम् ।एतद्द् हि रोचते मह्यम् वन्ये अपि विविधे सति॥

adbhir eva tu saumitre vatsyāmy adya niśām imām |etadd hi rocate mahyam vanye api vividhe sati ||

एवम् उक्त्वा तु सौमित्रम् सुमन्त्रम् अपि राघवः ।अप्रमत्तः त्वम् अश्वेषु भव सौम्य इति उवाच ह॥

evam uktvā tu saumitram sumantram api rāghavaḥ |apramattaḥ tvam aśveṣu bhava saumya iti uvāca ha ||

सो अश्वान् सुमन्त्रः सम्यम्य सूर्ये अस्तम् समुपागते ।प्रभूत यवसान् कृत्वा बभूव प्रत्यनन्तरः॥

so aśvān sumantraḥ samyamya sūrye astam samupāgate |prabhūta yavasān kṛtvā babhūva pratyanantaraḥ ||

उपास्यतु शिवाम् सम्ध्याम् दृष्ट्वा रात्रिम् उपस्थिताम् ।रामस्य शयनम् चक्रे सूतः सौमित्रिणा सह॥

upāsyatu śivām samdhyām dṛṣṭvā rātrim upasthitām |rāmasya śayanam cakre sūtaḥ saumitriṇā saha ||

ताम् शय्याम् तमसा तीरे वीक्ष्य वृक्ष दलैः कृताम् ।रामः सौमित्रिणाम् सार्धम् सभार्यः सम्विवेश ह॥

tām śayyām tamasā tīre vīkṣya vṛkṣa dalaiḥ kṛtām |rāmaḥ saumitriṇām sārdham sabhāryaḥ samviveśa ha ||

सभार्यम् सम्प्रसुप्तम् तम् भ्रातरम् वीक्ष्य लक्ष्मणः ।कथयाम् आस सूताय रामस्य विविधान् गुणान्॥

sabhāryam samprasuptam tam bhrātaram vīkṣya lakṣmaṇaḥ |kathayām āsa sūtāya rāmasya vividhān guṇān ||

जाग्रतः हि एव ताम् रात्रिम् सौमित्रेर् उदितः रविः ।सूतस्य तमसा तीरे रामस्य ब्रुवतः गुणान्॥

jāgrataḥ hi eva tām rātrim saumitrer uditaḥ raviḥ |sūtasya tamasā tīre rāmasya bruvataḥ guṇān ||

गो कुल आकुल तीरायाः तमसायाः विदूरतः ।अवसत् तत्र ताम् रात्रिम् रामः प्रकृतिभिः सह॥

go kula ākula tīrāyāḥ tamasāyāḥ vidūrataḥ |avasat tatra tām rātrim rāmaḥ prakṛtibhiḥ saha ||

उत्थाय तु महा तेजाः प्रकृतीस् ता निशाम्य च ।अब्रवीद् भ्रातरम् रामः लक्ष्मणम् पुण्य लक्षणम्॥

utthāya tu mahā tejāḥ prakṛtīs tā niśāmya ca |abravīd bhrātaram rāmaḥ lakṣmaṇam puṇya lakṣaṇam ||

अस्मद् व्यपेक्षान् सौमित्रे निरपेक्षान् गृहेष्व् अपि ।वृक्ष मूलेषु सम्सुप्तान् पश्य लक्ष्मण साम्प्रतम्॥

asmad vyapekṣān saumitre nirapekṣān gṛheṣv api |vṛkṣa mūleṣu samsuptān paśya lakṣmaṇa sāmpratam ||

यथा एते नियमम् पौराः कुर्वन्ति अस्मन् निवर्तने ।अपि प्राणान् असिष्यन्ति न तु त्यक्ष्यन्ति निश्चयम्॥

yathā ete niyamam paurāḥ kurvanti asman nivartane |api prāṇān asiṣyanti na tu tyakṣyanti niścayam ||

यावद् एव तु सम्सुप्ताः तावद् एव वयम् लघु ।रथम् आरुह्य गच्चामः पन्थानम् अकुतः भयम्॥

yāvad eva tu samsuptāḥ tāvad eva vayam laghu |ratham āruhya gaccāmaḥ panthānam akutaḥ bhayam ||

अतः भूयो अपि न इदानीम् इक्ष्वाकु पुर वासिनः ।स्वपेयुर् अनुरक्ता माम् वृष्क मूलानि सम्श्रिताः॥

ataḥ bhūyo api na idānīm ikṣvāku pura vāsinaḥ |svapeyur anuraktā mām vṛṣka mūlāni samśritāḥ ||

पौरा हि आत्म कृतात् दुह्खात् विप्रमोच्या नृप आत्मजैः ।न तु खल्व् आत्मना योज्या दुह्खेन पुर वासिनः॥

paurā hi ātma kṛtāt duhkhāt vipramocyā nṛpa ātmajaiḥ |na tu khalv ātmanā yojyā duhkhena pura vāsinaḥ ||

अब्रवील् लक्ष्मणो रामम् साक्षात् धर्मम् इव स्थितम् ।रोचते मे महा प्राज्ञ क्षिप्रम् आरुह्यताम् इति॥

abravīl lakṣmaṇo rāmam sākṣāt dharmam iva sthitam |rocate me mahā prājña kṣipram āruhyatām iti ||

अथ रामोऽब्रवीच्छ्रीमान् सुमन्त्रम् युज्यताम् रथः ।गमिष्यामि ततोऽरण्यम् गच्छ श्रीघ्रमितः प्रभो॥

atha rāmo'bravīcchrīmān sumantram yujyatām rathaḥ |gamiṣyāmi tato'raṇyam gaccha śrīghramitaḥ prabho ||

सूतः ततः सम्त्वरितः स्यन्दनम् तैः हय उत्तमैः ।योजयित्वा अथ रामाय प्रान्जलिः प्रत्यवेदयत्॥

sūtaḥ tataḥ samtvaritaḥ syandanam taiḥ haya uttamaiḥ |yojayitvā atha rāmāya prānjaliḥ pratyavedayat ||

अयम् युक्तो महाबाहो रथस्ते रथिनाम् वर ।त्वमारोहस्व भद्रम् ते ससीतः सहलक्ष्मणः॥

ayam yukto mahābāho rathaste rathinām vara |tvamārohasva bhadram te sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ ||

तम् स्यन्दनमधिष्ठाय राघवः सपरिच्छदः ।शीघ्रगामाकुलावर्ताम् तमसामतरन्नदीम्॥

tam syandanamadhiṣṭhāya rāghavaḥ saparicchadaḥ |śīghragāmākulāvartām tamasāmatarannadīm ||

स सम्तीर्य महाबाहुः श्रीमान् शिवमकण्टकम् ।प्रापद्यत महामार्गमभयम् भयदर्शिनाम्॥

sa samtīrya mahābāhuḥ śrīmān śivamakaṇṭakam |prāpadyata mahāmārgamabhayam bhayadarśinām ||

मोहन अर्थम् तु पौराणाम् सूतम् रामः अब्रवीद् वचः ।उदन् मुखः प्रयाहि त्वम् रथम् आस्थाय सारथे॥

mohana artham tu paurāṇām sūtam rāmaḥ abravīd vacaḥ |udan mukhaḥ prayāhi tvam ratham āsthāya sārathe ||

मुहूर्तम् त्वरितम् गत्वा निर्गतय रथम् पुनः ।यथा न विद्युः पौरा माम् तथा कुरु समाहितः॥

muhūrtam tvaritam gatvā nirgataya ratham punaḥ |yathā na vidyuḥ paurā mām tathā kuru samāhitaḥ ||

रामस्य वचनम् श्रुत्वा तथा चक्रे स सारथिः ।प्रत्यागम्य च रामस्य स्यन्दनम् प्रत्यवेदयत्॥

rāmasya vacanam śrutvā tathā cakre sa sārathiḥ |pratyāgamya ca rāmasya syandanam pratyavedayat ||

तौ सम्प्रयुक्तम् तु रथम् समासित्थौ ।तदा ससीतौ रघवम्शवर्धनौ ।प्रचोदयामास ततस्तुरम्गमान् ।स सारथिर्येन पथा तपोवनम्॥

tau samprayuktam tu ratham samāsitthau |tadā sasītau raghavamśavardhanau |pracodayāmāsa tatasturamgamān |sa sārathiryena pathā tapovanam ||

ततः समास्थाय रथम् महारथःससारथिर्धाशरथिर्वनम् ययौ ।उदङ्मुखम् तम् तु रथम् चकार स ।प्रयाणमाङ्गश्यनिवितदर्शनात्॥

tataḥ samāsthāya ratham mahārathaḥsasārathirdhāśarathirvanam yayau |udaṅmukham tam tu ratham cakāra sa |prayāṇamāṅgaśyanivitadarśanāt ||