Kanda.Sarga 4.43

ततः संदिश्य सुग्रीवः श्वशुरम् पश्चिमाम् दिशम् ।वीरम् शतबलिम् नाम वानरम् वानररेश्वर॥

tataḥ saṃdiśya sugrīvaḥ śvaśuram paścimām diśam |vīram śatabalim nāma vānaram vānarareśvara ||

उवाच राजा सर्वज्ञः सर्व वानर सत्तम ।वाक्यम् आत्म हितम् चैव रामस्य च हितम् तदा॥

uvāca rājā sarvajñaḥ sarva vānara sattama |vākyam ātma hitam caiva rāmasya ca hitam tadā ||

वृतः शत सहस्रेण त्वत् विधानाम् वन ओकसाम् ।वैवस्वत सुतैः सार्धम् प्रविष्ठ सर्व मंत्रिभिः॥

vṛtaḥ śata sahasreṇa tvat vidhānām vana okasām |vaivasvata sutaiḥ sārdham praviṣṭha sarva maṃtribhiḥ ||

दिशम् हि उदीचीम् विक्रान्त हिम शैल अवतंसिकाम् ।सर्वतः परिमार्गध्वम् राम पत्नीम् यशस्विनीम्॥

diśam hi udīcīm vikrānta hima śaila avataṃsikām |sarvataḥ parimārgadhvam rāma patnīm yaśasvinīm ||

अस्मिन् कार्ये विनिवृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये ।ऋणान् मुक्ता भविष्यामः कृत अर्था अर्थविदाम् वराः॥

asmin kārye vinivṛtte kṛte dāśaratheḥ priye |ṛṇān muktā bhaviṣyāmaḥ kṛta arthā arthavidām varāḥ ||

कृतम् हि प्रियम् अस्माकम् राघवेण महात्मना ।तस्य चेत् प्रतिकारो अस्ति सफलम् जीवितम् भवेत्॥

kṛtam hi priyam asmākam rāghaveṇa mahātmanā |tasya cet pratikāro asti saphalam jīvitam bhavet ||

अर्थिनः कार्य निर्वृत्तिम् अकर्तुम् अपि यः चरेत् ।तस्य स्यात् सफलम् जन्म किम् पुनः पूर्व कारिणः॥

arthinaḥ kārya nirvṛttim akartum api yaḥ caret |tasya syāt saphalam janma kim punaḥ pūrva kāriṇaḥ ||

एताम् बुद्धिम् समास्थाय दृश्यते जानकी यथा ।तथा भवद्भिः कर्तव्यम् अस्मत् प्रिय हित एषिभिः॥

etām buddhim samāsthāya dṛśyate jānakī yathā |tathā bhavadbhiḥ kartavyam asmat priya hita eṣibhiḥ ||

अयम् हि सर्व भूतानाम् मान्यः तु नर सत्तमः ।अस्मासु च गतः प्रीतिम् रामः पर पुरम् जयः॥

ayam hi sarva bhūtānām mānyaḥ tu nara sattamaḥ |asmāsu ca gataḥ prītim rāmaḥ para puram jayaḥ ||

इमानि बहु दुर्गाणि नद्यः शैल अंतराणि च ।भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धि विक्रम संपदा॥

imāni bahu durgāṇi nadyaḥ śaila aṃtarāṇi ca |bhavantaḥ parimārgantu buddhi vikrama saṃpadā ||

तत्र म्लेच्छान् पुलिन्दान् च शूरसेनान् तथैव च ।प्रस्थालान् भरतान् चैव कुरूम् च सह मद्रकैः॥

tatra mlecchān pulindān ca śūrasenān tathaiva ca |prasthālān bharatān caiva kurūm ca saha madrakaiḥ ||

कांबोज यवनान् चैव शकान् पत्तनानि च ।अन्वीक्ष्य दरदान् चैव हिमवन्तम् विचिन्वथ॥

kāṃboja yavanān caiva śakān pattanāni ca |anvīkṣya daradān caiva himavantam vicinvatha ||

लोध्र पद्मक खण्डेषु देवदारु वनेषु च ।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्या ततः ततः॥

lodhra padmaka khaṇḍeṣu devadāru vaneṣu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyā tataḥ tataḥ ||

ततः सोम आश्रमम् गत्वा देव गन्धर्व सेवितम् ।कालम् नाम महासानुम् पर्वतम् तम् गमिष्यथ॥

tataḥ soma āśramam gatvā deva gandharva sevitam |kālam nāma mahāsānum parvatam tam gamiṣyatha ||

महत्सु तस्य शैलेषु पर्वतेषु गुहासु च ।विचिन्वत महाभागाम् राम पत्नीम् अनिन्दिताम्॥

mahatsu tasya śaileṣu parvateṣu guhāsu ca |vicinvata mahābhāgām rāma patnīm aninditām ||

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् हेम गर्भम् महागिरिम् ।ततः सुदर्शनम् नाम पर्वतम् गन्तुम् अर्हथ॥

tam atikramya śailendram hema garbham mahāgirim |tataḥ sudarśanam nāma parvatam gantum arhatha ||

ततो देवसखो नाम पर्वतः पतग आलय ।नाना पक्षि समाकीर्णो विविध द्रुम भूषितः॥

tato devasakho nāma parvataḥ pataga ālaya |nānā pakṣi samākīrṇo vividha druma bhūṣitaḥ ||

तस्य कानन खण्डेषु निर्झरेषु गुहासु च ।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः॥

tasya kānana khaṇḍeṣu nirjhareṣu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

तम् अतिक्रम्य च आकाशम् सर्वतः शत योजनम् ।अपर्वत नदी वृक्षम् सर्व सत्त्व विवर्जितम्॥

tam atikramya ca ākāśam sarvataḥ śata yojanam |aparvata nadī vṛkṣam sarva sattva vivarjitam ||

तत् तु शीघ्रम् अतिक्रम्य कांतारम् रोम हर्षणम् ।कैलासम् पाण्डुरम् प्राप्य हृष्टा यूयम् भविष्यथ॥

tat tu śīghram atikramya kāṃtāram roma harṣaṇam |kailāsam pāṇḍuram prāpya hṛṣṭā yūyam bhaviṣyatha ||

तत्र पाण्डुर मेघाभम् जाम्बूनद परिष्कृतम् ।कुबेर भवनम् रम्यम् निर्मितम् विश्वकर्मणा॥

tatra pāṇḍura meghābham jāmbūnada pariṣkṛtam |kubera bhavanam ramyam nirmitam viśvakarmaṇā ||

विशाला नलिनी यत्र प्रभूत कमलोत्पला ।हंस कारण्डव आकीर्णा अप्सरो गण सेविता॥

viśālā nalinī yatra prabhūta kamalotpalā |haṃsa kāraṇḍava ākīrṇā apsaro gaṇa sevitā ||

तत्र वैश्रवणो राजा सर्व भूत नमस्कृतः ।धनदो रमते श्रीमान् गुह्यकैः सह यक्ष राट्॥

tatra vaiśravaṇo rājā sarva bhūta namaskṛtaḥ |dhanado ramate śrīmān guhyakaiḥ saha yakṣa rāṭ ||

तस्य चन्द्र निकशेषु पर्वतेषु गुहासु च ।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यः ततः ततः॥

tasya candra nikaśeṣu parvateṣu guhāsu ca |rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyaḥ tataḥ tataḥ ||

क्रौन्चम् तु गिरिम् आसाद्य बिलम् तस्य सुदुर्गमम् ।अप्रमत्तैः प्रवेष्टव्यम् दुष्प्रवेशम् हि तत् स्मृतम्॥

krauncam tu girim āsādya bilam tasya sudurgamam |apramattaiḥ praveṣṭavyam duṣpraveśam hi tat smṛtam ||

वसन्ति हि महात्मानः तत्र सूर्य सम प्रभाः ।देवैः अभ्यर्थिताः सम्यक् देव रूपा महर्षयः॥

vasanti hi mahātmānaḥ tatra sūrya sama prabhāḥ |devaiḥ abhyarthitāḥ samyak deva rūpā maharṣayaḥ ||

क्रौन्चस्य तु गुहाः च अन्याः सानूनि शिखराणि च ।निर्दराः च नितंबाः च विचेतव्याः ततः ततः॥

krauncasya tu guhāḥ ca anyāḥ sānūni śikharāṇi ca |nirdarāḥ ca nitaṃbāḥ ca vicetavyāḥ tataḥ tataḥ ||

अवृक्षम् काम शैलम् च मानसम् विहग आलयम् ।न गतिः तत्र भूतानाम् देवानाम् न च रक्षसाम्॥

avṛkṣam kāma śailam ca mānasam vihaga ālayam |na gatiḥ tatra bhūtānām devānām na ca rakṣasām ||

स च सर्वैः विचेतव्यः स सानु प्रस्थ भूधरः ।क्रौन्चम् गिरिम् अतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः॥

sa ca sarvaiḥ vicetavyaḥ sa sānu prastha bhūdharaḥ |krauncam girim atikramya maināko nāma parvataḥ ||

मयस्य भवनम् तत्र दानवस्य स्वयम् कृतम् ।मैनाकः तु विचेतव्यः स सानु प्रस्थ कंदरः॥

mayasya bhavanam tatra dānavasya svayam kṛtam |mainākaḥ tu vicetavyaḥ sa sānu prastha kaṃdaraḥ ||

स्त्रीणाम् अश्व मुखीनाम् च निकेताः तत्र तत्र तु ।तम् देशम् समतिक्रम्य आश्रमम् सिद्ध सेवितम्॥

strīṇām aśva mukhīnām ca niketāḥ tatra tatra tu |tam deśam samatikramya āśramam siddha sevitam ||

सिद्धा वैखानसाः तत्र वालखिल्याः च तापसाः ।वन्दितव्याः ततः सिद्धाः तापसा वीत कल्मषाः॥

siddhā vaikhānasāḥ tatra vālakhilyāḥ ca tāpasāḥ |vanditavyāḥ tataḥ siddhāḥ tāpasā vīta kalmaṣāḥ ||

प्रष्टव्याः च अपि सीतायाः प्रवृत्तिम् विनय अन्वितैः ।हेम पुष्कर संछन्नम् तत्र वैखानसम् सरः॥

praṣṭavyāḥ ca api sītāyāḥ pravṛttim vinaya anvitaiḥ |hema puṣkara saṃchannam tatra vaikhānasam saraḥ ||

तरुण आदित्य संकाशैः हंसैः विचरितम् शुभैः ।औपवाह्यः कुबेरस्य सर्वभौम इति स्मृतः॥

taruṇa āditya saṃkāśaiḥ haṃsaiḥ vicaritam śubhaiḥ |aupavāhyaḥ kuberasya sarvabhauma iti smṛtaḥ ||

गजः पर्येति तम् देशम् सदा सह करेणुभिः ।तत् सारः समतिक्रम्य नष्ट चन्द्र दिवाकरम् ।अनक्षत्र गणम् व्योम निष्पयोदम् अनाअदितम्॥

gajaḥ paryeti tam deśam sadā saha kareṇubhiḥ |tat sāraḥ samatikramya naṣṭa candra divākaram |anakṣatra gaṇam vyoma niṣpayodam anāaditam ||

गभस्तिभिः इव अर्कस्य स तु देशः प्रकाशते ।विश्राम्यद्भिः तपः सिद्धैः देव कल्पैः स्वयंप्रभैः॥

gabhastibhiḥ iva arkasya sa tu deśaḥ prakāśate |viśrāmyadbhiḥ tapaḥ siddhaiḥ deva kalpaiḥ svayaṃprabhaiḥ ||

तम् तु देशम् अतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा ।उभयोः तीरयोः तस्याः कीचका नाम वेणवः॥

tam tu deśam atikramya śailodā nāma nimnagā |ubhayoḥ tīrayoḥ tasyāḥ kīcakā nāma veṇavaḥ ||

ते नयंति परम् तीरम् सिद्धान् प्रत्यानयन्ति च ।उत्तराः कुरवः तत्र कृत पुण्य प्रतिश्रियाः॥

te nayaṃti param tīram siddhān pratyānayanti ca |uttarāḥ kuravaḥ tatra kṛta puṇya pratiśriyāḥ ||

ततः कांचन पद्माभिः पद्मिनीभिः कृतोदकाः ।नील वैदूर्य पत्राढ्या नद्यः तत्र सहस्रशः॥

tataḥ kāṃcana padmābhiḥ padminībhiḥ kṛtodakāḥ |nīla vaidūrya patrāḍhyā nadyaḥ tatra sahasraśaḥ ||

रक्तोत्पल वनैः च अत्र मण्डिताः च हिरण्मयैः ।तरुण आदित्य संकाशा भान्ति तत्र जलाशयाः॥

raktotpala vanaiḥ ca atra maṇḍitāḥ ca hiraṇmayaiḥ |taruṇa āditya saṃkāśā bhānti tatra jalāśayāḥ ||

महाअर्ह मणि पत्रैः च कांचन प्रभ केसरैः ।नीलोत्पल वनैः चित्रैः स देशः सर्वतो वृतः॥

mahāarha maṇi patraiḥ ca kāṃcana prabha kesaraiḥ |nīlotpala vanaiḥ citraiḥ sa deśaḥ sarvato vṛtaḥ ||

निस्तुलाभिः च मुक्ताभिः मणिभिः च महाधनैः ।उद्भूत पुलिनाः तत्र जातरूपैः च निम्नगाः॥

nistulābhiḥ ca muktābhiḥ maṇibhiḥ ca mahādhanaiḥ |udbhūta pulināḥ tatra jātarūpaiḥ ca nimnagāḥ ||

सर्व रत्नमयैः चित्रैः अवगाढा नगोत्तमैः ।जातरूपमयैः च अपि हुताशन सम प्रभैः॥

sarva ratnamayaiḥ citraiḥ avagāḍhā nagottamaiḥ |jātarūpamayaiḥ ca api hutāśana sama prabhaiḥ ||

नित्य पुष्प फलाः तत्र नगाः पत्ररथ आकुलाः ।दिव्य गन्ध रस स्पर्शाः सर्व कामान् स्रवन्ति च॥

nitya puṣpa phalāḥ tatra nagāḥ patraratha ākulāḥ |divya gandha rasa sparśāḥ sarva kāmān sravanti ca ||

नाना आकाराणि वासांसि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।मुक्ता वैदूर्य चित्राणि भूषणानि तथैव च ।स्त्रीणाम् यानि अनुरूपाणि पुरुषाणाम् तथैव च॥

nānā ākārāṇi vāsāṃsi phalanti anye nagottamāḥ |muktā vaidūrya citrāṇi bhūṣaṇāni tathaiva ca |strīṇām yāni anurūpāṇi puruṣāṇām tathaiva ca ||

सर्व ऋतु सुख सेव्यानि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः ।महा अर्हाणि मणि चित्राणि फलन्ति अन्ये नगोत्तमाः॥

sarva ṛtu sukha sevyāni phalanti anye nagottamāḥ |mahā arhāṇi maṇi citrāṇi phalanti anye nagottamāḥ ||

शयनानि प्रसूयन्ते चित्र आस्तारणवन्ति च ।मनः कान्तानि माल्यानि फलन्ति अत्र अपरे द्रुमाः॥

śayanāni prasūyante citra āstāraṇavanti ca |manaḥ kāntāni mālyāni phalanti atra apare drumāḥ ||

पानानि च महा अर्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च ।स्त्रियः च गुण संपन्ना रूप यौवन लक्षिताः॥

pānāni ca mahā arhāṇi bhakṣyāṇi vividhāni ca |striyaḥ ca guṇa saṃpannā rūpa yauvana lakṣitāḥ ||

गन्धर्वाः किंनरा सिद्धा नागा विद्याधराः तथा ।रमन्ते सहिताः तत्र नारीभिः भास्वर प्रभाः॥

gandharvāḥ kiṃnarā siddhā nāgā vidyādharāḥ tathā |ramante sahitāḥ tatra nārībhiḥ bhāsvara prabhāḥ ||

सर्वे सुकृत कर्माणः सर्वे रति परायणाः ।सर्वे काम अर्थ सहिता वसंति सह योषितः॥

sarve sukṛta karmāṇaḥ sarve rati parāyaṇāḥ |sarve kāma artha sahitā vasaṃti saha yoṣitaḥ ||

गीत वादित्र निर्घोषः स उत्कृष्ट हसित स्वनः ।श्रूयते सततम् तत्र सर्व भूत मनोरमः॥

gīta vāditra nirghoṣaḥ sa utkṛṣṭa hasita svanaḥ |śrūyate satatam tatra sarva bhūta manoramaḥ ||

तत्र न अमुदितः कश्चिन् न अत्र कश्चित् असत् प्रियः ।अहनि अहनि वर्धन्ते गुणाः तत्र मनोरमाः॥

tatra na amuditaḥ kaścin na atra kaścit asat priyaḥ |ahani ahani vardhante guṇāḥ tatra manoramāḥ ||

तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रम् उत्तरः पय्साम् निधिः ।तत्र सोम गिरिर् नाम मध्ये हेममयो महान्॥

tam atikramya śailendram uttaraḥ paysām nidhiḥ |tatra soma girir nāma madhye hemamayo mahān ||

इन्द्र लोक गता ये च ब्रह्म लोक गताः च ये ।देवाः तम् समवेक्षन्ते गिरि राजम् दिवम् गताः॥

indra loka gatā ye ca brahma loka gatāḥ ca ye |devāḥ tam samavekṣante giri rājam divam gatāḥ ||

स तु देशो विसूर्यो अपि तस्य भासा प्रकाशते ।सूर्य लक्ष्म्या अभिविज्ञेयः तपता इव विवस्वता॥

sa tu deśo visūryo api tasya bhāsā prakāśate |sūrya lakṣmyā abhivijñeyaḥ tapatā iva vivasvatā ||

भगवान् तत्र विश्वात्मा शम्भुः एकादश आत्मकः ।ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्म ऋषि परिवारितः॥

bhagavān tatra viśvātmā śambhuḥ ekādaśa ātmakaḥ |brahmā vasati deveśo brahma ṛṣi parivāritaḥ ||

न कथंचन गंतव्यम् कुरूणाम् उत्तरेण वः ।अन्येषाम् अपि भूतानाम् न अनुक्रामति वै गतिः॥

na kathaṃcana gaṃtavyam kurūṇām uttareṇa vaḥ |anyeṣām api bhūtānām na anukrāmati vai gatiḥ ||

सा हि सोम गिरिः नाम देवानाम् अपि दुर्गमः ।तम् आलोक्य ततः क्षिप्रम् उपावर्तितुम् अर्हथ॥

sā hi soma giriḥ nāma devānām api durgamaḥ |tam ālokya tataḥ kṣipram upāvartitum arhatha ||

एतावत् वानरैः शक्यम् गंतुम् वानर पुंगवाः ।अभास्करम् अमर्यादम् न जानीमः ततः परम्॥

etāvat vānaraiḥ śakyam gaṃtum vānara puṃgavāḥ |abhāskaram amaryādam na jānīmaḥ tataḥ param ||

सर्वम् एतत् विचेतव्यम् यन् मया परिकीर्तितम् ।यत् अन्यत् अपि न उक्तम् च तत्र अपि क्रियताम् मतिः॥

sarvam etat vicetavyam yan mayā parikīrtitam |yat anyat api na uktam ca tatra api kriyatām matiḥ ||

ततः कृतम् दाशरथेः महत् प्रियम्महत्तरम् च अपि ततो मम प्रियम् ।कृतम् भविष्यति अनिलोअनलोउपमाविदेहजा दर्शनजेन कर्मणा॥

tataḥ kṛtam dāśaratheḥ mahat priyammahattaram ca api tato mama priyam |kṛtam bhaviṣyati aniloanaloupamāvidehajā darśanajena karmaṇā ||

ततः कृतार्थाः सहिताः सबान्धवामया अर्चिताः सर्व गुणैः मनो रमैः ।चरिष्यथ उर्वीम् प्रतिशान्त शत्रवाअःसह प्रिया भूत धराः प्लवंगमाः॥

tataḥ kṛtārthāḥ sahitāḥ sabāndhavāmayā arcitāḥ sarva guṇaiḥ mano ramaiḥ |cariṣyatha urvīm pratiśānta śatravāaḥsaha priyā bhūta dharāḥ plavaṃgamāḥ ||