Kanda.Sarga 3.73

दर्शयित्वा रामाय सीतायाः प्रैमार्गने ।वाक्यम् अन्वर्थम् अर्थज्ञः कबंधः पुनः अब्रवीत्॥

darśayitvā rāmāya sītāyāḥ praimārgane |vākyam anvartham arthajñaḥ kabaṃdhaḥ punaḥ abravīt ||

एष राम शिवः पंथा यत्र एते पुष्पिता द्रुमाः ।प्रतीचीम् दिशम् आश्रित्य प्रकाशन्ते मनो रमाः॥

eṣa rāma śivaḥ paṃthā yatra ete puṣpitā drumāḥ |pratīcīm diśam āśritya prakāśante mano ramāḥ ||

जंबू प्रियाल पनसाः प्लक्ष न्यग्रोध तिंदुकाः ।अश्वत्थाः कर्णिकाराः च चूताः च अन्ये च पादपाः॥

jaṃbū priyāla panasāḥ plakṣa nyagrodha tiṃdukāḥ |aśvatthāḥ karṇikārāḥ ca cūtāḥ ca anye ca pādapāḥ ||

धन्वना नाग वृक्षा तिलका नक्तमालकाः ।नील अशोक कदंबाः च करवीराः च पुष्पिताः॥

dhanvanā nāga vṛkṣā tilakā naktamālakāḥ |nīla aśoka kadaṃbāḥ ca karavīrāḥ ca puṣpitāḥ ||

अग्निमुखा अशोकाः च सुरक्ताः परिभद्रकाः ।तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातयित्वा च तान् बलात्॥

agnimukhā aśokāḥ ca suraktāḥ paribhadrakāḥ |tān āruhya athavā bhūmau pātayitvā ca tān balāt ||

फलानि अमृत कल्पानि भक्षयित्वा गमिष्यथः ।तत् अतिक्रम्य काकुत्स्थ वनम् पुषित पादपम्॥

phalāni amṛta kalpāni bhakṣayitvā gamiṣyathaḥ |tat atikramya kākutstha vanam puṣita pādapam ||

नंदन प्रतिमम् तु अन्यत् कुरवः उत्तरा इव ।सर्व काल फला यत्र पादपा मधुर स्रवाः॥

naṃdana pratimam tu anyat kuravaḥ uttarā iva |sarva kāla phalā yatra pādapā madhura sravāḥ ||

सर्वे च ऋतवः तत्र वने चैत्ररथे यथा ।फल भार नताः तत्र महा विटप धारिणः॥

sarve ca ṛtavaḥ tatra vane caitrarathe yathā |phala bhāra natāḥ tatra mahā viṭapa dhāriṇaḥ ||

शोबन्ते सर्वतः तत्र मेघ पर्वत संनिभाः ।तान् आरुह्य अथवा भूमौ पातैत्वा यथा सुखम्॥

śobante sarvataḥ tatra megha parvata saṃnibhāḥ |tān āruhya athavā bhūmau pātaitvā yathā sukham ||

फलानि अमृत कल्पानि लक्षमणः ते प्रदास्यति ।चङ्क्रमंतौ वरान् शैलान् शैलात् शैलम् वनात् वनम्॥

phalāni amṛta kalpāni lakṣamaṇaḥ te pradāsyati |caṅkramaṃtau varān śailān śailāt śailam vanāt vanam ||

ततः पुष्करिणीम् वीरौ पंपाम् नाम गमिष्यथः ।अशर्कराम् अविभ्रंशाम् सम तीर्थम् अशैवलाम्॥

tataḥ puṣkariṇīm vīrau paṃpām nāma gamiṣyathaḥ |aśarkarām avibhraṃśām sama tīrtham aśaivalām ||

राम संजात वालूकाम् कमल उत्पल शोभिताम् ।तत्र हंसाः प्लवाः क्रौङ्चाः कुरराः चैव राघव॥

rāma saṃjāta vālūkām kamala utpala śobhitām |tatra haṃsāḥ plavāḥ krauṅcāḥ kurarāḥ caiva rāghava ||

वल्गु स्वरा निकूजन्ति पंपा सलिल गोचराः ।न उद्विजन्ते नरान् दृष्ट्वा वधस्य अकोविदाः शुभाः॥

valgu svarā nikūjanti paṃpā salila gocarāḥ |na udvijante narān dṛṣṭvā vadhasya akovidāḥ śubhāḥ ||

घृत पिण्ड उपमान् स्थूलान् तान् द्विजान् भक्षयिष्यथः ।रोहितान् वक्र तुण्डान् च नल मीनान् च राघव॥

ghṛta piṇḍa upamān sthūlān tān dvijān bhakṣayiṣyathaḥ |rohitān vakra tuṇḍān ca nala mīnān ca rāghava ||

पंपायाम् इषुभिः मत्स्यान् तत्र राम वरान् हतान् ।निस्त्वक्पक्षानयसतप्तानकृशान्नैककण्टकान् - यद्वा -निः त्वक् पक्षान् अयस तप्तान् अकृशान् न अनेक कण्टकान्॥

paṃpāyām iṣubhiḥ matsyān tatra rāma varān hatān |nistvakpakṣānayasataptānakṛśānnaikakaṇṭakān - yadvā -niḥ tvak pakṣān ayasa taptān akṛśān na aneka kaṇṭakān ||

तव भक्त्या समायुक्तो लक्ष्मणः संप्रदास्यति ।भृशम् तान् खादतो मत्स्यान् पंपायाः पुष्प संचये॥

tava bhaktyā samāyukto lakṣmaṇaḥ saṃpradāsyati |bhṛśam tān khādato matsyān paṃpāyāḥ puṣpa saṃcaye ||

पद्म गन्धि शिवम् वारि सुख शीतम् अनामयम् ।उद्धृत्य स तदा अक्लिष्टम् रूप्य स्फटिक सन्निभम्॥

padma gandhi śivam vāri sukha śītam anāmayam |uddhṛtya sa tadā akliṣṭam rūpya sphaṭika sannibham ||

अथ पुष्कर पर्णेन लक्ष्मणः पाययिष्यति ।स्थूलान् गिरि गुहा शय्यान् वानरान् वन चारिणः॥

atha puṣkara parṇena lakṣmaṇaḥ pāyayiṣyati |sthūlān giri guhā śayyān vānarān vana cāriṇaḥ ||

साय आह्ने विचरन् राम दर्शयिष्यति लक्ष्मणः ।अपाम् लोभात उपावृत्तान् वृषभान् इव नर्दतः॥

sāya āhne vicaran rāma darśayiṣyati lakṣmaṇaḥ |apām lobhāta upāvṛttān vṛṣabhān iva nardataḥ ||

रूप अन्वितान् च पंपायाम् द्रक्ष्यसि त्वम् नरोत्तम ।साय अह्ने विचरन् राम विटपीन् माल्य धारिणः॥

rūpa anvitān ca paṃpāyām drakṣyasi tvam narottama |sāya ahne vicaran rāma viṭapīn mālya dhāriṇaḥ ||

शिव उदकम् च पंपायाम् दृष्ट्वा शोकम् विहास्यसि ।सु मनोभिः चितान् तत्र तिलकान् नक्त मालकान्॥

śiva udakam ca paṃpāyām dṛṣṭvā śokam vihāsyasi |su manobhiḥ citān tatra tilakān nakta mālakān ||

उत्पलानि च फुल्लानि पंकजानि च राघव ।न तानि कश्चित् माल्यानि तत्र आरोपयिता नरः॥

utpalāni ca phullāni paṃkajāni ca rāghava |na tāni kaścit mālyāni tatra āropayitā naraḥ ||

न च वै म्लानताम् यान्ति न च शीर्यन्ति राघव ।मतंग शिष्याः तत्र आसन् ऋषयः सुसमाहितः॥

na ca vai mlānatām yānti na ca śīryanti rāghava |mataṃga śiṣyāḥ tatra āsan ṛṣayaḥ susamāhitaḥ ||

तेषाम् भार अभितप्तानाम् वन्यम् आहरताम् गुरोः ।ये प्रपेतुः महीम् तूर्णम् शरीरात् स्वेद बिन्दवः॥

teṣām bhāra abhitaptānām vanyam āharatām guroḥ |ye prapetuḥ mahīm tūrṇam śarīrāt sveda bindavaḥ ||

तानि माल्यानि जातानि मुनीनाम् तपसा तदा ।स्वेद बिन्दु समुत्थानि न विनश्यन्ति राघव॥

tāni mālyāni jātāni munīnām tapasā tadā |sveda bindu samutthāni na vinaśyanti rāghava ||

तेषाम् गतानाम् अद्य अपि दृश्यते परिचारिणी ।श्रमणी शबरी नाम काकुत्स्थ चिर जीविनी॥

teṣām gatānām adya api dṛśyate paricāriṇī |śramaṇī śabarī nāma kākutstha cira jīvinī ||

त्वाम् तु धर्मे स्थिता नित्यम् सर्व भूत नमस्कृतम् ।दृष्ट्वा देव उपमम् राम स्वर्ग लोकम् गमिष्यति॥

tvām tu dharme sthitā nityam sarva bhūta namaskṛtam |dṛṣṭvā deva upamam rāma svarga lokam gamiṣyati ||

ततः तत् राम पंपायाः तीरम् आश्रित्य पश्चिमम् ।आश्रम स्थानम् अतुलम् गुह्यम् काकुत्स्थ पश्यसि॥

tataḥ tat rāma paṃpāyāḥ tīram āśritya paścimam |āśrama sthānam atulam guhyam kākutstha paśyasi ||

न तत्र आक्रमितुम् नागाः शक्नुवन्ति तद् आश्रमे ।ऋषेः तस्य मतंगस्य विधानात् तत् च काननम्॥

na tatra ākramitum nāgāḥ śaknuvanti tad āśrame |ṛṣeḥ tasya mataṃgasya vidhānāt tat ca kānanam ||

मातंग वनम् इति एव विश्रुतम् रघुनंदन ।तस्मिन् नंदन संकाशे देव अरण्य उपमे वने॥

mātaṃga vanam iti eva viśrutam raghunaṃdana |tasmin naṃdana saṃkāśe deva araṇya upame vane ||

नाना विहग संकीर्णे रंस्यसे राम निर्वृतः ।ऋष्यमूकः तु पंपायाः पुरस्तात् पुष्पित द्रुमः॥

nānā vihaga saṃkīrṇe raṃsyase rāma nirvṛtaḥ |ṛṣyamūkaḥ tu paṃpāyāḥ purastāt puṣpita drumaḥ ||

सु दुःख आरोहणः च एव शिशु नाग अभिरक्षितः ।उदारो ब्रह्मणा चैव पूर्व काले विनिर्मितः॥

su duḥkha ārohaṇaḥ ca eva śiśu nāga abhirakṣitaḥ |udāro brahmaṇā caiva pūrva kāle vinirmitaḥ ||

शयानः पुरुषो राम तस्य शैलस्य मूर्धनि ।यत् स्वप्ने लभते वित्तम् तत् प्रबुद्धो अधिगच्छति॥

śayānaḥ puruṣo rāma tasya śailasya mūrdhani |yat svapne labhate vittam tat prabuddho adhigacchati ||

यः तु एनम् विषम आचारः पाप कर्मा अधिरोहति ।तत्र एव प्रहरन्ति एनम् सुप्तम् आदाय राक्षसाः॥

yaḥ tu enam viṣama ācāraḥ pāpa karmā adhirohati |tatra eva praharanti enam suptam ādāya rākṣasāḥ ||

तत्र अपि शिशु नागानाम् आक्रंदः श्रूयते महान् ।क्रीडताम् राम पंपायाम् मतंग आश्रम वासिनाम्॥

tatra api śiśu nāgānām ākraṃdaḥ śrūyate mahān |krīḍatām rāma paṃpāyām mataṃga āśrama vāsinām ||

सिक्ता रुधिर धाराभिः संहत्य परम द्विपाः ।प्रचरन्ति पृथक् कीर्णा मेघ वर्णाः तरस्विनः॥

siktā rudhira dhārābhiḥ saṃhatya parama dvipāḥ |pracaranti pṛthak kīrṇā megha varṇāḥ tarasvinaḥ ||

ते तत्र पीत्वा पानीयम् विमलम् चारु शोभनम् ।अत्यन्त सुख संस्पर्शम् सर्व गन्ध समन्वितम्॥

te tatra pītvā pānīyam vimalam cāru śobhanam |atyanta sukha saṃsparśam sarva gandha samanvitam ||

निवृत्ताः सम्विगाहन्ते वनानि वन गोचराः ।ऋक्षाम् च द्विपिनः चैव नील कोमलक प्रभान्॥

nivṛttāḥ samvigāhante vanāni vana gocarāḥ |ṛkṣām ca dvipinaḥ caiva nīla komalaka prabhān ||

रुरून् अपेता अपजयान् दृष्ट्वा शोकम् प्रहास्यसि ।राम तस्य तु शैलस्य महती शोभते गुहा॥

rurūn apetā apajayān dṛṣṭvā śokam prahāsyasi |rāma tasya tu śailasya mahatī śobhate guhā ||

शिला पिधाना काकुत्स्थ दुःखम् च अस्याः प्रवेशनम् ।तस्या गुहायाः प्राक् द्वारे महान् शीत उदको ह्रदः॥

śilā pidhānā kākutstha duḥkham ca asyāḥ praveśanam |tasyā guhāyāḥ prāk dvāre mahān śīta udako hradaḥ ||

बहु मूल फलो रम्यो नाना नग समाकुलः ।तस्याम् वसति सुग्रीवः चतुर्भिः सह वानरैः॥

bahu mūla phalo ramyo nānā naga samākulaḥ |tasyām vasati sugrīvaḥ caturbhiḥ saha vānaraiḥ ||

कदाचित् शिखरे तस्य पर्वतस्य अपि तिष्ठते ।कबंधः तु अनुशास्य एवम् तौ उभौ राम लक्ष्मणौ॥

kadācit śikhare tasya parvatasya api tiṣṭhate |kabaṃdhaḥ tu anuśāsya evam tau ubhau rāma lakṣmaṇau ||

स्रग्वी भास्कर वर्ण आभः खे व्यरोचत वीर्यवान् ।तम् तु ख स्थम् महाभागम् कबंधम् राम लक्ष्मणौ॥

sragvī bhāskara varṇa ābhaḥ khe vyarocata vīryavān |tam tu kha stham mahābhāgam kabaṃdham rāma lakṣmaṇau ||

प्रस्थितौ त्वम् व्रजस्व इति वाक्यम् ऊचतुः अन्तिके ।गम्यताम् कार्य सिद्धि अर्थम् इति तौ अब्रवीत् च सः॥

prasthitau tvam vrajasva iti vākyam ūcatuḥ antike |gamyatām kārya siddhi artham iti tau abravīt ca saḥ ||

सुप्रीतौ तौ अनुज्ञाप्य कबंधः प्रस्थितः तदा॥

suprītau tau anujñāpya kabaṃdhaḥ prasthitaḥ tadā ||

स तत् कबंधः प्रतिपद्य रूपम्वृतः श्रिया भास्कर सर्व देहः ।निदर्शयन् रामम् अवेक्ष्य ख स्थःसख्यम् कुरुष्व इति तदा अभ्युवाच॥

sa tat kabaṃdhaḥ pratipadya rūpamvṛtaḥ śriyā bhāskara sarva dehaḥ |nidarśayan rāmam avekṣya kha sthaḥsakhyam kuruṣva iti tadā abhyuvāca ||