Kanda.Sarga 4.12

एतच् च वचनम् श्रुत्वा सुग्रीवस्य सुभाषितम् ।प्रत्ययार्थम् महातेजा रामो जग्राह कार्मुकम्॥

etac ca vacanam śrutvā sugrīvasya subhāṣitam |pratyayārtham mahātejā rāmo jagrāha kārmukam ||

स गृहीत्वा धनुर् घोरम् शरम् एकम् च मानदः ।सालम् उद्दिश्य चिक्षेप पूरयन् स रवैः दिशः॥

sa gṛhītvā dhanur ghoram śaram ekam ca mānadaḥ |sālam uddiśya cikṣepa pūrayan sa ravaiḥ diśaḥ ||

स विसृष्टो बलवता बाणः स्वर्ण परिष्कृतः ।भित्त्वा सालान् गिरि प्रस्थम् सप्त भूमिम् विवेश ह॥

sa visṛṣṭo balavatā bāṇaḥ svarṇa pariṣkṛtaḥ |bhittvā sālān giri prastham sapta bhūmim viveśa ha ||

सायकः तु मुहूर्तेन सालान् भित्त्वा महाजवः ।निष्पत्य च पुनः तूर्णम् तम् एव प्रविवेश ह॥

sāyakaḥ tu muhūrtena sālān bhittvā mahājavaḥ |niṣpatya ca punaḥ tūrṇam tam eva praviveśa ha ||

तान् दृष्ट्वा सप्त निर्भिन्नान् सालान् वानरपुंगवः ।रामस्य शर वेगेन विस्मयम् परमम् गतः॥

tān dṛṣṭvā sapta nirbhinnān sālān vānarapuṃgavaḥ |rāmasya śara vegena vismayam paramam gataḥ ||

स मूर्ध्ना न्यपतत् भूमौ प्रलंबीकृत भूषणः ।सुग्रीवः परम प्रीतो राघवाय कृतांजलिः॥

sa mūrdhnā nyapatat bhūmau pralaṃbīkṛta bhūṣaṇaḥ |sugrīvaḥ parama prīto rāghavāya kṛtāṃjaliḥ ||

इदम् च उवाच धर्मज्ञम् कर्मणा तेन हर्षितः ।रामम् सर्व अस्त्र विदुषाम् श्रेष्ठम् शूरम् अवस्थितम्॥

idam ca uvāca dharmajñam karmaṇā tena harṣitaḥ |rāmam sarva astra viduṣām śreṣṭham śūram avasthitam ||

स इन्द्रान् अपि सुरान् सर्वाम् त्वम् बाणैः पुरुषर्षभ ।समर्थः समरे हन्तुम् किम् पुनर् वालिनम् प्रभो॥

sa indrān api surān sarvām tvam bāṇaiḥ puruṣarṣabha |samarthaḥ samare hantum kim punar vālinam prabho ||

येन सप्त महा साला गिरिर् भूमिः च दारिताः ।बाणेन एकेन काकुत्स्थ स्थाता ते को रण अग्रतः॥

yena sapta mahā sālā girir bhūmiḥ ca dāritāḥ |bāṇena ekena kākutstha sthātā te ko raṇa agrataḥ ||

अद्य मे विगतः शोकः प्रीतिर् अद्य परा मम ।सुहृदम् त्वाम् समासाद्य महेन्द्र वरुणोपमम्॥

adya me vigataḥ śokaḥ prītir adya parā mama |suhṛdam tvām samāsādya mahendra varuṇopamam ||

तम् अद्य एव प्रियार्थम् मे वैरिणम् भ्रातृ रूपिणम् ।वालिनम् जहि काकुत्स्थ मया बद्धो अयम् अंजलिः॥

tam adya eva priyārtham me vairiṇam bhrātṛ rūpiṇam |vālinam jahi kākutstha mayā baddho ayam aṃjaliḥ ||

ततो रामः परिष्वज्य सुग्रीवम् प्रिय दर्शनम् ।प्रत्युवाच महाप्राज्ञो लक्ष्मणानुगतम् वचः॥

tato rāmaḥ pariṣvajya sugrīvam priya darśanam |pratyuvāca mahāprājño lakṣmaṇānugatam vacaḥ ||

अस्माद् गच्छाम किष्किन्धाम् क्षिप्रम् गच्छ त्वम् अग्रतः ।गत्वा च आह्वय सुग्रीव वालिनम् भ्रातृ गन्धिनम्॥

asmād gacchāma kiṣkindhām kṣipram gaccha tvam agrataḥ |gatvā ca āhvaya sugrīva vālinam bhrātṛ gandhinam ||

सर्वे ते त्वरितम् गत्वा किष्किन्धाम् वालिनः पुरीम् ।वृक्षैः आत्मानम् आवृत्य हि अतिष्ठन् गहने वने॥

sarve te tvaritam gatvā kiṣkindhām vālinaḥ purīm |vṛkṣaiḥ ātmānam āvṛtya hi atiṣṭhan gahane vane ||

सुग्रीवो अपि व्यनदद् घोरम् वालिनो ह्वान कारणात् ।गाढम् परिहितो वेगान् नादैः भिन्दन् इव अंबरम्॥

sugrīvo api vyanadad ghoram vālino hvāna kāraṇāt |gāḍham parihito vegān nādaiḥ bhindan iva aṃbaram ||

तम् श्रुत्वा निनदम् भ्रातुः क्रुद्धो वाली महाबलः ।निष्पपात सुसंरब्धो भास्करो अस्त तटात् इव॥

tam śrutvā ninadam bhrātuḥ kruddho vālī mahābalaḥ |niṣpapāta susaṃrabdho bhāskaro asta taṭāt iva ||

ततः सुतुमुलम् युद्धम् वालि सुग्रीवयोः अभूत् ।गगने ग्रहयोः घोरम् बुध अंगारकयोः इव॥

tataḥ sutumulam yuddham vāli sugrīvayoḥ abhūt |gagane grahayoḥ ghoram budha aṃgārakayoḥ iva ||

तलैः अशनि कल्पैः च वज्र कल्पैः च मुष्टिभिः ।जघ्नतुः समरे अन्योन्यम् भ्रातरौ क्रोध मूर्च्छितौ॥

talaiḥ aśani kalpaiḥ ca vajra kalpaiḥ ca muṣṭibhiḥ |jaghnatuḥ samare anyonyam bhrātarau krodha mūrcchitau ||

ततो रामो धनुष् पाणिः तौ उभौ समुदैक्षत ।अन्योन्य सदृशौ वीरौ उभौ देवौ इव अश्विनौ॥

tato rāmo dhanuṣ pāṇiḥ tau ubhau samudaikṣata |anyonya sadṛśau vīrau ubhau devau iva aśvinau ||

यत् न अवगच्छत् सुग्रीवम् वालिनम् वा अपि राघवः ।ततो न कृतवान् बुद्धिम् मोक्तुम् अन्तकरम् शरम्॥

yat na avagacchat sugrīvam vālinam vā api rāghavaḥ |tato na kṛtavān buddhim moktum antakaram śaram ||

एतस्मिन् अन्तरे भग्नः सुग्रीवः तेन वालिना ।अपश्यन् राघवम् नाथम् ऋश्यमूकम् प्रदुद्रुवे॥

etasmin antare bhagnaḥ sugrīvaḥ tena vālinā |apaśyan rāghavam nātham ṛśyamūkam pradudruve ||

क्लान्तो रुधिर सिक्त अंगो प्रहारैः जर्जरी कृतः ।वालिना अभिद्रुतः क्रोधात् प्रविवेश महावनम्॥

klānto rudhira sikta aṃgo prahāraiḥ jarjarī kṛtaḥ |vālinā abhidrutaḥ krodhāt praviveśa mahāvanam ||

तम् प्रविष्टम् वनम् दृष्ट्वा वाली शाप भयात् ततः ।मुक्तो हि असि त्वम् इति उक्त्वा स निवृत्तो महाबलः॥

tam praviṣṭam vanam dṛṣṭvā vālī śāpa bhayāt tataḥ |mukto hi asi tvam iti uktvā sa nivṛtto mahābalaḥ ||

राघवो अपि सह भ्रात्रा सह चैव हनूमता ।तदेव वनम् आगच्छत् सुग्रीवो यत्र वानरः॥

rāghavo api saha bhrātrā saha caiva hanūmatā |tadeva vanam āgacchat sugrīvo yatra vānaraḥ ||

तम् समीक्ष्य आगतम् रामम् सुग्रीवः सह लक्ष्मणम् ।ह्रीमान् दीनम् उवाच इदम् वसुधाम् अवलोकयन्॥

tam samīkṣya āgatam rāmam sugrīvaḥ saha lakṣmaṇam |hrīmān dīnam uvāca idam vasudhām avalokayan ||

आह्वयस्व इति माम् उक्त्वा दर्शयित्वा च विक्रमम् ।वैरिणा घातयित्वा च किम् इदानीम् त्वया कृतम्॥

āhvayasva iti mām uktvā darśayitvā ca vikramam |vairiṇā ghātayitvā ca kim idānīm tvayā kṛtam ||

ताम् एव वेलाम् वक्तव्यम् त्वया राघव तत्त्वतः ।वालिनम् न निहन्मि इति ततो न अहम् इतो व्रजे॥

tām eva velām vaktavyam tvayā rāghava tattvataḥ |vālinam na nihanmi iti tato na aham ito vraje ||

तस्य च एवम् ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।करुणम् दीनया वाचा राघवः पुनर् अब्रवीत्॥

tasya ca evam bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ |karuṇam dīnayā vācā rāghavaḥ punar abravīt ||

सुग्रीव श्रूयताम् तात क्रोधः च व्यपनीयताम् ।कारणम् येन बाणो अयम् स मया न विसर्जितः॥

sugrīva śrūyatām tāta krodhaḥ ca vyapanīyatām |kāraṇam yena bāṇo ayam sa mayā na visarjitaḥ ||

अलंकारेण वेषेण प्रमाणेन गतेन च ।त्वम् च सुग्रीव वाली च सदृशौ स्थः परस्परम्॥

alaṃkāreṇa veṣeṇa pramāṇena gatena ca |tvam ca sugrīva vālī ca sadṛśau sthaḥ parasparam ||

स्वरेण वर्चसा च एव प्रेक्षितेन च वानर ।विक्रमेण च वाक्यैः च व्यक्तिम् वाम् न उपलक्षये॥

svareṇa varcasā ca eva prekṣitena ca vānara |vikrameṇa ca vākyaiḥ ca vyaktim vām na upalakṣaye ||

ततो अहम् रूप सादृश्यात् मोहितो वानरोत्तम ।न उत्सृजामि महावेगम् शरम् शत्रु निबर्हणम्॥

tato aham rūpa sādṛśyāt mohito vānarottama |na utsṛjāmi mahāvegam śaram śatru nibarhaṇam ||

जीवित अन्तकरम् घोरम् सादृश्यात् तु विशंकितः ।मूलघातो न नौ स्याद्धि द्वयोः इति कृतो मया॥

jīvita antakaram ghoram sādṛśyāt tu viśaṃkitaḥ |mūlaghāto na nau syāddhi dvayoḥ iti kṛto mayā ||

त्वयि वीर विपन्ने हि अज्ञान् लाघवान् मया ।मौढ्यम् च मम बाल्यम् च ख्यापितम् स्यात् कपीस्वर॥

tvayi vīra vipanne hi ajñān lāghavān mayā |mauḍhyam ca mama bālyam ca khyāpitam syāt kapīsvara ||

दत्त अभय वधो नाम पातकम् महत् अद्भुतम् ।अहम् च लक्ष्मणः च एव सीत च वरवर्णिनी॥

datta abhaya vadho nāma pātakam mahat adbhutam |aham ca lakṣmaṇaḥ ca eva sīta ca varavarṇinī ||

त्वत् अधीना वयम् सर्वे वने अस्मिन् शरणम् भवान् ।तस्मात् युध्यस्व भूयस्त्वम् मा शंकी च वानर॥

tvat adhīnā vayam sarve vane asmin śaraṇam bhavān |tasmāt yudhyasva bhūyastvam mā śaṃkī ca vānara ||

एतन् मुहूर्ते तु मया पश्य वालिनम् आहवे ।निरस्तम् इषुणा एकेन वेष्टमानम् महीतले॥

etan muhūrte tu mayā paśya vālinam āhave |nirastam iṣuṇā ekena veṣṭamānam mahītale ||

अभिज्ञानम् कुरुष्व त्वम् आत्मनो वानरेश्वर ।येन त्वाम् अभिजानीयाम् द्वन्द्व युद्धम् उपागतम्॥

abhijñānam kuruṣva tvam ātmano vānareśvara |yena tvām abhijānīyām dvandva yuddham upāgatam ||

गज पुष्पीम् इमाम् फुल्लाम् उत्पाट्य शुभ लक्षणाम् ।कुरु लक्ष्मण कण्ठे अस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥

gaja puṣpīm imām phullām utpāṭya śubha lakṣaṇām |kuru lakṣmaṇa kaṇṭhe asya sugrīvasya mahātmanaḥ ||

ततो गिरि तटे जाताम् उत्पाट्य कुसुमायुताम् ।लक्ष्मणो गज पुष्पीम् ताम् तस्य कण्ठे व्यसर्जयत्॥

tato giri taṭe jātām utpāṭya kusumāyutām |lakṣmaṇo gaja puṣpīm tām tasya kaṇṭhe vyasarjayat ||

स तथा शुशुभे श्रीमान् लतया कण्ठ सक्तया ।मालया इव बलाकानाम् ससंध्य इव तोयदः॥

sa tathā śuśubhe śrīmān latayā kaṇṭha saktayā |mālayā iva balākānām sasaṃdhya iva toyadaḥ ||

विभ्राजमानो वपुषा राम वाक्य समाहितः ।जगाम सह रामेण किष्किंधाम् पुनराप सः॥

vibhrājamāno vapuṣā rāma vākya samāhitaḥ |jagāma saha rāmeṇa kiṣkiṃdhām punarāpa saḥ ||